HIỆN TƯỢNG SONG ĐỀ TRONG CHÂN DUNG MỘT NGHỆ SĨ TRẺ CỦA JAMES JOYCE. LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Từ những lí do trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài Hiện tượng song đề trong “ Chân dung một nghệ sĩ trẻ” của James Joyce.. Ở bề rộng, đề tài nhằm hướng đến tính khả biến trong nghiên cứ

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Hồng Anh

HIỆN TƯỢNG SONG ĐỀ

CỦA JAMES JOYCE

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

Thành phố Hồ Chí Minh – 2012

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM TP HỒ CHÍ MINH

Nguyễn Hồng Anh

HIỆN TƯỢNG SONG ĐỀ

CỦA JAMES JOYCE

Chuyên ngành : Văn học nước ngoài

Mã số : 60 22 30

LUẬN VĂN THẠC SĨ VĂN HỌC

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS TS ĐÀO NGỌC CHƯƠNG

Thành phố Hồ Chí Minh - 2012

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin chân thành cảm ơn Phòng Sau đại học trường Đại học Sư phạm TP.Hồ Chí Minh, các thầy cô tổ Văn học Nước ngoài - Khoa Ngữ Văn cùng gia đình, bạn bè đã tạo mọi điều kiện thuận lợi và động viên để tôi hoàn thành luận văn

Tôi xin gửi lời cảm ơn đặc biệt đến PGS TS Đào Ngọc Chương, người thầy

đã tận tình hướng dẫn và đồng hành cùng tôi trong suốt quá trình thực hiện luận văn này

TP.Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 9 năm 2012

Người viết luận văn

Nguyễn Hồng Anh Lớp Cao học Văn học Nước ngoài Khóa 21

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi

Kết quả trong luận văn này là trung thực và chưa từng được công bố ở các công trình khác

TP.Hồ Chí Minh, ngày 30 tháng 9 năm 2012

Người viết luận văn

Nguyễn Hồng Anh Lớp Cao học Văn học Nước ngoài Khóa 21

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cảm ơn

Lời cam đoan

Mục lục

MỞ ĐẦU 1

C hương 1: JAMES JOYCE VÀ NHỮNG VẤN ĐỀ PHƯƠNG HƯỚNG KHẢO SÁT 20

1.1 James Joyce và hiện tượng song đề 20

1.1.1 Giới thuyết thuật ngữ song đề 20

1.1.2 Cội nguồn của hiện tượng song đề trong phong cách sáng tác của James Joyce 31

1.2 James Joyce và Jacques Lacan 35

1.2.1 Phân tâm học cấu trúc của Jacques Lacan 35

1.2.2 Phương cách nghiên cứu song đề trong Chân dung một nghệ sĩ trẻ của James Joyce dưới ánh sáng phân tâm học Lacan 41

C hương 2: CÁI THỰC VÀ SONG ĐỀ TRỰC GIÁC 46

2.1 Cái Thực theo quan niệm của Jacques Lacan 46

2.2 Song đề trực giác từ sự quy chiếu của cái Thực 49

2.2.1 Song đề trực giác từ giác quan 51

2.2.2 Hòa giải song đề trực giác 66

C hương 3: CÁI TƯỞNG TƯỢNG VÀ SONG ĐỀ BẢN THỂ 77

3.1 Cái tưởng tượng theo quan niệm của Jacques Lacan 77

3.2 Song đề bản thể từ sự quy chiếu của cái Tưởng tượng 82

3.2.1 Chủ thể và cái Khác 85

3.2.2 Cái tôi và cái Khác như là tôi 98

Chương 4: CÁI BIỂU TƯỢNG VÀ SONG ĐỀ DIỄN NGÔN 109

4.1 Cái Biểu tượng theo quan niệm của Jacques Lacan 109

4.2 Song đề diễn ngôn từ sự quy chiếu của cái Biểu tượng 115

4.2.1 Chủ thể và diễn ngôn chủ 116

4.2.2 Chủ thể và diễn ngôn đại học 127

4.2.3 Chủ thể và diễn ngôn người cuồng loạn – Hòa giải song đề diễn ngôn 135

KẾT LUẬN 145

TÀI LIỆU THAM KHẢO 148

1

MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Gần một thế kỷ đã trôi qua kể từ khi James Joyce công bố tác phẩm đầu tiên, đó là khoảng thời gian đủ dài để ghi khắc danh xưng một nhà văn vào hàng bất tử Nhưng không như những tượng đài văn chương khác của Ireland như William B.Yeats, Samuel Beckett, Seamus Heaney…, James Joyce chưa bao giờ nhận được bất cứ giải thưởng văn chương nào và chưa bao giờ có được sự đồng thuận của các nhà nghiên cứu đầu ngành Có lẽ, nhân loại cần một độ lùi thời gian để thẩm định chân xác hơn mối nghi ngờ: liệu James Joyce là một tài năng văn chương kiệt xuất, một nhà văn hiện đại chủ nghĩa tiêu biểu cho cả một thế hệ tài năng, hay chẳng qua chỉ là một kẻ gàn dở tâm thần, giễu nhân loại bằng trò chơi chữ nghĩa? Bất chấp tất cả, James Joyce vẫn trở thành một trong những nhà văn nổi tiếng nhất từ đầu thế kỷ XX trở lại đây; nghiên cứu về ông chưa bao giờ lỗi thời dù đỉnh cao của chủ nghĩa hiện đại đã đi qua hơn nửa thế kỷ

Chân dung một nghệ sĩ trẻ (A Portrait of the Artist as a Young Man) là

cuốn tiểu thuyết thứ nhất và cũng là tác phẩm dễ đọc hơn so với hai kiệt tác

kinh điển của James Joyce, Ulysses và Finnegan Wake, nên đây là lựa chọn

đầu tiên cho những ai muốn từng bước tiếp cận với phong cách sáng tác, tư tưởng và tài năng văn chương của ông Nhưng dễ đọc không đồng nghĩa với đơn giản, với một nhà văn mà suốt cuộc đời chỉ xuất bản không gì ngoài kiệt tác, phạm trù dễ hay khó, phức tạp hay giản đơn không thể được đo bằng những quy chuẩn thông thường Điều làm nên tầm vóc cho những tác phẩm của James Joyce chính là sự đòi hỏi ở người đọc một khả năng tìm tòi, một sự khai phá chính mình trước khi khai mở tác phẩm, vì tác giả đã đưa vào tác phẩm rất nhiều điều xa lạ với phần đông độc giả (những danh từ riêng không

chú giải, những liên tưởng bất quy tắc với huyền thoại - lịch sử xa xưa, sự vận dụng và sáng tạo tư duy triết học kết tụ từ hàng ngàn năm, kỹ thuật viết tự tạo…) Đó là lí do tạo nên nhiều hướng khai thác khác nhau cho tác phẩm của James Joyce, tùy vào khả năng tìm tòi của người đọc, khiến các sáng tác của

ông luôn mới mẻ và thu hút Chân dung một nghệ sĩ trẻ cũng không là ngoại

lệ Do đó, chọn nghiên cứu tác phẩm này vừa là một thử thách, đồng thời vừa

là một phương cách tự rèn luyện về khả năng nghiên cứu vì hướng mở trong cách tiếp cận tác phẩm

Để mở ra một hướng đi mới giúp khai thác tác phẩm kết hợp lí giải

phong cách và tư tưởng nhà văn, chúng tôi chọn nghiên cứu hiện tượng song

đề Song đề là một cách nhìn nhận cuộc sống, là thái độ ứng xử và phản ánh

tâm trạng con người từ thuở xa xưa Khởi đi từ hiện tượng song đề, chúng tôi

không xem đây là một tác phẩm văn chương thuần túy, mà muốn diễn giải nó như một công trình thẩm mỹ mang tính triết học kết hợp với tâm lí học và thi pháp văn chương Từ đó cho thấy rằng James Joyce xứng đáng với những mỹ

từ mà một nửa nhân loại đã không tiếc lời ngợi ca: nhà văn của trí tuệ vĩ đại, nhà văn của chủ nghĩa toàn cầu

Từ những lí do trên, chúng tôi đã lựa chọn đề tài Hiện tượng song đề

trong “ Chân dung một nghệ sĩ trẻ” của James Joyce Ở bề rộng, đề tài nhằm

hướng đến tính khả biến trong nghiên cứu tác phẩm James Joyce nói chung và tiểu thuyết này nói riêng khi kết hợp với những lý thuyết hiện đại; ở chiều sâu, đề tài khai thác nội dung tác phẩm hòng làm toát lên bức chân dung tâm hồn của nhà nghệ sĩ James Joyce gắn liền với tư tưởng nhân loại thời đại ông, giúp độc giả thấy được tầm vóc của một trong những bậc thầy hiện đại chủ nghĩa đầu tiên Đó cũng là mục đích mà luận văn mong muốn đạt được

3

2 Lịch sử nghiên cứu

Khi viết Ulysses, James Joyce hi vọng rằng tác phẩm này sẽ khiến các

nhà phê bình phải “bận rộn” đến hàng thế kỷ sau Điều đó đã trở thành sự

thật Không chỉ Ulysses mà tất cả các sáng tác của James Joyce đều thu hút rất

nhiều nhà nghiên cứu và bạn đọc yêu thích văn chương trên toàn thế giới, gần một trăm năm nay Lượng bài viết về J Joyce vô cùng lớn, nhưng với hạn chế

về ngôn ngữ cũng như khả năng tìm kiếm tài liệu, chúng tôi chỉ dẫn ra đây một số ít công trình có liên quan đến đề tài nghiên cứu của chúng tôi

Thực ra song đề không phải là một hiện tượng được chính James Joyce định danh rõ ràng trong các tác phẩm của mình, như các thuật ngữ: epiphany

(hiển linh), paralysis (tê liệt), gnomon (góc khuất) hay mê cung1 để từ đó các nhà nghiên cứu thường lấy làm từ chìa khóa phân tích bút pháp của J Joyce

Vì không được phát biểu như một thuật ngữ nên song đề hiếm khi trở thành

vấn đề được nghiên cứu Về định nghĩa thuật ngữ, chúng tôi sẽ giải quyết ở

chương 1, nhưng có thể khái lược song đề như là tình trạng tiến thoái lưỡng

nan, phân vân giữa hai hay nhiều lựa chọn Từ cách hiểu này, chúng tôi nhận

thấy tuy rất hiếm những bài viết dùng song đề làm từ khóa chủ đạo để nghiên

cứu James Joyce nhưng hầu như mọi bài viết đều đề cập đến hiện tượng này ở nhiều mức độ khác nhau Sau đây chúng tôi sẽ phân loại các bài nghiên cứu thành hai phần: công trình của các tác giả nước ngoài và công trình nghiên cứu từ Việt Nam; trong mỗi phần, các bài viết được sắp xếp theo mức độ tăng dần: từ gián tiếp đến trực tiếp, từ nhận định chung đến phân tích cụ thể về

hiện tượng song đề, không chỉ trong Chân dung một nghệ sĩ trẻ mà cả những

tác phẩm khác của J Joyce

1 Epiphany, paralysis và gnomon cùng xuất hiện trong The Sisters – truyện đầu tiên trong tập truyện ngắn Dubliners của James Joyce Mê cung là cách gọi của chính James Joyce về kĩ thuật ông đã sử dụng để viết chương thứ mười (The Wandering Rocks) trong tiểu thuyết Ulysses – kĩ

thuật mê cung (labyrinthine technique)

2.1 Các công trình nước ngoài

Hiện tượng song đề dễ nhìn thấy nhất từ phương diện tâm lí nhân vật

Vì vậy, hầu hết các bài nghiên cứu lấy việc phân tích nhân vật là chính đều ít

nhiều đề cập đến hiện tượng này Richard Brown trong công trình James

Joyce – A Post-Culturalist Perspective (James Joyce – Một phối cảnh hậu

văn hóa) đã dành trọn chương II để phân tích tiểu thuyết Chân dung một nghệ

sĩ trẻ, trong đó có nhận định: ““Chân dung” thăm dò và vượt quá những ranh giới giữa đời sống cộng đồng và cá nhân, giữa trải nghiệm bên ngoài và bên trong nhân vật đã được xác nhận, và hơn thế nữa, trong nghệ thuật của

đề cơ bản của tác phẩm cũng như phong cách của nhà văn, nhưng vì chỉ là một công trình nhằm mục đích giới thiệu căn bản các tác phẩm của J Joyce dưới góc nhìn văn hóa học nên người viết không đi sâu luận giải bằng các chi tiết nghệ thuật Những công trình sau đây phần nào đã chứng minh cụ thể cho

ý kiến trên

Trong chuyên luận The Cambridge Introduction to James Joyce

(Nhập môn James Joyce, do đại học Cambridge ấn hành), tác giả Eric Bulson

đã phân tích khá công phu từng tác phẩm của James Joyce, và khi bàn đến

nhân vật Stephen trong Chân dung một nghệ sĩ trẻ, chủ yếu người viết đi vào

khía cạnh tư tưởng nhân vật, những quyết định mang tính lựa chọn giữa chủ

nghĩa dân tộc và tự do, rồi kết lại: “Anh [Stephen] 1 sẽ là người Ireland bằng việc rời khỏi Ireland đến Châu Âu và bằng cách viết về những kinh nghiệm anh thu nhận được từ tiếng Hy Lạp, Latin và những hình mẫu Châu Âu Richard Rowan trong “Lưu đày” [tên vở kịch của J Joyce] và Gabriel Conroy trong “Người chết” [truyện ngắn của J Joyce] đều cùng đối mặt với tình trạng tiến thoái lưỡng nan như vậy về tương lai của mình” [77, 63]

1 Nội dung trong […] là chú thích của chúng tôi

5

Tương tự nội dung này là bài viết của Ian Mackean: “A Portrait of the

Artist as a Young Man: Rebellion and Release” (Chân dung một nghệ sĩ trẻ: cuộc nổi loạn và sự giải thoát) trên website nghiên cứu văn học http://www.literature-study-online.com/essays/james-joyce.html, cũng bàn về tâm trạng lưỡng phân giữa ở và đi của Stephen Ngoài ra trong bài viết

“James Joyce” cho tạp chí Atlantic Monthly, Harry Levin đã nói về điều này,

sau đó ông phân tích thêm về tình trạng hai mặt, cuộc sống kép của Stephen, thể hiện rõ nhất trong giai đoạn thứ hai – giai đoạn bước vào thời kì trưởng thành – với một bên là những ham muốn thể xác dẫn đến tội lỗi và một bên là cảm giác bình an trong lòng kính Chúa

Nối tiếp loạt bài phân tích tâm lí Stephen về tôn giáo, bài viết “James

Joyce & Aesthetic Gnosticism” (James Joyce và tính giác ngộ thẩm mỹ) của

Thomas H Landess trên tạp chí Modern Age nhấn mạnh đến song đề niềm

tin; cụ thể, Stephen vừa tin vừa không tin vào lễ ban thánh thể và anh không

sẵn sàng để giải quyết song đề này Vì nếu tin bánh và rượu là mình và máu

Chúa1 thì người nghệ sĩ không thể “sáng tạo lại cuộc sống bên ngoài cuộc

sống” và không thể từ chối phục vụ giáo hội; còn nếu không tin thì anh phải

đối mặt với “lời nói dối tối thượng của nhân loại” không thể nào vượt qua

[94, 151] Vì thế, cho đến cuối truyện, Stephen luôn giữ thái độ nước đôi như cách phòng vệ cho riêng mình

Mở rộng ra các tác phẩm khác của James Joyce, song đề tiếp tục được nghiên cứu từ khía cạnh tâm lí nhân vật, tiêu biểu nhất là truyện ngắn Eveline trong tập Người Dublin Bài viết của Felicity Yorke khi bàn về cách thức dạy

truyện ngắn: “Interpretative Tasks Applied to Short Stories” (Những bài

tập diễn giải áp dụng với truyện ngắn) đăng trên tạp chí English Language

1 Trong lễ ban thánh thể, vị tu sĩ dùng rượu và bánh tượng trưng cho máu và thân xác Chúa, sau đó ban cho các con chiên như một hình thức rước Chúa vào lòng

Teaching của đại học Oxford, đã phân tích khá tỉ mỉ song đề của nhân vật

Eveline: Eveline phải lựa chọn giữa đi hay ở: đi với Frank để tìm kiếm tương lai hạnh phúc, để thoát khỏi ngôi nhà mà cô có thể phát điên vì gánh nặng bổn phận; hay ở lại chăm sóc cha và các em đến trọn đời theo lời trăng trối của mẹ

cô Eveline quay cuồng giữa tình yêu và trách nhiệm, giữa thói quen chịu đựng nhọc nhằn và sự bung phá đầy can đảm Điểm sáng của bài viết nằm ở

sự kết hợp phân tích tâm lí nhân vật dựa vào khai thác ngôn ngữ, như cách lựa chọn từ vựng, dùng những ẩn dụ, so sánh các thì: ví dụ trong truyện có ba câu diễn tả ý định sẽ bỏ đi của Eveline (ý định hướng về tương lai) nhưng những câu này lại được xây dựng từ thì quá khứ và bị động, điều đó cho thấy Eveline không phải là chủ thể tác động mà chỉ là đối tượng bị tác động, nên không có

gì lạ khi cô luôn bị đóng khung vào tình trạng tiến thoái lưỡng nan

Bài viết “Analysis on James Joyce’s Eveline” (Phân tích truyện

Eveline của James Joyce) của Zhu Zhijuan và Zhou Xinmin đăng trên tạp chí Trung Quốc 文化研究 cũng chỉ ra hiện tượng song đề từ tâm lí Eveline nhưng dưới góc độ nữ quyền, và còn đối sánh với nhiều dạng nhân vật song

đề khác trong văn học thế giới, như song đề của Hamlet trong Hamlet của

Shakespeare, Huck trong The Adventures of Huckleberry Finn của Mark

Twain, Tess trong Tess of the D’Urbervilles của Thomas Hardy, hay nhà thơ

Robert Frost và sự chọn đường trong The Road not Taken Việc đối sánh tuy chỉ giản lược nhưng bài viết đã cho thấy rằng song đề là một đối tượng nghiên

cứu quan trọng luôn được sử dụng trong văn học Tác phẩm của J Joyce cũng không là ngoại lệ

Bài nghiên cứu duy nhất chúng tôi tìm được lấy song đề làm nội dung

chủ đạo để phân tích là “Reading Short Stories III: Maria’s Dilemma in

James Joyce’s “Clay”” (Đọc truyện ngắn III: Song đề của Maria trong “Đất

sét” của James Joyce) của Fumio Yoshioka đăng trên tạp chí Humanities and

7

ngữ song đề (dilemma) nhưng qua quá trình phân tích, có thể hiểu song đề mà

người viết đề cập đến là tính chất hai mặt Trong quá trình phân tích nhân vật

chính Maria trong truyện ngắn Đất sét – rút ra từ tập Người Dublin – tác giả

đã chỉ ra dạng song đề này: “Sự thay đổi trang phục của nhân vật nữ chính

bắt đầu đánh dấu những biến chuyển từ Maria ban ngày thành Maria ban đêm, từ Maria sợ sệt thành Maria hư hỏng Tính cách thay đổi cùng với thời gian của năm Halloween chính vào thời điểm của năm cũ và năm mới, mùa

hè và mùa đông, cái chết và sự sống, gặp gỡ và hòa lẫn, thời điểm mà sự mê tín của người Celt và những lễ kỉ niệm của người Cơ Đốc cùng tan chảy vào trong sự gắn kết văn hóa” [107, 56] Từ đó người viết cho rằng Maria mang

trong mình hình ảnh đối lập của một vị thánh và một mụ phù thủy, hình ảnh của chính Đức Mẹ Maria và một kẻ phá rối

Hiện tượng song đề đến đây đã được định hình rõ ràng hơn, tính chất

được mở rộng hơn: từ một hiện tượng thuần nội dung trong tâm lí lựa chọn của nhân vật đến mang tính nghệ thuật hơn trong cách xây dựng hình ảnh

nước đôi của nhân vật Nhưng không chỉ như thế, song đề trong các tác phẩm

của James Joyce tiếp tục đuợc khai thác ở nhiều khía cạnh nghệ thuật khác nhau, đem đến những gợi ý hữu ích cho đề tài của chúng tôi

Trở lại với tiểu thuyết Chân dung một nghệ sĩ trẻ, những lí giải của

Valeire P Zimbaro trong bài phân tích có tựa đề cũng là tên tác phẩm “A

Portrait of the Artist as a Young Man” trên trang

http://www.cliffsnotes.com/study_guide/literature/id-146.html đã cho thấy cách nhìn đầy tinh tế, thú vị về phương cách J Joyce sử dụng những cặp hình

ảnh đối nghịch trong tác phẩm Ở mục Joyce’s Use of Imagery (Cách sử dụng hình ảnh của Joyce), Zimbaro viết: “Hình ảnh ướt/ khô tượng trưng cho phản

xạ tự nhiên và phản xạ có điều kiện của Stephen đối với thế giới […] Nóng