Phân tích quan điểm về xã hội học pháp luật của j j rousseau

Họ không phủ nhận tính quyphạm hình thức của pháp luật, tuy nhiên, nếu chỉ hiểu pháp luật là như vậy sẽkhông phù hợp và khó có câu trả lời chính xác cho nhiều vấn đề hóc búa đang hìnhthà

Lời nói đầu

Xã hội học pháp luật là một nghành xã hội học chuyên biệt, nghiên cứu những quyluật và tính quy luật của quá trình phát sinh, tồn tại, hoạt động của pháp luật trong

xã hội, trong mối liên hệ với các loại chuẩn mực xã hội khác; nguồn gốc, bản chất

xã hội, chức năng xã hội của pháp luật; các khía cạnh xã hội của hoạt động xâydựng, thực hiện và áp dụng pháp luật Xã hội học pháp luật là một lĩnh vực lý thú,

bổ ích, nhưng còn khá mới mẻ ở nước ta Dù còn có những ý kiến, quan điểm khácnhau, song đa số các nhà nghiên cứu coi xã hội học pháp luật là nghành khoa họcgiáp ranh giữa xã hội học và luật học Và vì vậy, cũng có nhưng đối tượng nghiêncứu, phương pháp nghiên đặc thù để phân biệt với các nghành khoa học khác

Trong phạm vi nghiên cứu của mình, em xin phân tích đề tài: “phân tích quan điểm

về xã hội học pháp luật của J.J.Rousseau” góp phần làm rõ hơn một phần khía

cạnh về xã hội học pháp luật

Nội dung

1 Lịch sử hình thành xã hội học pháp luật.

Xã hội học pháp luật như là một trường phái pháp luật hoàn chỉnh được hình thànhvào nửa đầu thế kỷ XX Tư tưởng xã hội học pháp luật được nhen nhóm và hìnhthành ở Tây Âu, nhưng lại trở nên phổ biến ở Hoa Kỳ

Vào cuối thể kỷ XIX giới luật học đã nhìn thấy sự bất hợp lý trong các lý thuyết vềpháp luật Với nhiều người khái niệm pháp luật mà trường phái pháp luật thựcchứng (legal positivism)1, trường phái được coi là thịnh hành nhất vào thời điểm

đó, đưa ra không thể phản ánh hết được nội dung cũng như chức năng của phápluật Theo họ, pháp luật không chỉ là hệ thống quy tắc sử xự do nhà nước ban hànhhoặc thừa nhận và đảm bảo bằng cưỡng chế nhà nước Họ không phủ nhận tính quyphạm hình thức của pháp luật, tuy nhiên, nếu chỉ hiểu pháp luật là như vậy sẽkhông phù hợp và khó có câu trả lời chính xác cho nhiều vấn đề hóc búa đang hìnhthành trong xã hội như: những mẫu thuẫn và xung đột đang xuất hiện ngày càngnhiều trong xã hội dân sự, về mối quan hệ giữa nhà nước và xã hội, làm thế nào đểbảo đảm pháp chế, trật tự pháp luật, hoặc bẳng phương pháp luận hình thức củapháp luật thực chứng thì khó thể đưa ra những luận cứ cho sự xuất hiện, tồn tại vàphát triển của nhà nước pháp quyền… Trên tất cả, pháp luật theo quan điểm thựcchứng là pháp luật chết, “pháp luật trên sách vở”, tách rời khỏi xã hội, trừu tượngkhó hiểu, không phản ánh được nhu cầu, ý nguyện và lợi ích của xã hội và như vậypháp luật không thể hiện đúng chức năng vốn có của nó Pháp luật, với họ, khôngđơn giản chỉ là những quy phạm trừu tượng trong các văn bản luật

1 Kulcsar Kalman (Đức uy biên dịch), Cơ sở xã hội học pháp luật, Nxb Giáo dục, Hà Nội, 1999, tr 40.

Từ những lý giải đó đã xuất hiện trường phái xã hội học pháp luật Những đại biểutiêu biểu của học thuyết này cần phải kể đến R Iering, E Erlich, R Pound, M.Weber, Đ Frank, G.Kantorovich, S.A Muromsev, E Young…và Rousseau.

2 Khái quát chung về J.J.Rousseau.

J.J.Rousseau sinh ngày 28 tháng 6 năm 1712 trong một gia đình thợ thủ công làmnghề sửa chữa đồng hồ ở Geneve (Thụy Sĩ) Ông nội của J.J.Rousseau vốn là ngườiPháp Bố đẻ của J.J.Rousseau là Issac Rousseau Khi J.J.Rousseau mới ra đời được

9 ngày thì mẹ đẻ ông mất Mười năm tuổi thơ của cậu bé mồ côi J.J.Rousseau sốngtrong sự đùm bọc, nuôi dạy của cha Ông Issac Rousseau cho cậu con trai đọc rấtnhiều cuốn sách viết về cuộc đời và sự nghiệp của các nhân vật lịch sử Trong số

đó, J.J.Rousseau thích nhất là những cuốn sách của Plutarque (50 - 125) viết về cácnhân vật lịch sử Hy Lạp và La Mã cổ đại Sau này, khi nhớ lại thời thơ ấu của mình,J.J.Rousseau đã nói rõ, sở dĩ ông thích các tác phẩm của nhà văn Hy Lạp cổ đại làbởi chúng đã đem đến cho ông một tinh thần tự do và cộng hòa, một tính cách bấtkhuất và kiêu căng, một lối sống không cam chịu, không chấp nhận số phận nô lệ

Sự nghiệp sáng tạo lý luận của J.J.Rousseau thực sự bắt đầu trong những năm 1742

- 1756 khi ông chuyển tới sống ở Paris

Trong lịch sử tư tưởng nhân loại, Jean Jacques Rousseau được biết đến không chỉvới tư cách nhà tư tưởng vĩ đại, nhà Khai sáng lỗi lạc của Triết học Khai sáng Phápthế kỷ XVIII Ông còn được biết đến với tư cách nhà chính trị học, nhà nghệ thuậthọc, nhà văn, nhà giáo dục học

Với tư cách nhà triết học, về phương diện thế giới quan, J.J.Rousseau là người theothuyết thần luận Ngoài sự tồn tại của thần linh, ông còn thừa nhận sự tồn tại củalinh hồn bất tử Trong lĩnh vực lý luận nhận thức, ông đề cao cảm giác luận, mặc dùông thừa nhận tính chất bẩm sinh của các ý niệm đạo đức Trong đạo đức học, ông

coi đức hạnh là “khoa học cao siêu của các tâm hồn đơn sơ”, bởi triết học đích thực

là “lắng nghe tiếng nói của lương tâm”

Với tư cách nhà chính trị học, J.J.Rousseau mang lập trường cấp tiến Ông là đạidiện tiêu biểu cho tầng lớp tiểu tư sản theo đường lối cánh tả trong các nhà Khaisáng Pháp Từ lập trường cấp tiến - tả khuynh, ông phê phán gay gắt các quan hệđẳng cấp phong kiến và chế độ chuyên chế, ủng hộ nền dân chủ tư sản và cácquyền tự do của công dân, tán thành sự bình đẳng của con người bất chấp nguồngốc xuất thân; đồng thời, lên án các lãnh tụ chính trị đề cao khía cạnh kinh tế và hạthấp vai trò của đạo đức, của đức hạnh trong chính trị Những tư tưởng này của ông

đã trở thành khẩu hiệu và phương châm hành động của giai cấp tư sản Pháp trongcuộc cách mạng (1789 - 1794)

Với tư cách nhà nghệ thuật học, mặc dù thừa nhận nghệ thuật là lĩnh vực mãi mãicần thiết cho nhân loại, song J.J.Rousseau vẫn giữ quan điểm coi nghệ thuật là lĩnhvực luôn chứa đựng những yếu tố nhục cảm và do vậy, nó luôn bị con người sửdụng cho những mục đích bất chính của họ và là một trong những nguyên nhân dẫnđến tình trạng suy đồi của xã hội Với năng khiếu âm nhạc, ông đã đề xuất một kiểu

ký âm mới cho âm nhạc và sáng tác nhạc kịch

Với tư cách nhà văn, J.J.Rousseau đã để lại cho nhân loại những áng văn tuyệt tác

ca ngợi tình yêu chân thật, đấu tranh cho tự do hôn nhân, tự do luyến ái Nhữngcuốn tiểu thuyết của ông đã tạo nên một trào lưu văn học lãng mạn mới, trong đótiểu thuyết July hay nàng Heloise mới được coi là câu chuyện tình nổi tiếng nhấtthế kỷ XVIII

Với tư cách nhà giáo dục học, J.J.Rousseau kịch liệt phê phán hệ thống giáo dụctheo đẳng cấp của chế độ phong kiến và đề xuất xây dựng một hệ thống giáo dục

mới lấy việc đào tạo những công dân tích cực, biết quý trọng lao động làm mục tiêuchính.

Cuộc đời ông đã để lại nhiều tác phẩm lớn: Về nguồn gốc của sự bất bình đẳng,Bàn về Khế ước xã hội, …

3 Quan điểm về xã hội học pháp luật của JJ Rousseau.

Pháp luật được giải thích như một hiện tượng xã hội khách quan với dấu hiệu cấuthành của nó là sự bình đẳng hình thức của các chủ thể giao tiếp pháp luật Ở đây,pháp luật đã bị kéo ra khỏi khuôn khổ của thực tiễn các tổ chức nhà nước, và đượcgắn với sự ra đời và họat động của các chuẩn mực xã hội được hình thành một cách

tự phát trong xã hội

Mục đích của pháp luật chính là sự công bằng Công bằng nằm ở lý tưởng thỏa mãntối đa các nguyện vọng, nhu cầu và lợi ích của con người Bởi trong xã hội bêncạnh các lợi ích cũ luôn xuất hiện các lợi ích mới và chính ở đây vận hành một cơchế chọn lọc định hướng của sự kiểm soát xã hội mà mục đích cuối cùng của nó làphối hợp các lợi ích với các yêu cầu về công bằng

“khi toàn dân quy định một điều gì cho toàn dân thì họ chỉ xem xét cho toàn thể nếu hình thành quan hệ thì phải là quan hệ giữa toàn thể trên một cách nhìn này với toàn thể trên một cách nhìn khác cái toàn thể không hề bị chia tách ra Như vậy chất liệu để xây dựng là chất liệu chung, cũng như ý chí xây dựng là ý chí chung.”

Luật bao giờ cũng là tổng quát chung cho mọi người, coi tất cả thần dân là một cơthể mà trừu tượng hoá các hành động

Tiêu biểu của quan điểm này là J.J.Rousseau cho rằng pháp luật hình thành từ ý chíchung và vì lợi ích chung của tất cả các thành viên trong xã hội Từ đó có thể hiểurằng luật là của cộng đồng, do cộng đồng tạo ra và sẽ không có bất cứ cá nhân nào

tạo ra luật và được phép đứng trên pháp luật J.J Rousseau quan niệm rằng, phápluật hình thành từ ý chí chung và vì lợi ích chung của tất cả các thành viên trong xãhội “Khi toàn dân quy định một điều gì cho toàn dân thì họ chỉ xem xét cho toànthể, nếu hình thành quan hệ thì phải là quan hệ giữa toàn thể trên một cách nhìn nàyvới toàn thể trên một cách nhìn khác, cái toàn thể không hề bị chia tách ra Nhưvây, chất liệu để xây dựng là chất liệu chung, cũng như ý chí xây dựng là ý chíchung Cái đó tôi gọi là luật” Luật bao giờ cũng là tổng quát chung cho mọi người.Luật coi tất cả thần dân (thuật ngữ “thầndân” được Rousseau dùng để chỉ các thànhviên của xã hội trong mối quan hệ của họ với sự phục tùng pháp luật nhà nước) làmột cơ thể mà trừu tượng hóa các hành động

Mọi chức năng liên quan đến đối tượng cá nhân không phải là chức năng của quyềnlực lập pháp Không nên hỏi ai là người làm ra luật và luật là nhứng điều khoản của

ý chí chung; không nên hỏi nguyên thủ có đứng trên luật không vì ông ta cũng chỉ

là một thành viên của nhà nước; không nên hỏi luật có thể nào bất công chăng, vìkhông ai lại bất công với chỉnh bản thân mình Cúng không nên hỏi ta được tự do

và tuân theo pháp luật như thế nào, vì luật chỉ là ghi lại ý chí của ta mà thôi.Rousseau coi nước cộng hòa là tất cả những nước nào do pháp luật trị vì bất kểdưới hình thức nào Luật trị vì tức là lợi ích chung trị vì

Ông phân chia luật thành:

Luật chính trị: hay luật cơ bản, điều chỉnh mối quan hệ chung của toàn xã hội.Luật dân sự: giải quyết những mối quan hệ chung của toàn xã hội

Luật hình sự: giải quyết quan hệ giữa con người với pháp luật, có ý nghĩa là sựtrừng phạt của mọi người đối với kẻ vi phạm luật

Dưa luận xã hội: là luật đặc biệt nhất và quan trọng nhất, chính là nhữngphong tục, tập quán, tạo nên hiến pháp chân chính cho quôc sga Luật này luônđược bổ sung, thay thế duy trì trong tinh thần thể chế, tồn tại bền vững trong lòngdân

Theo ông, các điều luật của Nhà nước cần phải phù hợp với ý chí và nguyện vọngcủa nhân dân lao động Quyền lực của Nhà nước phải được thể hiện phù hợp vớicác phán xét của nhân dân

Từ đó, có thể hiểu pháp luật là hình thức thực hiện các lợi ích xã hội theo nguyêntăc bình đẳng hình thức các lợi ích xã hội được thực hiện dưới hình thức pháp luậttrong và chỉ trong trường hợp, khi mà tự do trong việc thực hiện lợi ích của mộtchủ thể mang ại mức độ tự do ngang nhau đối với lợi ích của chủ thể khác Các nhà

xã hội học pháp luật gọi những lợi ích có sự phối hợp chặt chẽ với nhau như vậy lànhững lợi ích được tạo thành bởi pháp luật

Sự tranh luận giữa hai quan niệm trên đã đặt ra vấn đề là quan niệm nào sẽ đượcchấp nhận Tuy nhiên cả hai quan niệm trên đều phản ánh lợi ích xã hội ở các mức

độ khác nhau Và đối với tình hình xã hội thực tế tại Việt Nam ngày nay, pháp luậtnhư chúng ta đều thấy, nó mang những đặc điểm đặc trưng của riêng mình đó là: là

hệ thống các quy tắc xử sự do nhà nước ban hành và bảo đảm thực hiện, thể hiện ýchí của nhà nước, nhằm mục đích điều chỉnh các quan hệ xã hội Trong đó đã chứa

cả những lợi ích giai cấp và lợi ích xã hội, nhằm đảm bảo sự vững mạnh của đấtnước Từ đây, ta sẽ phân tích sâu thêm về các đặc trưng cơ bản của nó

Theo ông, vấn đề quan trọng ở đây là tìm cho ra được một hình thức liên kết chínhtrị để nhân loại có thể được bảo an nhưng không mất đi quyền tự do TheoRousseau, con người có thể giữ được quyền tự do và vẫn được bảo an nếu conngười biết tôn trọng pháp luật do chính họ lập ra Ông không đòi hỏi con ngườiphải giao tất cả nhân quyền cho chính phủ bởi vì chính phủ giữ nhiệm vụ thiết lập

an ninh (theo học thuyết của Hobbes) Ông cũng không tin là con người vẫn được

tự do sau khi quyền lập pháp đã được giao cho đại diện nhân dân vốn có nhiệm vụbảo an (theo tư tưởng của Locke)

Khi bàn về mô hình tổ chức quốc gia, Rousseau lý luận là hai yếu tố chính để tiếnhành quốc sự bao gồm quyết tâm hay ý muốn, và khả năng hay quyền lực để thihành Cơ quan lập pháp bao gồm toàn thể nhân dân hội họp thường xuyên sẽ đưa ra

ý muốn chung của quốc gia, và cơ quan hành pháp hay chính phủ được trao tráchnhiệm thi hành Y¨ Muốn Tập Thể Cơ quan lập pháp có nhiệm vụ đặt ra một hiếnpháp và đưa ra một hệ thống pháp luật cho quốc gia Cơ quan lập pháp sẽ thành lậpchính phủ để phụ trách vai trò hành pháp cũng như đề nghị phương pháp chọn lựacác vị thẩm phán vào vai trò tư pháp

Cơ quan lập pháp có hai mục tiêu chính phải cố gắng để đạt được trong khi thi hànhvai trò lập pháp: tự do, và bình đẳng Nhân loại không thể có bình đẳng nếu khôngđược tự do Toàn thể nhân dân phải được bình đẳng trên phương diện pháp luậtcũng như đạo đức; tuy nhiên, muốn đạt được mục tiêu này, quốc gia phải có sựbình đẵng tương đối về tư sản: một người dân không thể trở nên quá giàu để có thểmua được những người khác và, ngược lại, một người dân cũng không thể trở nênquá nghèo túng để đưa đến việc bán thân làm nô lệ Một điểm đáng cho độc giả lưu

ý là Rousseau không chú ý đến việc nâng cao đời sống của dân nghèo bởi vì có lẻông thấy nhiều người tuy nghèo nhưng vẫn có thể sống trong sạch Rousseau chỉ lo

là sự bình đẳng về đạo đức khó có thể đạt được trong một quốc gia có cán cân tưsản quá chênh lệch (Bần cùng sinh đạo tặc!)

Từ những phân tích tư tưởng nêu trên, có thể thấy quan điểm xã hội học pháp luậtcủa J.J Rousseau đã tiếp cận pháp luật ở cái đích cuối cùng, cái giá trị thực củapháp luật – đó chính là thực tiễn cuộc sống ông đã coi nội dung quan trọng củapháp luật đó chính là các quan hệ xã hội, là quan hệ thực tiễn và cũng chính họ đã

góp phần làm cho sự năng động, tự chủ, tự quản của xã hội qua đó hạn chế sự canthiệp quá sâu của nhà nước vào đời tư, đời sống xã hội.

Theo quan điểm này, khái niệm pháp luật cần phải, một mặt, dựa trên nhận thức vềpháp luật như là mức độ ngang nhau của tự do trong các quan hệ xã hội, mặt khác,dưa trên phạm trù then chốt đối với xã hội học là phạm trù lợi ích Từ những điềutrình bày trên đây, trong quan niệm xã hội học pháp luật, pháp luật được hiểu làhình thức thực hiện các lợi ích xã hội theo nguyên tắc bình đẳng hình thức Các lợiích xã hội được thực hiện dưới hình thức pháp luật trong và chỉ trong thường hợp,khi mà tự do trong việc thực hiện lợi ích của một chủ thể mang lại mức độ tự dongang nhau đối với lợi ích của chủ thể khác (nghĩa là không có không được tạo ramột thứ đực quyền, đặc lợi cho một lợi ích này mà lại làm tổn hại đến lợi ích khác).Các nhà xã hội học pháp luật gọi những lợi ích có sự phối hợp chặt chẽ với nhaunhư vậy là những lợi ích được tạo thành bởi pháp luật

Pháp luật là phương thức bảo vệ và thực hiện các lợi ích được tạo thành bởi phápluật, đại diên cho cái chung trong những cái khác biệt Nhiều khi trong các lợi ích

xã hội có tính ddooid kháng có thể phối hợp cho nhau trong phạm vi các đòi hỏicủa chuẩn mực chung, ngang bằng cho tất cả mọi người (nghĩa là phù hợp vớinguyên tắc bình đẳng hình thức về mặt pháp luật) Các lợi ích xã hội dược thừanhận là mang tính chất được tạo thành bởi pháp luật, cong nhà lập pháp đưa raphạm trù khách quan để đánh giá, để đưa ra tính chuẩn mực và để củng cố ý nghĩađược tạo thành bởi pháp luật của các lợi ích xã hội tương ứng trong pháp luật.Phạm trù này là sự đòi hỏi, theo đó chỉ có thể hiện thực hóa một số lợi ích với điềukiện có mức độ ngang nhau nhau để tự do thực hiện các lợi ích khác Các phạm trùlợi ích nói trên, trong khi phản ánh bản chất xã hội của pháp luật, mang lại cơ sở lýluân cần thiết để soạn thảo chương trình, nội dung nghiên cưu xã hội học pháp luật

và đánh giá các kết quả của chúng

Thông qua quan điểm của J.J Rousseau, chúng ta có thể thấy:

Thứ nhất, Pháp luật không chỉ là những quy phạm do nhà nước ban hành hoặc

thừa nhận dưới một dạng văn bản nào đó, mà pháp luật được hình thành trong cuộcsống, trong thực tiễn, trong hành vi của con người, xã hội, biểu hiện ở thực tiễncuộc sống là sự thực hiện luật pháp trong cuộc sống;

Thứ hai, pháp luật được hiểu là các hành vi pháp lý, thực tiễn pháp luật, trật tự

pháp luật, thực hiện pháp luật… Pháp luật chính là hành vi thực tế của chủ thể quan

hệ pháp luật

Thứ ba, khẳng định vai trò của thẩm phán trong quá trình tạo lập “pháp luật

sống” Chính thẩm phán trong quá trình thực hiện nhiệm vụ của mình đã góp phần

“bù đắp” luật pháp Khi đưa ra các phán quyết hay quyết định, thẩm phán đangđóng vai trò là chủ thể lập pháp

Thứ tư, pháp luật có mục đích và chức năng tạo sự đồng thuận và hài hòa của

xã hội Pháp luật phải là công cụ điều tiết và thỏa hiệp lợi ích trong xã hội

Thứ năm, pháp luật được bảo đảm thực hiện không chỉ bởi cưỡng chế nhà

nước mà còn các biện pháp xã hội khác Do tính chất của pháp luật là phản ánh nhucầu và lợi ích của xã hội, của người dân, phản ánh thực tiễn cuộc sống nên các cácbiện pháp xã hội khác lại là động lực cho sự tuân thủ pháp luật

“Trong xã hội học pháp luật có hai xu hướng trái ngược nhau trong việc xác địnhbản thân khái niệm pháp luật Một mặt, pháp luật được nhìn nhận với tư cách mộtcông cụ mà yếu tố chính trị (giai cấp) nằm trong nó mang lại cho pháp luật tínhchất tự giác, có mục đích trong quá trình hình thành cúng như trong khi áp dụng.Mặt khác, khái niệm pháp luật được xem như một loại chuẩn mực xã hội, là tổng sốcác quy tắc hành vi cấu tạo từ các mối liên hệ tự nhiên của con người và xuất phát

từ các như cầu, lợi ích của xã hội Như vậy, trong xã hội học pháp luật từ trước đếnnay luôn tồn tại hai quan điểm (cách tiếp cận) đối với khái niệm pháp luật Quanđiểm thứ nhất gắn pháp luật với ý chí của nhà nước, do nhà nước xây dựng, ban

hành (pháp luật thực định) Quan điểm thứ hai coi pháp luật như một loại chuẩnmực xã hội bên cạnh cách chuẩn mực xã hội khác, gắn với lợi ích xã hội, xuất phát

từ nhu cầu tự nhiên của con người (pháp luật tự nhiên)”

Theo quan điểm của R Pound, được hiểu như một trong các yếu tố hoặc tất cả cácyếu tố sau: 1, Trật tự pháp luật, tức là sự thống trị của các mối liên hệ và hành vitương ứng, được trình bày trong các bộ luật, đạo luật và được bảo đảm thực hiệnbởi việc sử dụng các sức mạnh, lực lượng có tính chất cưỡng bức; 2, Tổng số cáccăn cứ và các nguyên tắc chỉ đạo phục vụ cho việc ra các phán quyết của các tòa ánhay quyết định hành chính tương ứng Ông cho rằng, pháp luật là hình thức kiểmsóat xã hội được chuyên môn hóa cao, vận hành tương ứng với toàn bộ các quy tắcđộc đoán áp dụng trong các quá trình hành chính và xét xử

Sự tranh luận giữa hai quan điểm của R.Pound và J.J Rousseau, về thực chất, liênquan đến vấn đề: chỉ thừa nhận pháp luật thực định, chỉ thừa nhận pháp luật tựnhiên hay cả hai loại đó Sự xem xét mối quan hệ giữa luật thực định với luật tựnhiên cho thấy nổi lên ba điểm: 1, hệ thống pháp luật chấp nhận luật tự nhiên sẽ cóhai hệ thống luật song song tồn tại, luật thực định và luật tự nhiên;2, luật thực địnhphải khởi nguồn từ nguyên tắc luật tự nhiên và luật tự nhiên được coi là cao hơnluật thành văn; 3, Luật tự nhiên hướng tới cái nên làm, còn luật thực định hướng tớicái phải làm, vì vây, luật thực định là sự cụ thể hóa luật tự nhiên Thực ra, luật thựcđịnh và luật tự nhiên đều phản ánh lợi ích xã hội ở mức độ khác nhau Luật tựnhiên chưa đựng những giá trị nhân văn sâu sắc, có ảnh hưởng mạnh mẽ đên nhiềulĩnh vực của đời sống xã hội ở nươc ta dù rằng vấn đề nghiên cứu luật tự nhiênmới chỉ được đặt ra trong những năm gần đây, song, việc kế thừa, tiếp thu nhữnggiá trị nhân văn của luật tự nhiên với tư cách là những giá trị mang tính tiến bộ, phổquát cảu nhân loại và những giá trị truyền thống đạo lý, thuần phong mý tục củadân tộc thì đẫ được hà nước ta vận dụng trong quá trinh hoạt động xây dựng pháp