Sự kiện chiến thắng điện biên phủ trong báo chí ukraina đương thời victory at dien bien phu in contemporary ukrainian media

Tình hình ở Việt Nam thời bấy giờ được báo chí các nước trên thế giới theo dõi, trong đó có báo chí Ucraina.. Ngoài các báo thời sự, chúng tôi còn nghiên cứu tạp chí giải trí và phim tài

Sự kiện chiến thắng Điện Biên Phủ trong báo chí Ucraina đương thời

TS Musiychuk Victoria (Viện Nghiên cứu Phương Đông Viện Hàn lâm Khoa học Ucraina)

Tóm tắt

Chiến thắng Điện Biên Phủ năm 1954 là một mốc quan trọng trong lịch sử Việt Nam Sự kiện này không chỉ giúp Việt Nam thoát khỏi áp bức của thực dân Pháp mà còn mở ra con đường để giành độc lập cho cả Đông Dương và các nước thuộc địa ở châu Phi

Tình hình ở Việt Nam thời bấy giờ được báo chí các nước trên thế giới theo dõi, trong đó có báo chí Ucraina Dĩ nhiên, thời đó Ucraina là một nước thuộc Liên bang Xô viết cũ và báo chí Ucraina không khác gì báo chí trung ương Liên Xô Nhưng sự xuất hiện của bất kỳ tin tức quốc tế nào trên trang báo, tạp chí khu vực đều chứng tỏ rằng những thông tin này được thực sự chú trọng Ngoài các báo thời

sự, chúng tôi còn nghiên cứu tạp chí giải trí và phim tài liệu mà đề cập đến cuộc chiến đấu của nhân dân Việt Nam chống thực dân Pháp được chuyển tải trên các phương tiện thông tin đại chúng luôn được xã hội Ucraina quan tâm Chúng tôi cũng quan tâm đến báo chí Ucraina ở hải ngoại, đặc biệt là ở Pháp

Chiến dịch Điện Biên Phủ trên báo chí Ucraina không chỉ được phản ánh về mặt quá trình diễn biến, đánh giá lực lượng mà còn phân tích về mặt đối phó chính trị, đàm phán ngoại giao ở Giơnevơ, vai trò ảnh hưởng của Mỹ Những thông tin

về trận Điện Biên Phủ trên truyền thông đại chúng Ucraina đương thời có thể bổ sung nguồn tài liệu lịch sử cũng như phản ánh sự tiếp nhận của cộng đồng nước ngoài thời bấy giờ

Bài toàn văn

I Giới thiệu

Chiến thắng Điện Biên Phủ là một mốc quan trọng trong lịch sử Việt Nam

Sự kiện này không chỉ giúp Việt Nam thoát khỏi áp bức của thực dân Pháp mà còn

mở ra con đường để giành độc lập cho cả Đông Dương và các nước thuộc địa ở châu Phi Tình hình ở Việt Nam thời bấy giờ được báo chí các nước trên thế giới theo dõi, trong đó có báo chí Ucraina

Báo chí truyền thông đóng vai trò rất quan trọng trong đời sống xã hội vì nó không chỉ phản ánh các quá trình chính trị, xã hội, văn hoá mà còn là nhân tố quan trọng trong việc tạo nên dư luận xã hội Xét về báo chí Ucraina vào những năm 50 thế kỷ XX, thì truyền thông đại chúng còn có chức năng đào tạo tư tưởng Cho nên

kể cả thời sự quốc tế cũng được phản ánh thông qua sự phân tích theo quan điểm

về mặt tư tưởng và đường lối của đảng

II Báo chí Ucraina Xô viết

Dĩ nhiên, thời đó Ucraina là một nước Cộng hoà thuộc Liên Xô cũ và báo chí Ucraina không khác gì báo chí trung ương Liên Xô Nhưng sự xuất hiện của tin tức quốc tế trên các trang báo, tạp chí địa phương chứng tỏ rằng thông tin đó được thực sự chú trọng Chúng tôi đã xem xét cả những tờ báo chủ đạo cấp nước Cộng hoà Xã hội chủ nghĩa Xô-viết Ucraina cũng như những báo cấp tỉnh Báo cấp nước

cộng hoà là những tờ báo như Ucraina Xô-viết (cơ quan Trung Ương Đảng Cộng sản Ucraina, Quốc hội Ucraina và Hội đồng Bộ trưởng Ucraina), Sự thật Ucraina (cơ quan Trung Ương Đảng), Tuổi trẻ Ucraina (cơ quan Trung Ương Đoàn thanh niên cộng sản Ucraina) Báo chí cấp tỉnh là những tờ báo như Ucraina tự do (xuất bản tại thành phố Lviv), Cuộc sống tự do (xuất bản tại thành phố Ternopil), Sự thật Đniepropetrovsk (xuất bản tại thành phố Đniepropetrovsk), Hồng kỳ (xuất bản tại thành phố Kharkov), Ngọn cờ cộng sản (xuất bản tại thành phố Ođesa) v.v

Chúng tôi đã nghiên cứu các số báo từ đầu tháng 4 đến đầu tháng 7 năm

1954 để nắm bắt các tin tức về Việt Nam trước chiến thắng Điện Biên Phủ cũng như các bài đánh giá tình hình sau chiến thắng này Trước khi Quân đội Nhân dân Việt Nam bắt đầu triển khai chiến dịch Điện Biên Phủ, tin về Việt Nam trên báo

chí Ucraina thời bấy giờ không nhiều Bắt đầu từ tháng 4 năm 1954 mới có tin tức thường xuyên

Hồi đó Liên Xô đang ở tình trạng chiến tranh lạnh với Mỹ, vì vậy tình hình

ở Việt Nam đặc biệt được quan tâm sau khi Hoa Kỳ bắt đầu can thiệp vào chiến tranh ở Đông Dương Tại các tờ báo tháng 4 năm 1954 có những bài lên án Mỹ dùng căn cứ quân sự của mình ở Nhật Bản và Đài Loan chống Triều Tiên, lãnh đạo

Mỹ đàm phán với Pháp để cùng nỗ lực tiếp tục xâm lược Đông Dương, Mỹ cung cấp cho quân đội Pháp trang thiết bị quân sự

Liên Xô đã thiết lập quan hệ ngoại giao với Việt Nam Dân chủ Cộng hoà từ năm 1950 nhưng đến năm 1954 vẫn chưa có cơ quan thông tấn xã thường trú tại Việt Nam, nên những tin tức thời sự về đất nước này thường được chuyển tải từ Trung Quốc, Anh, Pháp (nguồn tin được ghi rõ trong mỗi bài tin quốc tế) Có lẽ chính vì vậy, đa số thông tin về Việt Nam đăng trên báo Ucraina thường bị chậm mấy ngày, nhất là trên báo cấp tỉnh Ví dụ, các báo trung ương Ucraina từ ngày 8/5/1954 đăng một dòng duy nhất về Việt Nam: “Ngày 7/5/1954 Quân đội nhân

dân Việt Nam đã chiếm Điện Biên Phủ (theo thông tin của hãng thông tấn Reuters

tại Pari)” Và các chi tiết về chiến dịch này được đăng trong mấy số từ ngày 9 – 11/5 Còn các báo cấp tỉnh đăng các tin này bị chậm hơn nữa

Vì thiếu phóng viên riêng của mình, nên các tờ báo còn đăng lại tài liệu dịch

từ báo chí nước ngoài Chẳng hạn, in tóm tắt cuốn sách của nhà báo người Anh về thực dân Pháp và can thiệp của Mỹ, về sự phát triển của Việt Nam Dân chủ Cộng hoà và sự nổi tiếng của Hồ Chủ tịch; phỏng vấn Bác Hồ ở hãng thông tấn xã

Inđonexia Antara; kể lại bài của tờ báo Trung Quốc Guan ming ri bao

Các bài báo về Việt Nam thời đó có thể phân chia theo các chủ đề như sau: 1) chính trị: đối thoại chính trị ở cấp cao (hội nghị Giơnevơ, hội đàm

song phương cấp thủ tướng, bộ trưởng v.v.), phân tích xu hướng ngầm của chính trị (vai trò của Mỹ trong mâu thuẫn ở Đông Dương, đánh giá của một số nhà chính trị);

2) xã hội: các xu hướng và tâm trạng trong xã hội, tình hình và quá trình

phát triển của cuộc sống nhân dân;

3) quân sự: diễn biến ở chiến trường, tương quan lực lượng vũ trang của

hai bên, sự tài trợ của các đồng minh

Về mặt chính trị, chú ý nhiều nhất về hội đàm Giơnevơ Nhiều bài báo đề cập đến các vấn đề được đàm phán ở Hội nghị Giơnevơ Trước khi Hội nghị diễn

ra, các báo đã in những bài luận về tình hình thế giới và tiền đề của các vấn đề cấp thiết, trong đó có cả vấn đề của Việt Nam Cốt lõi của các bài đó là chỉ ra sự can thiệp tích cực của Hoa Kỳ vào cuộc chiến ở Đông Dương Hay đưa tin rằng ở Pháp nhiều người muốn chiến tranh kết thúc, nên có nguyện vọng mong muốn Hội nghị Giơnevơ sẽ sớm giúp giải quyết vấn đề đó

Cuộc họp các ngoại trưởng ở Giơnevơ được trình bày rất tỉ mỉ, hầu như là từng ngày một Miêu tả cả những thành viên của các nước, các buổi chiêu đãi ngoại giao, cuộc đàm phán về từng vấn đề một, tóm tắt lời phát biểu của từng thành viên

Các báo từ ngày mồng 5 tháng 5 đã đưa tin rằng đoàn đại biểu của Việt Nam Dân chủ Cộng hoà do phó thủ tướng Phạm Văn Đồng dẫn đầu đã sang Giơnevơ Mục đích của đoàn được đặt ra là đảm bảo hoà bình và quyền lợi các dân tộc Việt Nam, Pathet Lào và Khmer (tức là Campuchia) Các số báo tiếp theo bình luận về

sự quyết tâm của phía Việt Nam và sự ủng hộ của Liên Xô tại Hội nghị

Bên cạnh mô tả trực tiếp tiến trình hội đàm ở Giơnevơ, còn phản ánh ý kiến

và nguyện vọng đối với Hội nghị của các bên Trong đó, cuộc phỏng vấn Chủ tịch

Hồ Chí Minh của hãng thông tấn xã Inđonexia Trong lời phát biểu của mình Hồ Chủ tịch bày tỏ nguyện vọng giải quyết được mâu thuẫn ở Việt Nam và Triều Tiên thông qua đàm phán Giơnevơ, cũng như phê phán sự can thiệp vũ trang của Hoa

Kỳ Ngoài ra, còn trình bày việc các tổ chức dân chủ và đoàn thể ở Pháp viết thư cho Bộ ngoại giao cũng như cử phái đoàn của mình sang dự hội nghị Giơnevơ để bàn về việc chấm dứt chiến tranh

Trong số các nhà chính trị có liên quan đến Việt Nam, báo Ucraina viết về vua Bảo Đại nhiều nhất Ông ta thường được mô tả với tư cách là ngụy quyền, phản bội nhân dân Việt Nam, luôn nghĩ về vật chất, vì tiền đã phục vụ cho chính quyền Nhật Bản, sau đó cho Pháp, rồi lại cho Mỹ Ông ta hay uống rượu, thích chơi bài

và có những thói hư tật xấu khác Bảo Đại còn hay trở thành nhân vật trong các bức tranh biếm họa

Về cuộc sống xã hội Việt Nam thời bấy giờ, độc giả Ucraina chỉ biết gián tiếp thông qua các bài dịch từ tiếng nước ngoài như bài của nhà báo người Anh hoặc bài từ báo Trung Quốc đã nêu trên Về tính cách người Việt Nam và tâm trạng xã hội có thể tìm hiểu qua các tin về việc người Việt Nam muốn trao trả tù binh Pháp

về nước Độc giả Ucraina còn có thể biết rằng người Việt Nam không chỉ tập trung

về quân sự mà còn về lao động nữa Báo Ucraina Xô-viết đã đăng lời hiệu triệu thư

của Hội người lao động toàn quốc VN nhân dịp ngày 1/5 Ý chính của bản hiệu triệu đó là dân lao động Việt Nam chống lại sự bóc lột của thực dân Pháp

Về mặt quân sự, trong số các bài báo về Việt Nam thì số lượng những tin đề cập đến đề tài quân sự chiếm đa số (khoảng 48 %) Trong đó, một phần là những Thông cáo của Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội Quốc Gia và dân quân Việt Nam thống

kê về quân số, sự thiệt hại về người và vũ trang của Việt Nam và đối phương Các con số thống kê đó ghi rất chi tiết cả về đơn vị và số lượng cũng như về khoảng thời gian thống kê Điều đó giúp người đọc theo dõi tiến trình và diễn biến ở chiến trường Việt Nam khá chính xác

Ví dụ, báo từ ngày 22/4 đưa thông cáo của Bộ Tổng Tư lệnh Quân đội Quốc gia và dân quân Việt Nam về chiến dịch vào nửa đầu tháng 4 năm 1954: quân đội nhân dân Việt Nam tấn công tập đoàn cứ điểm Điện Biên Phủ, đồng thời đã thực hiện một số chiến dịch thành công, nhất là ở đường số 5 giữa Hà Nội và Hải Phòng, cũng như tại khu số 5 ở Nam Trung bộ Thiệt hại của đối phương từ khi mở cuộc tấn công là 5 nghìn người và 50 máy bay

Chi tiết về chiến thắng Điện Biên Phủ được mô tả như sau: Đêm 7/5 quân đội nhân dân VN tiến hành cuộc tổng tiến công Trận chiến kéo dài 24 tiếng Cho đến 5h chiều ngày 7/5 đã đánh bại căn cứ Mường Thanh, cho đến 10h tối phá hủy khu Hồng Cúm Lực lượng quân sự Pháp bị tiêu diệt trong chiến dịch Điện Biên Phủ là

17 tiểu đoàn, 57 máy bay

Sự viện trợ của Mỹ đối với quân đội Pháp được viết nhiều trên các tờ báo Báo chí viết về hàng loạt máy bay B-26 do Mỹ cung cấp đã ném bom xuống Việt Nam,

về việc Hoa Kỳ tài trợ 2/3 tổng chiến phí và hầu như tất cả các trang thiết bị quân

sự cho quân đội Pháp trong cuộc chiến tranh ở Việt Nam Chẳng hạn, các báo

Ucraina dẫn theo nguồn tin của Associated press, trong những năm 1950-1953 Mỹ

đã cung cấp 1400 xe ô tô quân sự, 340 máy bay, 350 tàu chiến, 150 nghìn súng cá nhân v.v Trong chiến trận gần Điện Biên Phủ có quân sĩ Mỹ tham gia nhưng giấu thông tin đó và coi đó là các “phi công dân sự” và “thợ kỹ thuật hàng không” Bên cạnh đó, viện trợ của Liên Xô cho Việt Nam không được phản ánh trên báo chí Ucraina Mặc dù thái độ Liên Xô ủng hộ Việt Nam Dân chủ Cộng hoà là rõ ràng, nhưng sự ủng hộ đó không được tiết lộ ra truyền thông đại chúng Xô Viết

III Báo chí Ucraina hải ngoại

Báo chí của người Ucraina xuất bản ở nước ngoài cũng có bản tin về chiến tranh ở Đông Dương và chiến dịch Điện Biên Phủ Chúng tôi chủ yếu quan tâm

đến báo Ucraina ở Pháp Đó là hai tuần báo Người Ucraina (L’Ukrainien) và Phát ngôn Ucraina (La parole Ukrainienne) phát hành ở Paris Cả hai tuần báo đó đều

do người Ucraina sinh sống ở Pháp ấn hành bằng tiếng Ucraina để phục vụ cho kiều bào Ucraina

Trước khi phân tích báo chí truyền thông Ucraina ở hải ngoại cần phải tìm hiểu về lịch sử di cư ra nước ngoài của dân Ucraina để hiểu rõ đó là những người như thế nào Giai đoạn thứ nhất là làn sóng di cư của người Ucraina vào Pháp ở thế

kỷ XVII Giai đoạn thứ hai là ở đầu thế kỷ XX Đầu tiên đó là những người đi tìm việc làm Còn sau năm 1918-1919 khi cuộc đấu tranh vì tự do của Ucraina không thành công nhiều người Ucraina có ý thức giải phóng dân tộc và chống lại chủ nghĩa cộng sản phải rời tổ quốc sang các nước châu Âu Làn sóng thứ ba liên quan đến Thế chiến II, khi nhiều người bị bọn phát xít Đức chuyển vào các trại tập trung

ở Đức hoặc bắt sang đó làm việc Sau khi chiến tranh kết thúc, nhiều người Ucraina không về nước vì nhiều lý do khác nhau Người Ucraina di cư sang Pháp vào giai đoạn thứ tư (sau Thế chiến II) là những người có ý thức bảo vệ dân tộc và chống chế độ của Liên Xô Vào giai đoạn thứ năm (sau khi Liên Xô tan rã) nhiều người Ucraina sang các nước châu Âu và Mỹ để tìm việc làm Vậy, xét về năm

1954 thì chúng tôi chỉ quan tâm đến làn sóng di cư 2-4, và có thể thấy rằng người

Ucraina làm báo ở Pháp thời đó chủ yếu là những người đề cao vấn đề giải phóng dân tộc và không đồng tình với chế độ Liên Xô

Do vậy, cái gì Liên Xô ủng hộ thì báo chí Ucraina hải ngoại lại thành kiến Sự viện trợ của Liên bang Xô viết giúp Việt Nam thì các nhà báo lại coi đó là để mở

rộng ảnh hưởng ra châu Á Báo Người Ucraina minh chứng rằng Liên Xô cung

cấp vũ trang (pháo Cachiusa, ô tô Molotov v.v.) cho Việt Minh thông qua Trung Quốc (trong khi đó Liên Xô che giấu việc đó) Nói chung, nội dung của các thông báo về Việt Nam cho ta thấy sự sợ hãi của các tác giả về việc lan truyền của chế độ Liên Xô ra khắp Đông Dương Mặc dù như vậy, nhưng đối với nhân dân Việt Nam, các bài báo lại diễn tả với lòng trân trọng vì nguyện vọng giải phóng dân tộc

rất gần gũi với đồng bào người Ucraina ở hải ngoại Báo Phát ngôn Ucraina có bài

với chủ đề là “Đông Dương và Ucraina” Trong bài đó tác giả so sánh cuộc đấu tranh vì độc lập của hai dân tộc Việt Nam và Ucraina mà đều bị các cường quốc áp bức; tường trình đường lối chiến đấu của nhân dân Việt Nam vì độc lập, tự do và đánh giá tích cực vai trò của Chủ tịch Hồ Chí Minh trong cuộc kháng chiến đó Mặc dù theo tác giả của bài báo đó, Hồ Chủ Tịch chọn đường lối hợp tác với Liên

Xô là sai và nguy hiểm, nhưng cho là Người buộc phải làm như vậy vì Pháp không muốn trả tự do cho người Việt Hồ Chủ tịch được đánh giá là một nhà lãnh đạo yêu nước chân chính và luôn nghĩ đến dân tộc mình

IV Điện ảnh

Ngoài các thông báo thời sự trên báo, ấn tượng về Việt Nam thời bấy giờ còn

để lại trong điện ảnh Phim tài liệu Việt Nam là một bộ phim chung Xô-Việt đầu

tiên Đạo diễn của bộ phim này Roman Karmen sinh ra ở Ucraina (thành phố Ođesa) Ông đã có mặt và ghi lại những bộ phim quý giá tại rất nhiều điểm nóng trên thế giới như Chi lê, Cuba, Tây Ban Nha, Đức và Trung Quốc, Liên Xô thời Thế chiến II Ông là nhà điện ảnh Liên Xô đầu tiên đến Việt Nam Nhóm đạo diễn Liên Xô phối hợp với nhóm nhà điện ảnh Việt Nam đã quay phim này ở Việt Nam trong vòng 8 tháng bắt đầu từ tháng 5 năm 1954 Phim ra mắt khán giả vào đầu năm 1955 Bộ phim khái quát cuộc kháng chiến chống Pháp lịch sử của dân tộc Việt Nam, trong đó có những tư liệu quý về chiến dịch Điện Biên Phủ, về ngày

giải phóng Thủ đô Hà Nội, về Chủ tịch Hồ Chí Minh, đại tá Christian de Castries,

về nhân dân Việt Nam anh hùng chiến đấu tại chiến trường và làm việc ở hậu phương

V Báo chí giải trí

Ngoài các báo thời sự và phim tài liệu ra, chiến tranh ở Việt Nam còn lột tả ở

tạp chí trào phúng Quả ớt Tạp chí này được người Ucraina rất ưa thích và phát

hành đến ngày nay Tạp chí bao gồm các bài văn, bài thơ và bức tranh châm biếm chế giễu các tật xấu của xã hội trong và ngoài nước Trong số tháng 5 năm 1954 có bài “Nhảy múa tại đám ma” Bài kể về lời kêu gọi đi tham chiến của Pháp và các băng rôn và bức tranh vẽ đời sống quân sĩ Pháp vui vẻ ở Việt Nam Xong thật trớ trêu, bức họa đó còn vẽ trên phong bì mà các bà mẹ người Pháp nhận giấy báo tử của con cái mình

Bài “Tờ báo trung tín” kể lại trường hợp tờ báo của Pháp L’Humanité bị chính

phủ tịch thu vì viết sự thật về thiệt hại chiến tranh ở Việt Nam Trong số tiếp theo của tờ báo lại có trang đặc biệt để làm vui lòng chính phủ “Tờ báo trung tín đảm bảo không tịch thu” với những tin bịa đặt như sau: người Pháp vui vẻ chào đón vua Bảo Đại sang Paris và kêu: “Vua muôn năm! Chiến tranh Đông Dương muôn năm!” Còn Bảo Đại trả lời: “Hãy đuổi người Việt ra khỏi Việt Nam!” Bộ trưởng ngoại giao Hoa Kỳ J.Dulles được coi là “nhà đấu tranh vì hoà bình” Đoàn thể lao động Pháp đi biểu tình vì lương “cao quá” v.v Tất cả các tin giả này chế giễu chính phủ Pháp muốn che giấu sự thật

Ngoài các bài châm biếm, còn có biếm họa liên quan đến tình hình ở Việt

Nam Trong số tháng 6 có bức tranh biếm họa của tạp chí Ba Lan Szpilki, trong đó

có cả những bức tranh chế giễu sự viện trợ của Mỹ cho quân đội Pháp ở Đông Dương như sau:

Còn có bức hoạ của hoạ sĩ Ucraina về diễn biến tại chiến trường Việt Nam:

Tranh trên biểu thị sự rút chạy của quân Pháp và cố vấn gán ép của Mỹ Tranh dưới chế giễu sự không nhất quán của Đảng Xã hội Chủ nghĩa cánh hữu của Pháp

Có một bức tranh biếm họa được đăng tải trong số tạp chí Quả ớt nhân dịp

kỷ niệm 50 năm ngày mất của nhà văn nổi tiếng Chekhov như sau:

Họa sĩ của bức tranh biếm họa này đã liên tưởng tình hình thế giới qua tác phẩm của Chekhov “Phòng số 6” về những người bệnh tâm thần Ở giữa bức tranh

đó vẽ vua Bảo Đại, Lý Thừa Vãn và Tưởng Giới Thạch đang ngồi chia phần châu

Á

VI Kết luận

Tóm lại, tình hình ở Việt Nam thời chiến dịch Điện Biên Phủ được loan truyền trên truyền thông đại chúng Ucraina dưới nhiều hình thức khác nhau bao gồm: bản tin tức thời sự, bài bình luận, phỏng vấn, phim tài liệu, bài hài hước và tranh biếm họa Cuộc kháng chiến chống thực dân Pháp nói chung và chiến dịch Điện Biên Phủ nói riêng trên báo chí Ucraina không chỉ được phản ánh về mặt quá trình diễn biến, đánh giá lực lượng mà còn phân tích về mặt đối phó chính trị, đàm phán ngoại giao ở Giơnevơ, vai trò ảnh hưởng của Mỹ Những thông tin về trận Điện Biên Phủ trên truyền thông đại chúng Ucraina đương thời có thể bổ sung nguồn tài liệu lịch sử cũng như phản ánh sự tiếp nhận của cộng đồng nước ngoài thời bấy giờ Tất cả các tài liệu đó giúp đỡ tạo dư luận xã hội Ucraina về cuộc chiến đấu vì độc lập và giải phóng dân tộc của người Việt

Sau sự kiện chiến thắng Điện Biên Phủ quan hệ Việt-Xô càng được phát triển mạnh mẽ, tin tức về Việt Nam ngày càng được biết đến nhiều hơn và nguồn tin thời sự về Việt Nam được mở rộng hơn Sau này báo chí Ucraina viết về Việt