TIẾP cận bản CHẤT TRÒ CHƠI của văn học (những gợi mở từ công trình homo ludens của johan huizinga

Nó liên đới với hàng loạtkhái niệm quan trọng của nhiều học giả hàng đầu như phạm trù “carnival”của Mikhail Bakhtin, khái niệm “readerly/writerly text” [văn bản khảđộc/khả tác] và “myth”

TIẾP CẬN BẢN CHẤT TRÒ CHƠI CỦA VĂN HỌC

(Những gợi mở từ công trình Homo Ludens của Johan Huizinga)

Trần Ngọc Hiếu

Khoa Ngữ Văn, Đại học Sư phạm Hà Nội

“This is Play” [Chơi] – đó là chủ đề của tạp chí New Literary History số 1

-2009 Một lần nữa, sự chơi/trò chơi (play/game) lại khơi dậy những tranhluận trong giới học thuật, cho thấy đây là một chủ đề được quan tâm bậcnhất trong nghiên cứu văn hóa-văn học từ thế kỷ XX Quan sát diễn ngônkhoa học nhân văn trong thế kỷ XX, có thể nhận thấy trò chơi đã trở thànhmột từ khóa, một khái niệm công cụ để tư duy lại hàng loạt những vấn đềhiện sinh cốt lõi: thế giới, con người, bản sắc, ngôn ngữ, ý nghĩa Trò chơihiện diện như một phạm trù then chốt trong thông diễn học của Hans Georg-Gadamer, thuyết giải cấu trúc của Jacques Derrida, hệ thống triết học củaLudwig Wittgenstein và Jean –Francois Lyotard Nó liên đới với hàng loạtkhái niệm quan trọng của nhiều học giả hàng đầu như phạm trù “carnival”của Mikhail Bakhtin, khái niệm “readerly/writerly text” [văn bản khảđộc/khả tác] và “myth” [huyền thoại] của Roland Barthes, khái niệm

“performative” [tính biểu hành] trong lý thuyết về phái tính của JudithButler, khái niệm “simulacra” [bản thế vì] của Jean Baudrillard… Trò chơi

không chỉ có giá trị như một ẩn dụ hiệu nghiệm để con người nhận thức được nhiều mặt của đời sống, nó còn là phương thức để con người kiến tạo

nên những giá trị của đời sống và chính bản thân mình

Trong số các công trình nghiên cứu về trò chơi, Homo Ludens [Người chơi]

của Johan Huizinga (1872-1945), nhà sử học/nghiên cứu văn hóa người HàLan, được coi là tác phẩm đặt nền tảng Kể từ khi công bố lần đầu tiên

(1938), cuốn sách đã nhận được nhiều sự đối thoại, phản biện cũng như gợi

mở những hướng phát triển vấn đề mới Nó hầu như luôn được nhắc đếntrong các tranh luận, công trình nghiên cứu về trò chơi Bản thân việc đượcnhắc lại rất nhiều này đã cho thấy khả năng kích thích tư duy rất lớn bởicách đặt vấn đề của Johan Huizinga trong công trình

Homo Ludens không phải là một chuyên luận văn học, đúng hơn, nó là một

công trình nhân học-sử học nghiên cứu tầm quan trọng của sự chơi, trò chơitrong nền văn minh của nhân loại song những phát hiện, nhận định, kiến giảicủa Johan Huizinga đã gợi mở nhiều suy nghĩ về bản chất trò chơi của vănhọc – một phương diện vẫn còn ít được chú ý tìm hiểu Bài viết này củachúng tôi không hẳn là một sự tổng thuật cuốn sách của Huizinga – mộtcông việc thực ra đã được nhiều nhà nghiên cứu thực hiện Chúng tôi xácđịnh một mục tiêu khác: trên cơ sở tóm lược một số nhận định của Huizinga

mà thiết nghĩ, chúng soi rọi rõ nét hơn cả những đặc trưng của văn học,

chúng tôi muốn phát triển những vấn đề mà tác giả Homo Ludens đã đặt ra

gắn với những chủ điểm được các lý thuyết đương đại quan tâm

Quan niệm về trò chơi của Huizinga - Một cái nhìn hệ thống

Luận điểm có tính chất nền móng cho công trình Homo Ludens là: “nền văn

minh nhân loại đã hình thành trong sự chơi, như là sự chơi và chưa bao giờ

rời bỏ nó.” (Johan Huizinga: 173) Với luận điểm này, Johan Huizingakhông phải là người đầu tiên đưa ra quan niệm cõi nhân gian là một thế giớitrò chơi, cũng không phải là người đầu tiên phát hiện tầm quan trọng của tròchơi đối với đời sống con người Đằng sau ông là cả một truyền thống triếthọc phong phú, khởi đi từ Heraclitus, Plato cho đến Kant, Schiller, Hegel,

Nietzsche, Heidegger… Nhưng điểm đột phá của Huizinga, theo RobertAnchor, là ở chỗ: “ông là người đầu tiên cố gắng đưa ra một định nghĩachính xác về sự chơi và sự thẩm thấu cũng như biểu hiện chúng trong vănhóa, ở mọi lĩnh vực…” (Robert Anchor:63).

Sự chơi, theo quan niệm của Johan Huizinga, được hiểu là “… một hoạtđộng tự do, tách ra một cách tương đối khỏi cuộc đời ‘thường nhật’ như làmột sự ‘không nghiêm trọng’ song đồng thời lại có khả năng cuốn hút ngườichơi mãnh liệt và tuyệt đối Nó là một hoạt động không gắn với một quantâm vật chất nào và vụ lợi nào Nó triển diễn bên trong những giới hạnkhông gian và thời gian của riêng mình, tuân theo những luật lệ cố định vàtheo một cách thức mang tính mệnh lệnh” (Huizinga:13)

Từ diễn giải về sự chơi như thế, có thể thấy chơi được định nghĩa như là sựđối lập với thực tại, với cái nghiêm trọng, nghiêm túc Sự chơi tạm thời đưacon người bước ra khỏi quỹ đạo của cuộc đời thường nhật với những giớihạn không-thời gian, những quy luật, tất yếu của nó, để thâm nhập vào mộtthế giới khác vừa ở trong mà cũng vừa ở ngoài thực tại, mang tính tự trịtương đối (có không gian-thời gian riêng, có những luật lệ riêng) Thế giớichơi (play-sphere/play world) này thực chất là một ảo ảnh (Huizinga lưu ýnghĩa từ nguyên của “ảo ảnh” [illusion] – illusion, ilusere – vốn có nghĩa là

“đang chơi/trong sự chơi” [in-play]), không hướng đến một mục đích thựcdụng nào song lại có sức mê hoặc, lôi cuốn con người bởi lẽ chơi là “mộtchức năng biểu nghĩa” (significant function) (Huizinga:1) Nó gắn với nỗithôi thúc mang màu sắc hiện sinh: Con người chơi để được là mình, đểkhông bị quy giản thành một thực thể duy lý vì “chơi là phi duy lý”(Huizinga:4) Con người chơi như một cách để tìm kiếm ý nghĩa sự tồn tại

của chính mình, như một cách để tạo nghĩa cho chính thế giới mà y tồn tạitrong đó Con người chơi để khai phá sự tự do khi vượt qua những tất yếucủa thực tại, để phát hiện những khả thể của bản thân và của chính thế giới.Chơi, vì thế, vừa mang tính chất xây dựng, kiến tạo, vừa hàm chứa nănglượng của sự lật đổ, phá vỡ Chức năng biểu nghĩa, vị thế kép vừa ở trongvừa ở ngoài thực tại, tính chất hai mặt – kiến tạo và phủ định – những phát

hiện nói trên về đặc trưng của sự chơi trong công trình Homo Ludens, theo

chúng tôi, có nhiều điểm tiệm cận với hướng tư duy của các nhà giải cấutrúc sau này

Ở đây, cần lưu ý: đối tượng mà Johan Huizinga khảo sát trong cuốn sách củamình là “play” – dịch sát nghĩa sang tiếng Việt là “sự chơi” – chứ khôngphải là “game” – “trò chơi”, dịch đúng nghĩa Ông quan tâm nhiều đến mặttinh thần, triết lý của hoạt động chơi hơn là phương diện cấu trúc của hoạtđộng này, cái tạo thành “trò chơi” Khái niệm trò chơi sẽ được định nghĩachặt chẽ hơn bởi những công trình nghiên cứu sau này, tiêu biểu là Roger

Caillois với cuốn sách Man, Play and Games và Bernard Suits với luận văn triết học The Grasshopper: Games, Life and Utopia.

Toàn bộ hoạt động chơi phong phú và đa dạng của nhân loại từ cổ chí kim, ởphương Đông lẫn phương Tây, theo Huizinga, có thể quy thành hai dạngthức cơ bản: các trò chơi mang tính chất tính chất thách đố, ganh đua, cạnh

tranh vì một cái gì đó (contest) và các trò chơi nhằm mục đích thể hiện, phổ diễn, biểu hành về một cái gì đó (representation) Hai dạng thức này có thể

tồn tại ngay trong cùng một trò chơi: khi ganh đua để đạt được một cái gì đóthì đồng thời người ta cũng bộc lộ, biểu hiện một điều gì đó Theo quan sátcủa Huizinga, sự chơi phóng chiếu lên hầu hết các hoạt động cơ bản của con

người, các hình thái ý thức chủ yếu của xã hội loài người Mô hình văn hóa

mà loài người kiến tạo, ngay từ thoạt kỳ thủy, đã được hình thành trên nềntảng của sự chơi, như là sự chơi Thực sự, điều này đã khiêu khích một quanniệm khá phổ biến xem văn hóa là một cái gì đó hết sức nghiêm trọng,nghiêm túc, chỉ có thể bắt nguồn từ những tác nhân nghiêm túc

Johan Huizinga đã đưa ra một quan niệm rất rộng về trò chơi, đến nỗi, mọihình thái nhận thức của con người, theo đó, đều mang tính chất của trò chơi.Nhận định của ông không phải quá cực đoan Nếu ngôn ngữ là công cụ của

tư duy thì ngay ở đây, Huizinga đã lưu ý chúng ta việc dùng ngôn ngữ để gọitên sự vật, đưa sự vật vào địa hạt của cái tinh thần, về bản chất, là một sựchơi Lúc này, vật đã bị “bứng khỏi” thực tại vật lý, được dịch chuyển vàođịa hạt của thực tại tinh thần, một thực tại “ảo” “Đằng sau mỗi hình thứcdiễn đạt trừu tượng là những ẩn dụ rõ nét, và mỗi ẩn dụ lại là một trò chơitrên ngôn từ” (Huizinga:4) Phát hiện gây ngạc nhiên nhất của Huizinga

trong công trình Homo Ludens là dấu ấn của trò chơi thể hiện ngay trong

những hoạt động tưởng chừng không có chỗ cho sự chơi như luật pháp vàchiến tranh Ở hoạt động luật pháp, tính chất trò chơi thể hiện ngay ở hìnhthức trình diễn (performance) của phiên tòa nơi mà theo truyền thốngphương Tây, quan tòa buộc phải mặc một thức trang phục riêng và nhất thiếtphải đội tóc giả - thứ mà theo Huizinga, có “mối liên hệ gần gũi với nhữngtấm mặt nạ nhảy múa của người nguyên thủy” và “bằng việc phục trang nhưthế, người ta trở thành một ‘thực thể’ khác” (Huizinga:77) Các màn tranhtụng trong phiên tòa, ở những thời kỳ đầu tiên của xã hội văn minh, có thểxem như các cuộc thi đấu (contest/competition) bằng lời lẽ mà điều quantrọng nhất chưa phải là ý chí muốn đánh bại, khuất phục đối phương mà đểnhằm chứng tỏ sự hơn người, khẳng định danh dự Cũng như vậy, không phủ

nhận khía cạnh tranh giành lợi ích, xung đột quyền lực, tính chất bạo lực củachiến tranh song Huizinga đồng thời cũng chứng mình cho ta thấy, nhữngcuộc chiến thời cổ đại còn là cơ hội để con người bộc lộ tài năng, chứng tỏdanh dự, nhất là thể hiện tinh thần hiệp sĩ, thượng võ – điều mà theo ông sẽtrở thành nền tảng của luật pháp quốc tế hiện đại Ở những hình thái ý thức

xã hội khác như triết học, nghệ thuật, tôn giáo, tính chất trò chơi còn dễ quansát hơn với nhiều biểu hiện sống động mà một sự lược thuật khá đầy đủnhững phân tích của Johan Huizinga có thể tìm thấy trong tiểu luận “Historyand Play: Johan Huizinga and His Critics” của Robert Anchor (1978)

Xem xét hình thái của sự chơi trong nền văn minh nhân loại trên trục lịchđại, Johan Huizinga nhận định: nếu như ở những thời kỳ cổ sơ, sự chơi hiệndiện rất đậm nét trong tất cả những hoạt động cơ bản của xã hội, thì sang đếnthời hiện đại, từ thế kỷ XIX, “nhiều thành tố của sự chơi vốn đặc trưng chonhững thời đại trước đó đã bị mất mát” (Huizinga:195) Tính chất trò chơitrong các hoạt động và hình thái ý thức của nền văn minh hiện đại trở nênsuy thoái bởi quá trình công nghiệp hóa, thương mại hóa, chuyên nghiệphóa, chính trị hóa diễn ra mạnh mẽ Quá trình này, qua sự tóm tắt ý tưởngcủa Huizinga bởi Robert Anchor, “khiến cho sự phân biệt giữa sự chơi và cáinghiêm túc bị phá bỏ, nhờ đó, những việc nghiêm túc của cuộc đời – chínhtrị, chiến tranh, kinh tế và luân lý-tha hóa thành những sự chơi giả (pseudo-play) trong khi sự chơi lại mất đi những phẩm chất vốn không thể thiếu đượccủa mình như sự tự nhiên, bộc phát (sponaeity), sự vô tư (detachment), tínhphi nghệ thuật (artlessness), niềm hoan lạc, và do đó, mất đi quyền năng củamột hoạt động tạo tác văn hóa” (Robert Anchor:83) Huizinga đưa ra nhậnđịnh này như một cảnh báo, mà theo Anchor, đó là một cảnh báo “u ám” đối

với nền văn minh đương thời, bởi theo tác giả Homo Ludens, “một nền văn

minh thực sự không thể tồn tại nếu thiếu vắng thành tố của sự chơi, vì vănminh luôn tiền giả định giới hạn và sự làm chủ bản ngã, không được đánhđồng những khuynh hướng của nó với cái mục tiêu tối hậu và cao nhất màphải hiểu rằng bao giờ nó cũng tồn tại trong những ranh giới được chấp nhận

tự nguyện Theo nghĩa nào đó, nền văn mình sẽ luôn được chơi theo nhữngluật lệ nhất định, và nền văn minh đích thực sẽ luôn đòi hỏi sự chơi đẹp”(Huizinga:211)

Homo Ludens ra đời vào năm 1938, vào thời điểm nền văn minh châu Âu

đang ở đêm trước của Thế chiến II, cũng là giai đoạn mà chủ nghĩa hiện đạitrong văn hóa nghệ thuật phát triển đến đỉnh cao Cuốn sách của Huizinga,theo chúng tôi, cũng là một tác phẩm mang đậm cảm quan hiện đại chủnghĩa, thể hiện phản ứng của tác giả trước sự khủng hoảng của nền văn minh

kỹ trị, duy lý của phương Tây lúc bấy giờ và việc nghiên cứu hình thái, vaitrò và giá trị của sự chơi trong đời sống nhân loại của Huizinga có lẽ cũngngầm gợi ý một giải pháp cho thực trạng của nền văn minh đương thời

Những gợi mở về bản chất trò chơi của văn học

Chức năng trò chơi của văn học

Tất nhiên, khi khảo sát những thành tố của sự chơi trong các hình thái ý thức

xã hội cơ bản, Johan Huizinga không quên văn học Mở đầu chương “Playand Poetry” [Sự chơi và thi ca”], Huizinga đã nhận xét: “…trong khi ởnhững hình thái xã hội được tổ chức cao hơn, tôn giáo, khoa học, luật pháp,chiến tranh và chính trị dần dần mất đi liên hệ với sự chơi – mối liên hệ vốnrất đậm nét ở những giai đoạn trước đó, thì chức năng của thi sĩ vẫn định vị

vững chắc trong thế giới của sự chơi (play-sphere), nơi thi ca được khai sinh.

Thi ca (Poiesis), trên thực tế, mang chức năng trò chơi” (Huizinga:119) Ông

nói tiếp: “Thực sự, định nghĩa mà chúng ta trao cho sự chơi hoàn toàn có thểxem như định nghĩa về thơ ca… Gọi thơ ca là một trò chơi ngôn từ, nói nhưPaul Valéry, không hề là một ẩn dụ: đó là một sự thật chính xác, hiển nhiên”(Huizinga: 132)

Thế nhưng, dẫu phương trình “thơ ca (văn học) = trò chơi” có thể được chấpnhận hoàn toàn thì vẫn rất cần những nỗ lực nhận thức thấu đáo cái thực tếđược coi là hiển nhiên này, ít nhất là trong ngữ cảnh nghiên cứu văn học ởViệt Nam hiện nay, khi ý niệm “văn học như là trò chơi” vẫn có nguy cơ bịhiểu như là một sự hạ giá văn học, xem văn học như thứ phù phiếm Hầu hếtcác giáo trình lý luận văn học hiện nay, khi viết về chức năng văn học, đềuchỉ tập trung đến các chức năng thẩm mỹ, nhận thức, giáo dục, và phần nào

có nhắc đến chức năng giải trí Song chức năng giải trí không đồng nhất vớichức năng trò chơi bởi nếu theo quan niệm của Huizinga, trò chơi rộng hơnkhái niệm giải trí, tiêu khiển Theo chúng tôi, không nên tách chức năng tròchơi thành một chức năng độc lập mà nên nhìn nhận nó một mặt vừa nằmbên ngoài hệ thống, một mặt vừa nằm bên trong hệ thống chức năng vănhọc Nó tác động, hòa lẫn, thẩm thấu vào các chức năng khác, tạo nên tínhđặc thù của các chức năng này

Theo đó, giá trị nhận thức của văn học không phải nằm ở nằm việc phản ánhthực tại, phát hiện những quy luật, những cái phổ quát mà nằm ở việc gợi ranhững khả thể khác của thực tại, giải bỏ cái phổ quát, cho phép đa nguyênhóa nhận thức ở con người Cũng theo đó, cái gọi là chức năng nhân đạo hóacủa văn học không nên chỉ đơn giản hiểu ở khía cạnh giáo hóa, hướng thiện

con người Nó cần phải được chú ý ở khả năng đem đến cho con người sựvui tươi (fun) – thành tố được xem là hạt nhân của sự chơi theo quan niệmcủa Huizinga, thứ kháng cự mọi phân tích, diễn giải logic, giúp con ngườithả lỏng, cân bằng trước những áp lực của thực tại, của những quy luật duy

lý, giúp con người luôn là một thực thể “đang trở thành”, “sẽ trở thành”(becoming) chứ không phải một khái niệm đã hoàn kết, rắn lại, trừu tượng.Chức năng nhân đạo hóa của văn học không chỉ quan sát được ở phía hiệuứng tác động mà còn nằm ngay ở thế giới nghệ thuật của tác phẩm – một thếgiới chơi đúng nghĩa, hội tụ đầy đủ những phẩm chất của sự chơi – nơi chophép con người hóa thân vào “cõi ảo” nơi những khả thể được phát hiện,được khai phóng, thay vì bị hãm lại, nén lại dưới áp lực của thực tại Thựctại càng khắc nghiệt, nhu cầu giải thoát thực tại, tìm một khả thể thực tạikhác lại càng mãnh liệt Điều này gợi ý chúng ta quan tâm đến tính chất tròchơi của những hiện tượng văn học ra đời trong những điều kiện ngặt nghèonhư thơ tù hay nhật ký chiến tranh vốn hầu như chưa được xem xét nhưngthiết nghĩ, quan sát từ chính giác độ này, nhiều khía cạnh lý thú của hiệntượng sẽ được phơi mở Ngay cả ở khía cạnh tác động của văn học, ta cũngcần lưu ý: văn học giáo hóa con người trong hình thức của sự chơi, bằngphương thức của sự chơi mà sự chơi, nói như đại ý của Hegel, “chính bởibản chất phi vụ lợi và cực kỳ vô tư, lại là cái cao cả nhất và là hình thức đíchthực duy nhất của cái nghiêm túc” (Eugen Fink:25) Và Friedrich Nietzche,

trong Ecce Homo, đã khẳng định rằng: “Tôi không biết phương cách nào

khác để đối trị với những sứ mệnh vĩ đại ngoài sự đùa chơi”

Sự hòa kết giữa chức năng trò chơi và chức năng thẩm mỹ của văn học lạicàng sâu sắc Trên thực tế, chức năng trò chơi của văn học còn có trước chứcnăng thẩm mỹ và đã từng có địa vị quan trọng hơn cả chức năng thẩm mỹ

Huizinga viết: “Nếu để tìm mẫu số cho sự đồng dạng đáng kinh ngạc và sựgiới hạn của phương thức thi ca ở tất cả các thời kỳ của xã hội loài người thì

có lẽ nó nằm trong thực tế rằng cái chức năng sáng tạo mà ta gán cho thơ bắtnguồn từ một chức năng thậm chí còn cố sơ hơn bản thân văn hóa, cái mà tagọi là sự chơi” (Huizinga:132) Trong mối quan hệ giữa sự chơi nói chung

và thẩm mỹ, Huizinga nhận xét: “Sự chơi muốn trở nên đẹp… Những từvựng mà chúng ta huy động để nói về những thành tố của sự chơi phần lớnbắt nguồn từ mỹ học, phái sinh từ những thuật ngữ mà chúng ta muốn dùng

để miêu tả những hiệu ứng của cái đẹp: độ căng, sự cân đối, thăng bằng,tương phản, biến tấu, hòa tan, hóa giải, v.v… Sự chơi mê hoặc chúng ta; nó

‘bỏ bùa’ ta, ‘hút hồn’ ta Nó được phú cho những phẩm chất quý hiếm nhất

mà chúng ta có thể hình dung được ở các sự vật hiện tượng, ấy là nhịp điệu

và sự hài hòa” (Huizinga:10) Khoái cảm trò chơi tương hợp với khoái cảmthẩm mỹ không chỉ ở tính chất phi vụ lợi, phi thực dụng, không phải chỉ ởchỗ chúng đều bắt nguồn từ “thế giới chơi”/”thế giới nghệ thuật” vốn mangcùng những đặc tính mà còn ở chỗ cả hai thế giới này đều được hình thànhtrên nguyên tắc lặp lại, trật tự và chỉnh thể, nói theo chữ của Huizinga, đó làthế giới “hoàn thiện bị giới hạn” (limited perfection), đều kiến tạo và duy trì

sự bí mật (secrecy) – nhân tố gây hấp dẫn ở cả trò chơi lẫn văn học Nếukhoái cảm thẩm mỹ ở trò chơi biểu hiện ngay ở những thành tố cấu trúc nênchính nó thì khoái cảm thẩm mỹ ở văn học, trước hết và hơn hết, nằm ngay ởphương diện hình thức, kết cấu tác phẩm

Chức năng trò chơi của văn học, bất chấp tầm quan trọng của nó, trên thực

tế, lại bị xem nhẹ, không được nhận thức thỏa đáng trong suốt một thời kỳkhá dài, khi văn học còn đứng ở vị trí trung tâm trong các hình thái ý thức xãhội, được đối xử như là đại diện cho những giá trị phổ quát, như một thứ

diễn ngôn đại tự sự Bởi vậy văn học bị nghiêm túc hóa, nghiêm trọng hóa,

và phần “chơi” của văn học bị hạn chế, kìm hãm, bị phớt lờ cố ý nhưng ngay

cả khi đó, vẫn không thể triệt tiêu sự chơi Trong nền văn minh hiện đại, vănhọc không còn chiếm giữ vị trí trung tâm nữa mà bị dạt ra ngoại vi và chính

ở tình thế này, chức năng trò chơi của văn học mới thực sự được hiểu lại,nhận thức lại Chỉ có thể bằng sự chơi, văn học mới có thể phát huy đượcquyền năng của cái ngoại vi

Từ mối quan hệ trò chơi – thực tại đến mối quan hệ trò chơi – diễn ngôn

Ở trên chúng tôi đã lưu ý, trong quan niệm của Huizinga, sự chơi được xácđịnh như một phản đề với thực tại Hơn một lần trong cuốn sách, tác giả láylại luận điểm: tham gia một cuộc chơi tức là bước ra khỏi đời thực, để nhậpvào một thế giới khác mang tính tự trị nhất thời, với những ước lệ riêng vềkhông – thời gian Tuy nhiên, đối với nhiều nhà nghiên cứu về trò chơi saunày, luận điểm trên của Huizinga cần phải được phản biện

Tiêu biểu cho sự phản biện này phải kể đến Jacques Ehrmann Trong luậnvăn “Homo Ludens Revisited” [Nhìn nhận lại vấn đề người chơi] (1968),Jacques Ehrmann cho rằng việc tạo ra phản đề giữa trò chơi-thực tại là mộtgiả thuyết sai Theo ông, “sự chơi không triển diễn trên nền của một thứ thựctại cố định, bền vững, được xem như là chuẩn để đối chiếu với nó Mọi thựctại đều được nắm bắt trong trò chơi của những khái niệm xác định nó Thựctại, vì thế, không thể khách quan hóa, cũng không thể chủ quan hóa Thếnhưng nó không bao giờ là thứ trung lập Cũng như không thể trung lập hóanó.” (Ehrmann:56) Không có một thứ thực tại chung chung, phổ quát tồn tạitrước văn hóa theo như xác tín của Huizinga, và cũng không có thực tại nào

tồn tại trước sự chơi Trò chơi và thực tại không thể tách rời khỏi nhau: “Nói

cách khác, đặc trưng của thực tại là ở chỗ nó bị chơi (it is played) Sự chơi,

thực tại, văn hóa đồng nghĩa với nhau và có thể hoán đổi cho nhau”(Ehrmann:56, chữ in nghiêng do chúng tôi muốn nhấn mạnh)

Quan niệm trên của Jacques Ehrmann, theo chúng tôi, có nhiều điểm đến rấtgần với tinh thần giải cấu trúc luận sau này Erhmann đã khước từ chủ nghĩabản chất (essentialism) trong quan niệm về hiện thực Nếu thực tại, trò chơi,văn hóa đồng nghĩa với nhau và đồng hiện trong sự chơi, nếu bản thân thựctại cũng là cái “bị chơi”, từ sự chơi mà hình thành, vậy thì thực tại chỉ là mộtkiến tạo, một ước lệ, một hư cấu như chính sự chơi mà thôi Và khi Erhmann

mở rộng suy luận, cho rằng “sự chơi [được] cấu thành, mở ra và khép lại[nhờ] ngôn ngữ” (Erhmann:56) thì thực tại, về bản chất, cũng là một kiến tạobởi/của ngôn ngữ Ở đây, xin được giải thích hình thức diễn đạt mà chúngtôi lựa chọn để dịch luận điểm trên của Jacques Erhmann sang tiếng Việt.Theo bản dịch Anh ngữ của Cathy Lewis & Phil Lewis, câu văn củaEhrmann là: “Play is articulation, opening and closing of and throughlanguage” Theo chúng tôi hiểu, ngôn ngữ không chỉ là nhân tố cấu trúc sựchơi mà còn là đối tượng tạo tác của chính sự chơi nữa Vì thế, chúng tôi có

sử dụng dấu ngoặc vuông để có thể chuyển tải nghĩa kép câu văn trongnguyên bản một cách hàm súc nhất Đến đây mối quan hệ giữa trò chơi vàthực tại trở thành vấn đề diễn ngôn Mệnh đề “văn học phản ánh hiện thực”của phản ánh luận rất có thể cần được hiểu lại, rằng “văn học chơi hiệnthực”, “văn học sinh thành/phá hủy hiện thực”

Phản biện quan điểm của Johan Huizinga, Jacques Ehrmann đã dừng lại khiđẩy vấn đề trò chơi sang địa hạt của ngôn ngữ, diễn ngôn Chỗ dừng lại của