Đại đa số tác phẩm văn học Việt Nam vào Ukraina thông qua tiếng Nga, nhờ các dịch giả Nga Liên Xô cũ như M.Tkachev, A.Revich, A.Shteinberg, V.Toporov, D.Samoilov, N.Nikulin v.v.. Nhưng c
Trang 1Văn học Việt Nam tại Ukraina: thực trạng và triển vọng
PTS Musiychuk Victoria Viện Phương Đông học Viện Hàn lâm Ukraina
Văn học phản ánh cuộc sống và tình cảm của con người trong một hoàn cảnh
xã hội cụ thể Văn chương gắn liền với thời cổ xưa và thời hiện đại, với văn hóa cổ truyền và đời sống thực tiễn Vậy, khi đọc sáng tạo văn học nước ngoài thì chúng
ta tìm hiểu lịch sử, văn hóa, nhân cách của dân tộc khác mình
Đại đa số tác phẩm văn học Việt Nam vào Ukraina thông qua tiếng Nga, nhờ các dịch giả Nga (Liên Xô cũ) như M.Tkachev, A.Revich, A.Shteinberg, V.Toporov, D.Samoilov, N.Nikulin v.v Vào những năm 50-60 thế kỷ XX ở Liên
Xô, các dịch giả đã bắt đầu triển khai công việc và năm 1956, ở Moskva, xuất bản tập Thơ của các nhà thơ Việt Nam do nhà thơ nổi tiếng A.Sophronov tuyển chọn, giới thiệu và một số dịch giả nhà thơ thực hiện Tiếp đó là một loạt các công trình: Tuyển tập truyện ngắn các nhà văn Việt Nam, Truyện cổ tích và truyền thuyết Việt Nam, Nhật ký trong tù, Thơ Hồ Xuân Hương, Văn xuôi cổ điển Việt Nam, Truyền
kỳ mạn lục v.v Từ năm 1955 đến năm 1979 ở Liên Xô đã ra 40 đầu sách văn học Việt Nam [1]
Một số tác phẩm (chủ yếu là thơ) được dịch ra tiếng Ukraina không trực tiếp
từ tiếng Việt mà thông qua tiếng Anh, Pháp, Nga Nhưng có một dịch giả người Ukraina đã dịch trực tiếp từ các tác phẩm nguyên bản tiếng Việt sang tiếng Ukraina Đó là Maya Kashel (1930-1987), một nữ tàn tật đã tự học tiếng Việt, tìm hiểu văn hóa, văn học và lịch sử Việt Nam Bà đã dịch nhiều tập thơ ca về cách mạng, về chiến đấu của dân tộc Việt Nam anh hùng, truyện cổ tích cho thiếu nhi, tục ngữ, nhiều truyện ngắn, tiểu thuyết Chính nhờ bà, người Ukraina được biết đến những tác phẩm của Nam Cao, Xuân Diệu, Tố Hữu, Huy Cận, Nguyễn Đình Chiểu, Nguyễn Công Hoan và nhiều nhà văn nhà thơ Việt Nam khác Ngoài ra, M.Kashel còn đăng những bài nghiên cứu về lịch sử và phát triển văn học Việt
Trang 2Nam trên các báo, tạp chí chuyên ngành, các mục về nhà văn Việt Nam trong bách khoa toàn thư của Ukraina
Maya Kashel sinh ngày 10 tháng 1 năm 1930 tại Kiev Bà tốt nghiệp khoa Anh văn Khóa học ngoại ngữ trung ương nhà nước tại Moskva (năm 1954) [2] Khi Việt Nam bắt đầu chiến đấu chống đế quốc Mỹ, M.Kashel rất xúc động vì
những đau đớn của nhân dân Việt Nam anh hùng Bà viết trường ca Nguyễn Văn Trỗi để biểu đạt tình cảm của mình đối với dân tộc Việt Nam và gửi đến Đài phát
thanh tiếng nói Việt Nam (năm 1964) Bài trường ca này được nhà văn Thúy Toàn dịch sang tiếng Việt và đăng trên báo Văn nghệ, rồi bài này được in lại ở nhiều báo tạp chí khác Sau đó bà Maya quyết định tự học tiếng Việt Bà thư từ với nhièu nhà văn nhà thơ Việt Nam, họ gửi cho bà từ điển, sách ngữ pháp, tác phẩm văn học, báo chí để giúp bà học Sau một thời gian ngắn M.Kashel đã có thể dịch văn học Việt Nam từ nguyên bản
M.Kashel trao đổi thư từ với nhiều người Việt Nam ở và làm việc tại Liên
Xô Bà gửi cho họ sách giáo khoa và từ điển tiếng Nga, tài liệu để viết luận án và
cố gắng giúp đỡ bằng mọi cách Còn họ cũng giúp lại, gửi thuốc và sách Việt Nam,
họ rất quý bà, nhiều người coi bà như là chị ruột của mình Chúng ta thấy điều đó qua những bức thư đầy tình cảm của những người Việt Nam khác nhau về tuổi tác
đã viết cho bà Bà Maya giữ cẩn thận nhưng lá thư đó và để lại cho Hội hữu nghị Ukraina – Việt Nam tại Kiev
Bà Maya cũng kết bạn với một số nhà văn Việt Nam như các hội viên Hội nhà văn Việt Nam Nguyễn Xuân Sanh, Thúy Toàn, Nguyễn Thị Cẩm Thạnh, Đào
Vũ Họ đã gửi cho bà từ điển tiếng Việt, những sáng tác văn học Việt Nam đương đại và giúp đỡ cho việc dịch thuật của bà Nguyễn Xuân Sanh và Thúy Toàn còn dịch văn học Ukraina sang tiếng Việt: thơ của T.Shevchenko, M.Rưlxki, I.Franko, V.Sosiura v.v
Khi đã hiểu được tiếng Việt, bà quan tâm đến lịch sử và sự kiện đương đại diễn ra ở Việt Nam nhiều hơn nữa Bà luôn nhờ bạn Việt Nam gửi cho bà các truyện ngắn và thơ viết về cuộc đời nhân dân Việt Nam thời bấy giờ Trong một bức thư cho Nguyễn Xuân Sanh bà đã viết: “Tôi muốn dịch nhiều hơn truyện ngắn
Trang 3về cuộc kháng chiến nhưng ở thư viện Liên-Xô không có quyển sách” [6] Bà Maya muốn truyền đạt cho người Ukraina những tình cảm, những khó khăn người Việt Nam phải vượt qua trong cuộc đấu tranh M.Kashel đã viết “Hãy tập dịch
Tiếng nói từ ngọn lửa cùng với tập dịch Việt Nam chiến đấu trở nên cơ sở vững
chắc cho mối quan hệ văn học giữa hai nước Ukraina và Việt Nam” (trích thư cho Nguyễn Xuân Sanh, năm 1973) [6] Bà gọi văn học Việt Nam là văn học – chiến sĩ Trong các bài viết về văn học Việt Nam Maya Kashel luôn nhấn mạnh về tình huống, bối cảnh thời đại mà tạo nên nền văn học như vậy [3]
Ukraina và Việt Nam là hai nước xa nhau cả về địa lý, lẫn ngôn ngữ và văn hóa Cho nên hiểu được bản sắc văn hóa, phong cách ngôn ngữ văn học để dịch được những tác phẩm thời đại khác nhau là một việc cực kỳ khó đối với người nước ngoài Bà Maya làm được việc này rất giỏi Tất cả các dịch phẩm của bà đều vừa xát với nội dung bản gốc vừa gần gũi đối với đọc giả Ukraina Để đạt được thành tựu này bà phải làm việc một cách cần mẫn và thật sự yêu mến Việt Nam M.Kashel luôn cố gắng biểu đạt nội dung phong phú và hình thức hoản hảo của tác phẩm nguyên bản, đồng thời áp dụng những hiểu biết về văn học và lịch sử của Việt Nam Maya Kashel được kết nạp vào Hội nhà văn Ukraina năm 1980 Vì thành tựu trong dịch thuật văn học Việt Nam sang tiếng Ukraina, bà được nhận giải thưởng văn học Macxim Rưlxki (năm 1981) Được Quốc hội Cộng Hòa Ukraina tặng thưởng Bằng danh dự về những cống hiến của bà cho nền văn học Ukraina và Liên Xô và về nhiệt tình của bà giới thiệu văn học Việt Nam cho nhân dân Ukraina (năm 1980) [4]
Ở Việt Nam, đóng góp của Maya Kashel cũng được tôn trọng Trên báo chí
đã có bài báo viết về bà, về công việc dịch thuật và về tấm lòng cảm tình với người Việt Nam Các bạn và đồng nghiệp Việt Nam cũng biểu lộ quý mến: “Những tình cảm thắm thiết của chị đối với Việt Nam và đối với văn học Việt Nam không bao giờ quên được” (trích thư của Nguyễn Xuân Sanh gửi cho M.Kashel, năm 1980) [6]
Mặc dù sức khỏe của M.Kashel đã yếu, nhưng bà vẫn dịch được nhiều Đó không chỉ vì tính chăm chỉ của bà mà đa phần là do tính thương yêu nước Việt
Trang 4Nam Bà Maya luôn ủng hộ nhiệt tình nhân dân Việt Nam trong việc chiến đấu để giành độc lập, gửi toàn bộ tiền nhuận bút của mình cho Quỹ hòa bình dành cho Việt Nam Được Quỹ hòa bình Liên Xô tặng thưởng Huy chương và Bằng danh dự
về việc tham gia tích cực và góp phần Quỹ, giúp tăng cường hòa bình, an ninh và độc lập của các dân tộc trên thế giới (năm 1980)
Biết được tin vui về chiến thắng tháng năm năm 1975, Maya Kashel viết bài
thơ Mùa xuân ở Sài Gòn (Thúy Toàn đã dịch sang tiếng Việt và đăng trên báo Sài
Gòn Giải phóng)
Mùa xuân ở Sài Gòn
Hết gông cùm! Tan tác bầy đao phủ
Hàng trăm năm tủi nhục dứt từ đây
Cờ mặt trận vàng sao bay rợp phố
Khắp Sài Gòn, Huế, Đà Nẵng, khắp miền Nam…
Ôi chính nghĩa, cuối cùng Người đã thắng!
ở Sơn Mỹ, bầy cướp rừng không giết nổi Người,
Người vẫn sống trong xà lim, chuồng cọp,
Người lớn lên dưới bom đạn B-52
Người đứng dậy, chói chang, kiêu hãnh!
Công việc mới hôm nay ùa đến với tay Người,
Sài Gòn miền Nam Việt Nam xuân về toả sáng,
Cả địa cầu thán phục mừng vui [5]
Trước khi in thành sách, các dịch phẩm của M.Kashel thường được đăng
trên các báo chí lớn Ukraina, như: Hoàn vũ, Đnipro, Văn học Ukraina, tạp chí Ukraina v.v Vậy, càng nhiều người Ukraina được làm quen với sáng tác văn học
Việt Nam Bà dịch giả này còn mơ ước sẽ dịch Truyện Kiều của Nguyễn Du và nhiều tác phẩm khác nhưng do bệnh tật mất sớm
Trang 5Khi M.Kashel qua đời (năm 1987), Ukraina không chỉ mất một người vĩ đại
về tấm lòng và về trình độ chuyên nghiệp, mà còn mất một trong những dây nối với Việt Nam Đáng tiếc, hiện nay tại Ukraina văn học Việt Nam không được dịch
và nghiên cứu một cách thích đáng Cũng như ở Việt Nam văn học Ukraina được giới thiệu cho đọc giả vẫn còn ít
Ở cấp nhà nước, Việt Nam và Ukraina đã có đủ cơ sở để hợp tác: hai nước
có quan hệ hữu nghị truyền thống, đã thiết lập quan hệ ngoại giao, đã ký kết những hiệp định về hợp tác trong lĩnh vực văn hóa, giáo dục, khoa học
Ukraina và Việt Nam có quan hệ hữu nghị từ thời khi Ukraina còn là một trong những cộng hòa của Liên Xô cũ Những chuyên gia khoa học kỹ thuật, chiến
sĩ, nhà giáo của Ukraina đã góp phần vào việc chiến đấu vì độc lập, thống nhất đất nước Việt Nam cũng như vào việc khôi phục đời sống xã hội trong thời sau chiến tranh
Sau khi Ukraina tuyên bố độc lập, hai nước chúng ta đã thiết lập quan hệ ngoại giao (ngày 23 tháng 1 năm 1992) Năm 1993, Việt Nam đạt Đại sứ quán tại Kiev, còn năm 1997 Đại sứ quan Ukraina bắt đầu làm việc tại Hà Nội Từ hồi đó quan hệ ở các cấp lại tiếp tục tăng trưởng
Tuy vậy, giao lưu văn hóa văn học không được phát triển đáng kể Chuyên gia về tiếng Việt, về Việt Nam học ở Ukraina vẫn thiếu Hiện tại Ukraina chỉ có
một Trường đại học Thế giới Phương Đông có chương trình dạy tiếng Việt Ngoài
ra, còn có một số trường phổ thông ở Kiev và Kharkov chủ yếu dạy tiếng Việt cho con cháu người Việt Nói đến Việt Nam, thì đã có nhiều người từng học ở Ukraina,
họ hiểu được văn hóa và lịch sử của Ukraina nhưng lại rất ít người biết tiếng Ukraina, vì thời Liên Xô chỉ cần biết tiếng Nga là đủ để giao tiếp và học hành Hiện nay, ở Ukraina đang tiến hành chính sách trở về cội nguồn Đa số dân tri thức
và công dân thường cố gắng tìm hiểu bản sắc văn hóa của riêng mình Đại đa số tác phẩm văn học hiện đại được viết bằng tiếng Ukraina Vậy, người Việt Nam muốn làm quen với văn chương Ukraina thì phải có dịch giả biết tiếng Ukraina
Để khắc phục tình trạng thiếu chuyên gia, hai nước đã ký một số văn bản về hợp tác giáo dục, văn hóa, xã hội như:
Trang 6- Hiệp định lãnh sư giữa Ukraina và Việt Nam;
- Hiệp định hợp tác trong lĩnh vực giáo dục và khoa học giữa Bộ giáo dục và khoa học Ukraina và Bộ giáo dục và đào tạo Viẹt Nam;
- Hiệp định về công nhận bằng đại học, trình độ khoa học;
- Biên bản ghi nhớ giữa Trung tâm nhà nước Đovzhenko và Viện điện ảnh Việt Nam;
- Chương trình hợp tác trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật năm 2011-2015 giữa Bộ văn hóa Ukraina và Bộ văn hóa, thể thao và du lịch Việt Nam
Riêng trong Chương trình hợp tác trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật năm 2011-2015 có khoản nói về ủng hộ và khuyến khích hợp tác giữa các hội nhà văn, cũng như giữa nhà văn độc lập, giữa tác giả và dịch giả của hai nước, tạo điều kiện cho nhà văn tham gia các hội nghị hội thảo văn học diễn ra tại Việt Nam và Ukraina Vậy, về văn bản chính thức có đủ cơ sở để phát triển giao tiếp văn học giữa hai nước chúng ta, mà chỉ cần thực hiện trên thực tế
Theo chúng tôi, các nhà khoa học, nhà văn và những người khác quan tâm đến giao lưu văn hóa, văn học giữa hai nước cần phải phối hợp nỗ lực của mình để cùng làm những bước thực tế thúc đẩy giao lưu đó
Thư mục các tác phẩm văn học Việt Nam đã được dịch sang tiếng Ukraina và
đã xuất bản ra sách (không kể những tác phẩm đăng trên các báo tạp chí văn
nghệ như báo Văn học Ukraina, tạp chí Hoàn vũ, tạp chí Đnipro v.v.)
1 Нгуен Ван Бонг Буйвол Повість Пер Л Барзилович К.,
Держлітвидав, 1958
Nguyễn Văn Bổng Con trâu Kiev, 1958 (L.Barzilovich dịch thông qua tiếng Nga)
2 Фунг Куан Втеча з Пуло-Кондору Пер А Косматенка К., «Молодь»,
1959
Phùng Quán Vượt Côn Đảo Kiev, 1959 (A.Kosmatenko dịch thông qua tiếng Nga)
Trang 73 Слово з полум’я Поезії К.: Молодь, 1969
Tiếng nói từ ngọn lửa, tập thơ Việt Nam Kiev, 1969 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
4 В’єтнам бореться Збірка віршів сучасних в’єтнамських поетів
(переклад, упоряд., вступ.слово, примітки М.Кашель) К.: Дніпро, 1972 Việt Nam chiến đấu, tập thơ Việt Nam hiện đại Kiev, 1972 (M.Kashel biên soạn và dịch từ tiếng Việt)
5 Мами немає вдома Оповідання в’єтнамських письменників К.:
Веселка, 1972
Mẹ vắng nhà Tập truyện ngắn Việt Nam Kiev, 1972 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
6 Як Лев собі друзів обирав В'єтнамські казки Упор, та переклад М Кашель, К.: Веселка, 1974
Truyện cổ tịch Việt Nam Kiev, 1974 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
7 Нам Као Очі Новели / пер М.Кашель, передм Нікулін К.: Дніпро
1975
Nam Cao Đôi mắt Tập truyện ngắn Kiev, 1975 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
8 Ань Дик Гора Хондат К.: Молодь, 1976
Anh Đức Hòn đất Kiev, 1976 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
9 Доан Зой У джунглях Півдня К., 1976
Đoàn Giỏi Đất rừng phương nam Kiev, 1976 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
10 В’єтнамські прислів’я та приказки / [Упорядкув та пер з в’єтнамської
М Кашель] – К : Дніпро, 1977
Tục ngữ Việt Nam Kiev, 1977 (M.Kashel sưu tầm và dịch từ tiếng Việt)
11 Нгуєн Гюї Тионг Як Жаба дощу домоглася К.: Веселка, 1977
Nguyễn Huy Tưởng Con cóc là cậu ông Giời Kiev, 1977 (M.Kashel dịch
từ tiếng Việt)
12 То Хиу Поезії / пер., упор., прим М.Кашель К.: Дніпро, 1978
Tố Hữu Thơ Kiev, 1978 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
Trang 813 Літопису рядки багряні Вірші в’єтнамських поетів / переклад, упоряд., примітки, коментарі М.Кашель К.: Радянський письменник, 1979
Biên niên sử của những dòng thấm máu, tuyển tập thơ Việt Nam Kiev, 1979 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
14 Оповідання письменників В’єтнаму / пер., упоряд М.Кашель К.:
Дніпро, 1981
Truyện ngắn Việt Nam Kiev, 1981 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
15 Нгуєн Дінь Тьєу Лук Ван Тієн / пер., післямова, примітки М.Кашель К.: Дніпро, 1983
Nguyễn Đình Chiểu Lục Vân Tiên Kiev, 1983 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
16 Дороги Чионгшону Антологія молодої в’єтнамської поезії (передмова
Те Хань, переклад, редакція М.Кашель) К.: Молодь, 1984
Đường Trường Sơn Tập thợ của nhà thơ trẻ Việt Nam Kiev, 1984
(M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
17 В’єтнамські народні казки Для мол шкільного віку К.: Веселка,1984 Truyện dân gian Việt Nam Kiev, 1984 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
18 Ву Хунг На захід від Довгих гір: Повість / Ву Хунг; Перекл М
Кашель К., 1986
Vũ Hùng Phía tây Trường Sơn Kiev, 1986 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
19 На крилах Жовтня: Вірші та опов.: Твори письменників Болгарії,
В'єтнаму, Китаю, Кореї, Куби, Монголії, НДР, Польщі, Румунії,
Угорщини, Чехословаччини, Югославії / [Ред.-упоряд Д С Андрухів] К., 1987 (Соціалістична Республіка В'єтнам: Країна Леніна: [Нарис] /
То Хоай Розкажу вам про своє село: [Опов.] / Буй Хієн [Вірш] / Хоанг Чонг Тхонг Перекл М Кашель.)
Trên cánh của Tháng Mười Thơ và truyện ngắn của các tác giả Bungari, Việt Nam, Trung Quốc, Triều Tiên, Cuba, Mông Cổ, Cộng hòa nhân dân Đức, Bà Lan, Rumani, Hungari, Tiệp Khắc, Nam Tư Kiev, 1987 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
Trang 920 Нгуєн Конг Хоан Останній крок: Роман / Перекл М Кашель К., 1988 Nguyễn Công Hoan Bước đường cùng Kiev, 1988 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
21 Нгуєн Суан Шань Острів кавунів: Легенда [у віршах] / Перекл М
Кашель К.: Веселка, 1988
Nguyễn Xuân Sanh Đảo dưa hấu Kiev, 1988 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
22 Казки народів світу / [Ред.-упоряд І Сидоренко, В Романець] К., 1989 (Азія [казки бенгальська, 2 бірманські, 2 в'єтнамські, 2 індійські,
індонезійська, 3 китайські, корейська, непальська, турецька,
філіппінська, 2 японські])
Truyện cổ tích thế giới Kiev, 1989 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
23 Заграва: Із світ, поезії XX ст.: Збірка / Упоряд., передм О
Мокровольського К., 1989.(В'єтнам [Хо Ші Мін (4), То Хиу])
Ráng hồng: Tập thơ thế giới thế kỷ XX Kiev, 1989 (M.Kashel dịch từ tiếng Việt)
Tài liệu tham khảo
1 Văn học Việt Nam đến với bạn bè thế giới // http://vietbao.vn/
2 Кашель Майя Дмитрівна // Письменники Радянської України –
лауреати (1941 – 1986): Бібліограф довідник – К., 1985 – С.131–132
3 М Кашель Література – боєць // Літературна Україна, № 69, 30-8-1968
4 Выблая Л Мужество нежного сердца // Днепропетровская правда,
9-9-1981, №173
5 Thúy Toàn Bài thơ viết đúng vào những ngày tháng năm lịch sử //
http://hoilhpn.org.vn/
6 Văn khố của Maya Kashel