Dấu ấn vô thức trong thế giới nhân vật của Diêm Liêm Khoa (Luận văn Thạc sĩ Ngôn ngữ)

Mặt khác, quan sát tình hình tiêp nhận tiêu thuyêt của Diêm Liên Khoa ở Việt Nam, khi mà đa số tác phẩm được tim đọc vì chúng là “sách cấm” với những vấn đề táo bạo và có phần “đen tối”,

Bộ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO• • •TRƯỜNG ĐẠI HỌC sư PHẠM THÀNH PHỐ HÒ CHÍ MINH

DẤU ẤN VÔ THỨC

TRONG THÊ GIỚI NHÂN VẬT

CỦA DIÊM LIÊN KHOA

Chuyên ngành: Văn học nước ngoài

LUẬN VĂN THẠC sĩ NGÔN NGỮ, VẲN HỌC VÀ VĂN HÓA VIỆT NAM

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC:

PGS TS ĐINH PHAN CẨM VÂN

Thành phố Hồ Chí Minh - 2021

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi Các kết quả, kết luận nêu trong luận văn là trung thực, có căn cứ rõ ràng, đảm bảo độchuẩn xác cao nhất có thể Các tài liệu tham khảo, trích dẫn có xuất xứ rõ ràng

Tôi hoàn toàn chịu trách nhiệm về công trình nghiên cứu của mình

Thành phố Hồ Chỉ Minh, ngày 25 tháng 02 năm 2021

Tác giả luận văn

Nguyễn Hồng Thanh Thương

LỜI CẢM ƠN

Tôi xin trân trọng cảm ơn Khoa Ngừ văn và Phòng Sau Đại học trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh đã tạo điều kiện để tôi được hoàn • < 1 • 1 • • •thành luận văn

Đặc biệt, xin gửi đến PGS.TS Đinh Phan cẩm Vân lời cảm ơn chân thành

và sự tri ân sâu sắc Cô đã tận tình chỉ dẫn, hồ trợ tôi trong quá trình thực hiện luận văn

Cuối cùng, xin cảm ơn gia đình và bạn bè, đồng nghiệp đã luôn động viên, khích lệ tôi trong quá trình nghiên cứu, thực hiện luận văn

Nguyễn Hồng Thanh Thương

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Lời cảm ơn

Mục lục

MỞ ĐÀU 1

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐÈ VÈ VÔ THÚC TRONG PHÂN TÂM HỌC VÀ TÁC GIẢ DIÊM LIÊN KHOA 10

1.1 Khái niệm vô thức và một số vấn đề liên quan đến vô thức trong phân tâm học 10

1.1.1 Khái niệm vô thức của Sigmund Schlomo Freud và một số vấn đề liên quan 10

1.1.2 Khái niệm vô thức tập thể của Carl Gustav Jung và một số vấn đề liên quan 18

1.2 Tiền đề của dấu ấn vô thức trong sáng tác của Diêm Liên Khoa 21

1.2.1 Thời kì tăm tối của Trung Quốc 21

1.2.2 Quan niệm sáng tác của Diêm Liên Khoa: Chù nghĩa thần thực 24

Tiểu kết Chương 1 28

Chương 2 VÔ THỨC TRONG ĐỜI SÓNG TINH THÀN CỦA NHÂN VẬT 29

2.1 Vô thức trong thế giới giấc mơ 29

2.1.1 Vô thức trong những giấc mơ mang tính dự báo 29

2.1.2 Vô thức trong những giấc mơ tái hiện - lặp lại 38

2.1.3 So sánh cách sử dụng giấc mơ thế hiện thế giới vô thức của nhân vật trong các tiểu thuyết của Diêm Liên Khoa và tiểu thuyết Trăm năm cô đơn của Gabriel Garcia Marquez 46

2.2 Vô thức trong đức tin 50

2.2.1 Vô thức trong niềm tin về sự tái sinh 50

2.2.2 Vô thức trong sự tìm kiếm điểm tựa tinh thần 54

2.3 Vô thức trong ý chí sinh tồn 58

2.3.1 Bản năng thôi thúc nồ lực tồn tại 58

2.3.2 Bản năng thôi thúc thay đổi cuộc sống 60

Tiểu kết Chương 2 62

Chưong 3 VÔ THỨC TRONG HOẠT ĐỘNG TÌNH DỤC CỦA NHÂN VẬT 63

3.1 Vô thức khơi gợi hưng phấn tình dục 63

3.1.1 Sự thắng thế của bản năng tính dục 63

3.1.2 Sự tác động của phức cảm

3.2 Hành vi tình dục tạo điều kiện cho vô thức trỗi dậy • • • • ụ 3.2.1 Xu hướng quay về trạng thái tinh thần nguyên thủy 3.2.2 Sự bộc lộ bản năng chết 68 70 71 9 r Tiêu kêt Chương 3 76

KÉT LUẬN 77

TÀI LIỆU THAM KHẢO 80

PHỤ LỤC

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đề tài

Là một nền văn học lớn và không ngừng phát triển, văn học Trung Quốc

đã phát huy những thế mạnh truyền thống và tiếp thu nhiều lý thuyết mới của phương Tây đế tạo nên sự đa diện của văn học Trung Quốc đương đại Trong

đó, Diêm Liên Khoa đã khẳng định cá tính sáng táọ độc đáo của mình bằng rất nhiều tác phẩm giá trị, đặc biệt là về mảng tiểu thuyết

Đúng như khẳng định cùa chính nhà văn, “sách cấm không đồng nghĩa

với sách hay", điều đặc biệt khiến những tiều thuyết của Diêm Liên Khoa có

thể thu hút và chinh phục độc giả không phải việc bị cấm xuất bản ở Trung Quốc, mà chính ờ sự sáng tạo độc đáo và lối viết táo bạo khi phản ánh về những vấn đề của xã hội Trung Quốc nói riêng và của nhân loại nói chung Điều đó cũng đòi hỏi người nghiên cứu phải lựa chọn những phương diện đặc sắc nhất

và sử dụng những phương pháp, lý thuyết phê bình phù hợp mới có thể giải mã trọn vẹn giá trị của các tác phẩm

Khi nghiên cứu về tiểu thuyết, nhân vật là một trong những phương diện cần được tập trung khai thác để có được cái nhìn sâu sắc, toàn diện về tác phẩm cũng như

tư duy, tài năng nghệ thuật của nhà văn Đặc biệt, trong tiểu thuyết của Diêm Liên Khoa, các nhân vật đã được nhà văn dụng công xây dựng bằng nghệ thuật đặc sắc, qua đó truyền tải những thông điệp vô cùng ý nghĩa Chính vì vậy chúng tôi muốn tỉm hiếu, khai thác về phương diện này, đặc biệt sẽ đi sâu vào thế giới tinh thần và những góc khuất sâu xa trong đời sống của nhân vật

Đối tượng chúng tôi đặc biệt lưu tâm chính là những dấu ấn vô thức trong thế giới nhân vật cùa Diêm Liên Khoa với hướng tiếp cận từ lý thuyết Phân tâm học Chúng tôi tin rằng đây là một hướng nghiên cứu họp lý và sẽ mang đến những kết quả giá trị, vì Phân tâm học là một công cụ đắc lực để tìm hiểu tâm

lý con người, đặc biệt là tầng sâu vô thức

Mặt khác, quan sát tình hình tiêp nhận tiêu thuyêt của Diêm Liên Khoa ở Việt Nam, khi mà đa số tác phẩm được tim đọc vì chúng là “sách cấm” với những vấn đề táo bạo và có phần “đen tối”, chúng tôi cũng nhận thấy nghiên cứu về vô thức trong thế giới nhân vật của Diêm Liên Khoa là một nhu cầu thiết yếu để cung cấp cho độc giả cách tiếp cận và lý giải phù hợp, tránh việc hiểu sai lệch và các hệ lụy.• • • J

Cuối cùng, trong vai trò một giáo viên Ngữ văn đang trong giai đoạn đổi mới, chúng tôi nhận thấy nghiên cứu về vô thức trong thế giới nhân vật của Diêm Liên Khoa cũng là một nhu cầu thực tiễn của giáo dục Nắm bắt thế giới

vô thức của con người sẽ hỗ trợ đế hiểu thêm về tâm lý con người, giải quyết tốt hơn những tình huống sư phạm Đề tài nghiên cứu này sẽ cung cấp cách thêm một tiếp cận và giải mã văn bản, mặt khác còn tác động đến quá trình phát triển nhận thức và trau dồi giá trị sống của học sinh Bởi thông qua việc giải mã những dấu ấn vô thức trong thế giới nhân vật cùa Diêm Liên Khoa, chúng tôi

sẽ nhận được những thông điệp ý nghĩa về tâm tính, nhân cách và những lời cảnh tỉnh giá trị cho những vấn đề mà con người hiện đại đang phải đối mặt

Với những lý do trên, chúng tôi chọn đề tài Dau ẩn vô thức trong thế giới

nhân vật của Diêm Liên Khoa với mong muốn luận văn sẽ đáp ứng những nhu cầu khoa học và thực tiễn đã được đặt ra

2 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Tại Trung Quốc, mặc dù nhiều tác phẩm của Diêm Liên Khoa bị cấm xuất bản, nhưng vẫn có nhiều bài viết, công trình nghiên cứu, luận văn, luận án viết

về Diêm Liên Khoa và các tác phẩm cua ông

Sách chuyên khảo về văn học Trung Quốc đương đại thường nhắc tên

Diêm Liên Khoa như một gương mặt tiêu biểu Có thể kể đến cuốn “Hán ngữ

chi tử" của Vương Nghiêu, đã được Đồ Đức Hiểu dịch ra tiếng Việt, tựa đề là

“Vãn học đương đại Trung Quốc — Tác giả và luận bàn", xuất bản năm 2017

Trong quyển sách này, Vương Nghiêu với bài tiếu luận “Xuất phát từ văn học

sử của một cá nhân hay là từ điêm mờ của văn học sử - Bình luận vê tiêu thuyêt của Diêm Liên Khoa và những vẩn đề liên quan" đã nhìn lại hành trình sáng tác văn học của nhà văn Diêm Liên Khoa và đưa đến kết luận về các đặc trưng trong tiếu thuyết Diêm Liên Khoa: tính nghịch dị, liên văn bản và hài hước đen

Tuy nội dung bài viết chủ yếu là làm rõ bút pháp hậu hiện đại trong sáng tác của Diêm Liên Khoa, nhưng chúng tôi nhận thấy tiền đề của những sáng tạo nghệ thuật này có liên quan đến vô thức và có thể tìm thấy những dấu ấn cùa vô thức trong các nhân vật nghịch dị, các tình tiết mang tính hài hước đen,

Do đó chúng tôi sử dụng tiểu luận "Xuất phát từ văn học sử của một cá nhân hay là từ điểm mờ của văn học sử — Bình luận về tiếu thuyết của Diêm Liên Khoa và những vấn đề liên quan" làm một trong những tài liệu tham khảo

Trên các tạp chí học thuật của Trung Quốc cũng có nhiều nhiều bài báo khoa học về Diêm Liên Khoa và tiểu thuyết của ông Như bài báo "Nhân vật

cá thê và nhân vật cộng đồng trong thể giới nhân vật tiêu thuyết Diêm Liên Khoa” của Dương Lượng, đăng trên tạp chí Phê bình Văn nghệ1; bài báo "Sự

tha hóa và cứu chuộc những trí thức hiện đại trong tiểu thuyết của Diêm Liên Khoa ” của Hồng Trị Cương và Âu Dương Quang Minh, đăng trên Nam phương văn đàm2; bài báo "Từ thờ phụng đến sợ hãi - “sức mạnh nông thôn” trong tiêu thuyết Diêm Liên Khoa ” của Trương Vân, đăng trên tạp chí Đại học Trung Châu.3

Tại Trung Quốc, các luận văn thạc sĩ về tiểu thuyết cùa Diêm Liên Khoa cũng có sổ lượng lớn, đào sâu nhiều vấn đề Có thể kể đến một số công trinh tiêu biểu như luận văn thạc sĩ "Các nhãn vật bệnh tật trong tiểu thuyết Diêm

2008(06)

-XÁM,

ỈK 2009(03)

Liên Khoa ” của Hàn Đông Mai, Đại học Sư phạm Sơn Đông4; luận văn thạc sĩ

“Khảng cự và kiên trì trong thế giới tâm linh của Diêm Liên khoa ” của Dương

Phùng Xuân, Đại học Dương Châu5; luận văn thạc sĩ ‘‘‘'Hình ảnh huyền ảo trong tiêu thuyết Diêm Liên Khoa ” của Lý Á Đống, Đại học Hà Nam6; luận văn “7Yn

ngưỡng dân gian trong tiêu thuyết của Diêm Liên Khoa ” của Hùng Dĩnh, Đại

học Sư phạm Hồ Nam7

Có thể thấy tại Trung Quốc nghiên cứu về Diêm Liên Khoa đã rất phổ biến, phong phú và đi vào chiều sâu Trong đó có nhiều đề tài liên quan đến tâm lý nhân vật và những điều nằm trong vô thức của nhân vật, nhưng chủ yếu chỉ khai thác riêng lể, chưa bao quát toàn bộ thế giới vô thức của nhân vật trong tiểu thuyết Diêm Liên Khoa Dấu ấn tâm lý của tác giả Diêm Liên Khoa lên quá trình sáng tác cũng chỉ được nghiên cứu như dấu ấn của văn hóa bản địa hay tín ngưỡng dân gian

Tại Việt Nam, hiện nay nhà văn Diêm Liên Khoa và tiếu thuyết của Diêm Liên Khoa chưa được chú ý đúng mức Từ khóa “Diêm Liên Khoa” đa số xuất hiện các bài phỏng vấn, bài báo giới thiệu về quan điểm sáng tác của nhà văn, các bài giới thiệu sách, các bài lý giải về việc tiểu thuyết của Diêm Liên Khoa

bị cấm xuất bản ở Trung Quốc, chứ chưa thật sự đi sâu vào phân tích giá trị của tác phấm, càng ít tiếp cận từ góc độ phân tâm học

Luận văn thạc sĩ chuyên ngành Vãn học nước ngoài, trường Đại học Sư phạm Huế của Trần Thị Việt Hà năm 2015 đã nghiên cứu về “Bi kịch của người

(2018)

trí thức trong tiêu thuyêt “Phong nhã tụng” của Diêm Liên Khoa”, chủ yêu

phân loại các bi kịch trong tác phấm như bi kịch gia đình, bi kịch nghề nghiệp,

Cùng năm 2015, Lương Thị Bích với luận văn thạc sĩ “Vấn đề tính dục trong tiêu thuyết Kiên ngạnh như thủy ” của Diêm Liên Khoa đã phân tích mối

quan hệ giữa tính dục, tình yêu và Cách mạng văn hóa Từ đó, tác giả kết luận ràng cách mạng khơi gợi cảm hứng tính dục, đồng thời tính dục cũng là yếu tố truyền cảm hứng cách mạng, là sự giải thiêng, phê phán Cách mạng văn hóa

Năm 2018, trong bài báo cáo tổng kết đề tài khoa học và công nghệ cấp trường, trường Đại học Sư phạm - Đại học Huế, Nguyễn Thị Tịnh Thy đã

nghiên cứu về “Tính chat nghịch dị trong tiếu thuyết của Diêm Liên Khoa ” qua

các nhân vật người trí thức và người cách mạng; qua thế giới dị thường với những trò diễn và nhũng cơn cuồng điên; qua “thế giới lộn trái” với những chuyện “náo thiên náo địa”; qua thủ pháp Camaval hóa và liên văn băn Từ đó đưa ra kết luận rằng thủ các tác phẩm cùa Diêm Liên Khoa mang dấu ấn nghịch

dị từ cảm hứng đến thủ pháp, từ đó đã giúp Diêm Liên Khoa rọi vào những góc khuất của nhân tính và xã hội, vừa phơi bày mặt trái một cách nghiệt ngã vừa nuôi dưỡng niềm hy vọng “nhìn thấy một tia nang đầu tiên sau cơn mưa tuyết”.

Cũng trong năm 2018, Nguyễn Thị Tịnh Thy có bài báo khoa học “Liên

văn bản trong tiêu thuyết của Diêm Liên Khoa ” đăng trong Tạp chi khoa học Trường Đại học Sư phạm Thành phố Hồ Chí Minh Tác giả đưa ra nhận xét

rằng liên văn bản đã giúp Diêm Liên Khoa tái hiện hiện thực một cách dữ dội hơn, sống động hơn, sâu sắc hơn và nhức nhối hơn Đồng thời, liên văn bản cũng là thước đo cho tầm cao nghệ thuật mà Diêm Liên Khoa hướng đến Cụ thể bài báo đã phân tích cận văn bản trong nhan đề và tiêu đề tự sự cùa Diêm Liên Khoa; các trích dẫn liên văn bản; chồng lớp ngôn từ với trò chơi ngôn ngữ

trong một số tiếu thuyết như “Phong nhã tụng ”, “Kiên ngạnh như thủy”, “Vì nhân dân phục vụ ”, Từ đó tác giả kết luận Diêm Liên Khoa đã sử dụng liên văn bản như một cái “mã” sáng tác trong tiểu thuyết của mình, như “sự phàn tư

phong cách viết đậm chất hoang đản, kỳ ảo, không có gì khó hiểu khi trong tiểu thuyết của Diêm Liên Khoa, hiếu tượng “giấc mơ” (mộng) được lặp lại nhiều lần, trở thành motif cùa tác phẩm, một yếu tố của kết cẩu hoặc chỉnh bản thân kết cấu tự sự”.

Có thể thấy, tuy Diêm Liên Khoa được biết đến rộng rãi, nhưng số lượng công trình khoa học nghiên cứu bài bản về tiểu thuyết Diêm Liên Khoa còn khá

ít Vấn đề nghiên cứu trong các công trình cũng chưa thật sự phong phú, chủ yếu khai thác về kĩ thuật sáng tác theo hướng tự sự học, thi pháp học; hướng nghiên cứu từ góc nhìn phân tâm học và khai thác dấu ấn vô thức trong thế giới nhân vật chưa được quan tâm đúng mức

Chúng tôi sẽ tham khảo một số nội dung liên quan trong các công trình này như giấc mơ, tình dục, để tiếp tục nghiên cứu theo hướng khái quát và toàn diện hơn về vô thức trong thế giới nhân vật của Diêm Liên Khoa

Đối tượng nghiên cứu của luận văn là những biểu hiện cho thấy sự tồn tại

và tác động của vô thức đến tâm lý, hành động của nhân vật và ý nghĩa của việc xây dựng các nhân vật mang dấu ấn vô thức

Phạm vi nghiên cứu là những tiểu thuyết nối tiếng của Diêm Liên Khoa

đã được dịch sang tiếng Việt và xuất bản tại Việt Nam Bao gồm:

1 Phong nhã tụng (2010, Vũ Công Hoan dịch);

2 Người tình phu nhãn sư trưởng (2012, Vũ Công Hoan dịch);

3 Kiên ngạnh như thủy (2014, Minh Thương dịch);

4 Nàng Kim Liên ở trấn Tây Môn (2018, Minh Thương dịch);

5 Đinh Trang mộng (2019, Minh Thương dịch);

6 Tứ thư (2019, Châu Hải Đường dịch)

4 Phương pháp nghiên cứu

Để thực hiện Luận văn Z)ấw ổn vỏ thức trong thế giói nhân vật của Diêm

Liên Khoa, chúng tôi sử dụng một số phương pháp nghiên cứu sau:

- Phương pháp tãm lý học: là phương pháp chính, để xác định những biểu hiện cho thấy sự tồn tại và tác động của vô thức đến tâm lý, hành động của nhân vật và phân tích ý nghĩa sự tồn tại, tác động này;

- Phương pháp hệ thống: là phương pháp chính, đặt các tiểu thuyết có dấu ấn vô thức vào cùng một hệ thống các sáng tác của Diêm Liên Khoa để dễ dàng nghiên cứu;

- Phương pháp phê bình thi pháp học: là phương pháp chính, phân tích các vấn đề không gian - thời gian nghệ thuật, các chi tiết, hình tượng nhân vật

và quan niệm nghệ thuật về con người, từ đó phát hiện và làm rõ dấu ấn vô thức trong thế giới nhân vật của Diêm Liên Khoa

- Phương pháp xã hội học: phân tích những ảnh hưởng của thời đại, the

chế chính trị, đời sống xã hội Trung Quốc trong vai trò tiền đề vô thức trong sáng tác của Diêm Liên Khoa;

- Phương pháp so sánh văn học: so sánh những vấn đề tư tưởng mà tác

phẩm đặt ra so với các tác phẩm khác có đề cập đến cùng nội dung; so sánh cách sử dụng giấc mơ thể hiện thế giới vô thức của nhân vật trong các tiểu thuyết của Diêm Liên Khoa và tiếu thuyết Trăm năm cô đơn cùa Gabriel Garcia Marquez

- Phương pháp văn hóa học phát hiện, phân tích các cổ mẫu liên quan đến văn hóa truyền thống Trung Quốc và văn hóa nguyên thủy của con người;

- Phương pháp tiểu sử', phân tích ảnh hướng cùa một số sự kiện trong

cuộc đời của Diêm Liên Khoa đối với hoạt động sáng tạo nghệ thuật của ông;

- Phương pháp ký hiệu học', để giải mã các ký hiệu liên quan đến vô thức

cá nhân và vô thức cộng đồng của nhân vật

5 Đóng góp của luận văn

- Tìm hiểu tầng sâu thế giới tinh thần của các nhân vật trong tiểu thuyết Diêm Liên Khoa, từ đó giải mã giá trị nội dung - nghệ thuật của tác phẩm;

- Hệ thống các vấn đề liên quan đến vô thức trong nghiên cứu về tiểu thuyết Diêm Liên Khoa, tạo tiền đề nghiên cứu nhiều vấn đề khác dưới góc nhìn Phân tâm học hoặc tiếp tục phát triển nghiên cứu về vô thức trong truyện ngắn của Diêm Liên Khoa;

- Góp phần định hướng cách tiếp cận và giải mã tiểu thuyết Diêm Liên Khoa phù hợp cho độc giả Việt Nam, đặc biệt là bộ phận độc giả trẻ

6 Cấu trúc của luận văn

Ngoài phần Mở đầu, Ket luận, Danh mục tài liệu tham khảo, Nội dung của luận văn gồm 3 chương:

- Chương ĩ Một số vẩn đề về vồ thức trong phân tâm học và tác giả Diêm Liên Khoa

Trong chương này chúng tôi sẽ đưa ra hệ thống lý thuyết về khái niệm “vô thức” trong phân tâm học và các vấn đề liên quan đến vô thức, làm nền tảng để phân tích và phát hiện dấu ấn vô thức trong thế giới nhân vật trong tiểu thuyết của Diêm Liên Khoa ở các chương sau Đồng thời chúng tôi cũng sẽ trình bày khái quát về tác giả Diêm Liên Khoa, trong đó tập trung làm rõ tiền đề xuất hiện dấu ấn vô thức trong sáng tác của Diêm Liên Khoa

- Chương 2: Vô thức trong đời sông tinh thân nhân vật

Trong chương này chúng tôi sẽ chỉ ra và phân tích dấu ấn vô thúc trong đời sống tinh thần của nhân vật, cụ thể trong thế giới giấc mơ, trong sự đức tin

và trong ý chí sinh tồn

Trong thế giới giấc mơ của nhân vật, chúng tôi tập trung phân tích các dấu

ấn vô thức trong những giấc mơ mang tính dự báo và những giấc mơ tái hiện - lặp lại Bên cạnh đó tiến hành so sánh cách sử dụng giấc mơ thể hiện thế giới

vô thức của nhân vật trong các tiểu thuyết của Diêm Liên Khoa và tiểu thuyết Trăm năm cô đơn của Gabriel Garcia Marquez đế thấy sự tiếp thu và sáng tạo của Diêm Liên Khoa trong lối sáng tác theo chủ nghĩa Thần thực - vốn rất gần gũi với chủ nghĩa Hiện thực huyền ảo

Khám phá dấu ấn vô thức trong đức tin cùa nhân vật, chúng tôi sẽ tập trung khai thác dấu ấn vô thức trong niềm tin về sự tái sinh và trong sự tìm kiếm điểm tựa tinh thần

Khám phá dấu ấn vô thức trong ý chí sinh tồn, chúng tôi sẽ tập trung phân tích thông qua việc bản năng sống thôi thúc nồ lực tồn tại và thôi thúc thay đổi cuộc sống

Trong chương này, chúng tôi tìm hiểu về dấu ấn của vô thức trong hoạt động tình dục của nhân vật Cụ thể thông qua việc phân tích cơ chế vô thức khơi gợi hưng phấn tình dục và hành vi tình dục tạo điều kiện cho vô thức trồi

Chương 1 MỘT SỔ VẤN ĐÈ VÈ VÔ THỨC TRONG PHÂN TÂM HỌC VÀ TÁC GIẢ DIÊM LIÊN KHOA

1.1 Khái niệm vồ thức và một số vấn đề liên quan đến vô thức trong phân tâm học

Khái niệm vô thức ra đời vào đầu thế kỉ XIX, xuất hiện lần đầu trong một số tác phẩm triết học Bấy giờ nó chưa được xem là một thuật ngữ chuyên ngành tâm lý học như hiện nay mà chi được đề cập với nghĩa khá trừu tượng, chỉ một thứ mang tính siêu nghiệm và có khả năng chi phối đời sống tinh thần của con người

Đến khi Tâm lý học bắt đầu phát triển mạnh, vô thức được nghiên cứu bài bản hơn, được xem như một thuật ngữ tâm lý học với nội hàm cụ thể hơn Tuy nhiên, phải đến khi Phân tâm học ra đời, vô thức thật sự trở thành một khái niệm quan trọng, trung tâm của nhiều công trình nghiên cứu và ảnh hưởng đến các ngành khoa học khác

Hiện nay khái niệm về vô thức vẫn còn là đề tài tranh luận của nhiều nhà nghiên cứu, vì thế trong phạm vi đề tài này, chúng tôi cho ràng có thể vận dụng

cả hai cách kiến giải của Freud và Jung

thành công nhất trong số các nhà phân tâm học đã nghiên cứu về khái niệm vô

Liên Khoa đế có cách tiếp cận toàn diện và đa chiều hơn

1.1.1 Khái niệm vô thức của Sigmund Schlomo Freud và một so vấn đề liên quan

Sigmund Schlomo Freud là người khai sinh Phân tâm học cổ điển Năm

1895, Freud và Joseph Breuer cùng xuất bẳn cuốn sách Những nghiên cún về

hysteria, trong đó lần đầu tiên Freud đề cập đến khái niệm vô thức*.

hai nhà phân tâm học nổi tiếng và

x hay còn gọi là vỏ thức cả nhân, đê phân biệt với vô thức tập thê cua Jung đê xuât sau này

Từ năm 1896, Phân tâm học chính thức ra đời và khái niệm vô thức trở thành một trong những khái niệm trung tâm, đế từ đó Freud phát hiện và nghiên cứu thêm nhiều vấn đề quan trọng về tâm thức con người

Theo quan điểm của Freud, vô thức là tất cả những nội dung bị loại khỏi

ỷ thức bởi quá trình mà ông gọi là sự dồn nén (repression) Nguồn gốc của sự

khuynh hướng tìm kiếm thoả mãn cho dục vọng bản năng của cá nhân và khuynh hướng thích ứng với những yêu cầu của xã hội Và vì đòi hỏi mạnh mẽ của những chuẩn mực xã hội như phẩm giá, quy phạm mà sự thắng thế của khuynh hướng thứ hai đã đưa tới sự dồn nén.

Trên cơ sở đó, Freud định vị vô thức nằm ở tầng sâu nhất trong tâm trí con người

Nhàn thức

Cảc trài nghiệm gây xấu hố

ị N ôi sợ hãi Q ác mong muon Các động cơ bạo lực tinh dục khong

được thoa màn Các mong muốn

phi lý

/các thỏi thúc trái / hiàn thường đạo lý

thức là phần tinh thần đi ra từ vô thức nhưng chưa đến được ý thức và do đó

■ Những bản năng được tàng trữ trong vô thức:

instinct thanatos) Những bản năng này chất chứa những năng lượng tâm lý hết

sức mãnh liệt, phục tùng nguyên tắc khoái lạc - nguyên tắc mà tâm trí luôn tìm cách thỏa mãn mọi nhu cầu, dục vọng của con người và giữ cho bộ máy tâm lý

ở trạng thái không phải chịu sự ức chế nào

tồn cuộc sống Hiểu theo nghĩa hẹp hơn thì bản năng sống là động lực hướng tới thỏa mãn các ham muốn, dục vọng; cụ thể có thể là ham ăn, ham uống, ham sắc dục, ham danh lợi Tất cả những ham muốn cho cuộc sống của con người đều do bản năng sổng thúc đẩy

để giải quyết những bế tắc, căng thẳng trong cuộc sống, bao gồm bản năng

hủy (maschocisme) hướng đến việc làm tốn thương chính mình

năng thúc đẩy chúng ta hành động, sống và chinh phục; một bản năng khác thúc đẩy chúng ta hủy hoại hoặc buông xuôi, tan biến và chết Hai bản năng này kết hợp với nhau một cách chặt chẽ và ảnh hưởng rất nhiều đến tâm lý, hành động cùa con người Bản năng sắng và bản năng chết là hai xung lực cơ bản tạo thành động cơ cho tư tưởng và hành động của con người

■ Cấu trúc tâm lý dựa trên cơ sở vô thức

Từ lý thuyết về vô thức, Freud cho rằng tâm lí con người xét về mặt cấu trúc gồm có CáiẢy (Id), Cái Tôi (Ego) và Cái Siêu Tôi (Superego)

nguyên tắc căn bản của Cái Ày là đòi hỏi sự thoả mãn chủ thể ngay tức thời theo nguyên tắc khoái cảm Năng lượng của Cái Ẩy sẽ hướng đến đối tượng có thể thoả mãn bản năng hoặc có thể cung cấp một phần nào sự thoả mãn Nó dễ dàng chuyển dịch từ đối tượng này sang đối tượng khác, hoặc từ hình ảnh này sang hình ảnh khác Hoạt động của Cái Ây thuộc về quá trinh nguyên phát, là quá trình hoàn toàn vô thức

mẽ nhằm thích nghi với thế giới bên ngoài Xét về mật cấu trúc sinh lí thì Cái Tôi kiểm soát được những vận động theo ý mình và chủ động nhận biết các kích thích từ thế giới bên ngoài đế quyết định sẽ trốn tránh hay thích nghi Cái Tôi có thể làm biến đổi hình ảnh, nhận thức về thế giới bên ngoài thông qua các hoạt động tri giác, ngôn ngữ và những thao tác trí tuệ cho phép kiểm soát, kiềm chế hành vi cá nhân trong quan hệ với ngoại cảnh, đè nén xung đột bản năng và kiềm chế khoái lạc Trong quan hệ với Cái Ây, Cái Tôi có nhiệm vụ chống lại những đòi hỏi bản năng và quyết định những đòi hởi nào được thoả mãn, những đòi hòi nào sẽ bị trì hoãn đến một thời điểm thích hợp và những đòi hỏi nào cần phải bị xoá bỏ Hoạt động của Cái Tôi thuộc về quá trình thứ phát, là quá trình có ý thức, có tính lí trí, được tố chức, thống nhất và logic hơn quá trình nguyên phát

người luôn tồn tại trong một cộng đồng nhất định, nên buộc phải dồn nén nhiều xung năng để phù hợp với những yêu cần mà cộng đồng đã đặt ra về mặt đạo

lý, đạo đức Nói cách khác, Cái Siêu Tôi là các chuẩn mực xã hội được phóng chiếu vào tâm lý của con người Những lời dạy dồ hay truyền thống xuất phát

từ gia đinh, gia tộc, các hoạt động giáo dục, truyền thống văn hóa của một cộng đồng hay một quốc gia, đã được con người tiếp thu, ghi nhớ và tạo thành một khuôn mẫu đinh hình nhân cách

Theo Freud, Cái Siêu Tôi đôi lập với cả Cái Ay và Cái Tôi. Nguyên tăc hoạt động của nó là khen thường, trừng phạt và yêu cầu Nó xác định giá trị hành vi hoặc thái độ đối với hành vi là đúng hay sai, từ đó huỷ bỏ nguyên tắc khoái cảm của Cái Ấy lẫn nguyên tắc thực tế của Cái Tôi. Đặc biệt, nó không chỉ kiểm soát hành vi mà còn kiểm soát cả suy nghĩ của Cái Tôi.

Có thể thấy cấu trúc tâm thần này gắn chặt với vô thức. Và Cái Tôi của mỗi chúng ta chính là là sản phẩm lâu dài của sự đấu tranh để chế ngự Cái Ây

vô thức cũng như chịu sự chi phối của Cái Siêu Tôi từ xã hội

■ Một số cơ chế phòng vệ tâm lý bắt nguồn tù' vô thức

ứng tâm lý vô thức giúp bảo vệ chủ thể khỏi những mối đe dọa và những thứ

họ không muốn nghĩ đến hoặc đối mặt

một vấn đề nào đó, để duy trì nguyên tắc khoái cảm và nguyên tắc không đổi của bộ máy tâm lý, từ đó bảo vệ tâm trí khởi những cảm xúc và suy nghĩ mà ý thức khó xử lý hoặc ngăn chặn những suy nghĩ, ham muốn không phù hợp đi vào vùng ý thức

Có thế nói, mục đích chính của cơ chế phòng vệ của tâm lý là giúp con người tránh khỏi sự lo âu Theo Freud, tâm lý con người có 3 loại lo âu:

soát được thôi thúc của bản năng và sẽ bị trừng phạt vì điều ấy;

đến từ thôi thúc đè nén của chủ thể lên những người hoặc nhũng vật ít có khả năng đe dọa đến chủ thể hơn so với đối tượng gốc gây ra ức chế;

đã xảy ra, dù điều ấy tồn tại một cách hiển nhiên hoặc đã có bằng chúng

rõ ràng Trong một số trường hợp, sự chối bỏ còn bao gồm việc chủ thể vẫn thừa nhận sự tồn tại của van đề nhưng giảm nhẹ mức độ nghiêm trọng của nó;

thông tin không mong muốn không thể không xâm nhập vào vùng ý thức hoặc cố tình đưa chúng ra khỏi ý thức Tuy nhiên cơ chế này không làm các thông tin ấy hoàn toàn mất đi, chúng vẫn tồn tại và tiếp túc vô thức gây ánh hưởng đến hành vi, tính cách của chủ thể;

thúc không được chấp nhận bằng cách cải biến những hành vi này theo cách thức dễ được xã hội chấp nhận hơn;

cấm kị, khó chấp nhận của bản thân lên đối tượng khác;

đề, sự kiện, cấm kị hoặc khó chấp nhận theo một cách lý tính, không cảm xúc, chỉ tập trung vào yếu tố kiến thức, tương tự quá trình tư duy khi học hỏi;

kị, khó được chấp nhận theo một cách thức hợp lý ngụy tạo, tránh né nhũng lý do thực sự đằng sau hành vi;

với nhũng hành vi bị cắm chốt từ một giai đoạn phát triển tâm lý tính dục trước đó;

cảm xúc và hành vi theo hướng trái ngược với điều vốn dĩ nên xảy ra đế che giấu cảm xúc, mong muốn thật sự của chủ thể

kìm nén những hành vi tiêu cực, cấm kị, khó chấp nhận, của bản thân nhưng sau đó thể hiện các hành vi gián tiếp bộc lộ điều đó

Như vậy, các cư chế phòng vệ của tâm lý này có liên quan chặt chẽ đến hoạt động của Cái Tôi, cũng là một trong những cách để nhận biết và lý giải các dấu ấn của vô thức.

■ Một so sản phẩm của vô thức

thức cũng đồng nhất với con đường mà nó trồi dậy, chính là thông qua những

Trong đó, giấc mơ chính là sản phẩm tiêu biểu nhất của vô thức, mang bản chất vô thức. Trong bài thứ ba của năm bài giảng về phân tâm học ở Mỹ được công bố năm 1910, Freud cho ràng lý giải các giấc mơ là con đường lớn của sự hiểu biết về vô thức.

Freud khẳng định tất cả các giấc mơ đều là sự thực hiện những ham muốn

- Từ một sự kiện mới xảy ra có ý nghĩa quan trọng trong đời sống xúc cảm của người nằm mơ, được biểu hiện trực tiếp trong giấc mơ;

- Các ý tưởng quan trọng được giấc mơ trộn lẫn thành một tập hợp đơn giản;

- Một hay nhiều sự kiện mới xảy ra và quan trọng trong đời sống xúc cảm của người nằm mơ được biểu hiện thay thế bởi một sự kiện, hình ảnh khác mang tính ngẫu nhiên, vô tình;

- Một ký ức hay một ý tưởng, tuy quan trọng đối với đời sống cảm xúc của người nằm mơ nhưng đã qua từ lâu và đã bị chôn vùi, được biếu hiện

trong giấc mơ bàng một hình ảnh, sự kiện mới mẻ và tương đối ngẫu nhiên,

vô tình

Từ bốn cách xác định nguồn gốc này, có thể khái quát bản chất của những

những ham muốn ấy một cách trực tiếp hoặc là sự bù đắp những ham muốn bị ngăn chặn, bị trì hoãn; còn những giấc mơ của người lớn thì các ham muốn vô thức có những sự chuyển dịch, biến đổi

Cụ thể với những giấc mơ của người lớn, nó là cách giải tỏa những ham muốn bị cấm kị (thường là ham muốn tình dục), với tư cách một cơ chế bảo vệ nhằm giúp người nằm mơ tránh khỏi sự xung đột với ý thức mà vẫn đạt được

sự thoả mãn

Trong giấc mơ, ham muốn có thể được thỏa mãn trực tiếp hoặc thông qua

sự biến dạng bởi cơ chế kiểm duyệt của ý thức. Do đó, nội dung biểu hiện của

ham muốn vô thức đi vào ý thức. Nhưng sự kiểm duyệt này không thể làm biến mất hoàn toàn các dục vọng, nó chi có thể thay thế hoặc biến đồi các hình ảnh, nội dung trong mơ, vì vậy khi phân tích giấc mơ ta vẫn có thể hiểu được những ham muốn vô thức thật sự của người nằm mơ

■ Phức cảm xuất phát từ vô thức

Freud đề xuất nhiều phức căm, trong đó nổi tiếng nhất là phức cảm

sách “Giải mộng ” xuất bản năm 1899

Khái niệm này liên quan đến câu chuyện “Oedipus làm vua” của Sophocle

từ thời Hi Lạp cổ đại Oedipus - vua thành Thebes - đã mang lời tiên tri “giết cha, lấy mẹ” từ lúc mới sinh và dù có trốn tránh thế nào cuối cùng định mệnh

ấy vẫn xảy ra

Bản chất tâm lý của phức căm Oedipus liên quan chặt chẽ đến vô thức

Theo quan niệm của Freud, phức cảm Oedipus chính là việc đứa trẻ vào giai

đoạn dương vật của sự phát triên tâm sinh dục (khoảng 6 tuôi) có sự cạnh tranh trong đời sống tình dục với người cha hay người mẹ cùng giới Đứa trẻ có lòng yêu đặc biệt với người cha hay người mẹ khác giới, cho rằng người cha hay người mẹ đồng giới đã xâm phạm đến sở hữu của nó nên muốn giết người cha hay người mẹ đồng giới và độc chiếm người cha hay người mẹ khác giới để thỏa mãn

về nguồn gốc của phức cảm Oedipus, Freud đã không đưa ra một quan điểm có tính thực nghiệm nào ngoài việc khẳng định nó qua những nghiên cứu

và quan sát của mình về trẻ em trong giai đoạn ấu thơ, giai đoạn tính dục trẻ con từ 1-6 tuổi đó Chính vì thiếu tính thực nghiệm nên không chỉ thời đó mà đến tận bây g\ờ,phức cảm Oedipus vẫn còn là một chủ đề gây nhiều tranh luận

Có thể thấy Lý thuyết Phân tâm học của Freud nói chung và nhũng vấn đề

giải pháp để kiềm chế những xung đột trong tâm lý của mỗi của cá nhân hoặc giữa cá nhân với xã hội do có sự nhận thức không đúng đắn về các giá trị đạo đức và xã hội mà xâm hại đến những giá trị ấy, từ đó đưa cá nhân đó trở lại trạng thái bình thường

1.1.2 Khái niệm vô thức tập thể của Carl Gustav Jung và một so vấn đề liên quan

Carl Gustav Jung là một nhà phân tâm học nổi tiếng người Thụy Sĩ, ông từng là học trò của Freud nhưng về sau đã có những bất đồng trong quan điểm nghiên cún, đặc biệt là về khái niệm vô thức.

Cũng như Freud, Jung đánh giá rất cao về tầm quan trọng của vô thức đối với hành vi và tính cách của con người Tuy nhiên, ông cho rằng vô thức có hai tầng lớp: vô thức cá nhân và vô thức tập thể.

Jung quan niệm về vô thức cá nhân gần giống Freud, ràng nó là vùng chứa thông tin tạm thời bị quên lãng cũng như những ký ức bị đè nén Jung

cũng công nhận sự tôn tại của các phức cảm và cho răng phức cảm có càng nhiều thành tố thì khả năng ảnh hưởng lên chủ thể của nó càng lớn

Tuy nhiên, theo Jung, sâu hơn vô thức cá nhân còn có vô thức tập thể.

Trước tiên những huyễn tưởng (bao gồm cả các giấc mơ) mang bản chất cá nhân, mà chắc chắn thuộc về những kinh nghiệm cá nhân, những

gì bị làng quên hay bị dồn nén, và hoàn toàn có thể giải thích được bằng tiền sừ cá nhân Thứ đến, những huyễn tưởng (bao gồm cả các giấc mơ) mang đặc trưng phi cá nhân, không thế quy giản về quá khứ cá nhân, và

do đó, không thể giải thích như những gì mà cá nhân đạt được Những hỉnh ảnh huyễn tưởng này không nghi ngờ gỉ là có nhừng liên hệ khăng khít với các mô - tip huyền thoại Do đó chúng ta phải cho rằng chúng tương ứng với những yếu tố cấu trúc tập thể (và phi cá nhân) của tâm thần con người nói chung, và giống như thể xác, được thừa hưởng Mặc dù truyền thống và sự truyền phát bằng di cư chắc chắn chiếm một vai trò, nhưng như chúng tôi đã nói, có rất nhiều trường hợp không thế giải thích bằng cách này và thúc đẩy chúng ta về một giả thuyết “sự phục hồi nguyên thuỷ” Những trường hợp này nhiều đến mức mà chúng ta buộc phải giả định sự tồn tại của một cơ tầng tâm thần tập thế Tôi gọi cơ tầng này là vô thức tập thể

(C.G Jung, Colleted Works 9i, Princeton University Press, 1997)

truyền, chứa đựng kinh nghiệm bẩm sinh của các thế hệ trước Vô thức tập thể bao gồm toàn thể di sản tâm linh từ sự tiến hóa của nhân loại, được tái sinh trong cấu true não bộ mỗi cá nhân Đây là tầng vô thức mà ta sẽ bắt gặp sự tương đồng ở cả nhân lơại, hay theo một cách diễn đạt khác của Jung thì nó là một dạng thế giới mà chủ thể sinh ra từ đó và cũng vốn tồn tại sẵn trong chủ thể một cách bẩm sinh, như kiểu một ảo ảnh

Một khái niệm quan trọng liên quan đến vô thức tập thể chính là cổ mẫu

Jung xem cổ mẫu là những biểu tượng phố quát cho vô thức trong tâm trí con người Nó tiết lộ ý nghĩa và kinh nghiệm cơ bản của con người, bất kể thời đại

và không gian mà họ sinh sống Jung nhấn mạnh rằng có những mô hình cổ mẫu phổ biến ở tất cà các câu chuyện thần thoại, bất kỳ nền văn hỏa hay giai đoạn lịch sử nào và đưa ra già thuyết về một phần của tâm trí nguyên sơ của con người chứa vô thức tập thể thông qua cổ mẫu trong truyện kể dân gian

Nhũưg cổ mẫu điển hình do Jung đề xướng bao gồm: Persona (mặt nạ),

Jung cho rằng có thề tìm thấy cổ mẫu ở khắp mọi nơi: văn hóa dân gian, thần thoại, giấc mơ, tôn giáo, Trong các nền văn hóa khác nhau và thời điểm khác nhau, nội dung một cổ mẫu sẽ được biểu hiện thông qua các biểu tượng khác nhau, nhưng chúng vẫn phản ánh những kinh nghiệm bẩm sinh trong vô

Jung cũng xem trọng việc giải mã giấc mơ để hiểu rõ hơn về vô thức,

nhưng ông phủ định quan niệm giấc mơ là sự giải tỏa ham muốn tình dục bị đè nén và cho rằng đó là những hình tượng tượng trưng, có nhiều ỷ nghĩa hơn là chỉ xoay quanh tình dục

Jung đã nhận thấy sự giống nhau đến kì lạ của những hình ảnh, mô-tip, chủ đề trong các giấc mơ dù những người nằm mơ khác nhau về nền văn hóa, tuổi tác, giới tính, trình độ, Từ đó ông đưa ra nhận định rằng giấc mơ tất yếu

sẽ mang bản chất cá nhân (những kinh nghiệm cá nhân, những gì bị lãng quên hay bị dồn nén, và hoàn toàn có thể giải thích được bằng tiền sử cá nhân) nhưng quan trọng hơn hết là nó còn mang những đặc trưng phi cá nhân Jung cho rằng

mặc dù truyên thông và sự truyên phát băng di cư chăc chăn chiêm một phân nguyên nhân, nhưng có rất nhiều trường hợp không thể giải thích bằng cách này Do đó cần phải công nhận sự tồn tại của vô thức tập thể và lý giải giấc mơ bằng cơ sở của vô thức tập thể.

Diêm Liên Khoa sinh năm 1958, quê ở trong một gia đình nông dân tại

Hà Nam, Trung Quốc Ông đã từng nhập ngũ, được đề bạt làm cán bộ Với tình yêu văn học và tài năng đặc biệt, ông đã sáng tác từ rất sớm và về sau trở thành nhà văn chuyên nghiệp, hiện là Giáo sư tại Đại học Nhân dân Trung Quốc và

là cây bút nồi tiếng trên văn đàn Trung Quốc đương đại

Những biến cố trong xã hội Trung Quốc hiện đại đã tác động trực tiếp đến cuộc đời và sự nghiệp văn chương của Diêm Liên Khoa, cùng với khuynh hướng sáng tác mà Diêm Liên Khoa tự đề xướng và theo đuổi đã trở thành tiền

đề tạo nên dấu ấn vô thức trong sáng tác của ông Đây là hai tiền đề quan trọng

để Diêm Liên Khoa sáng tạo nên thế giới nhân vật đặc sắc với tâm lý, hành động vượt khỏi logic hiện thực thông thường, để tiếp cận và hiểu rõ ta phải nhìn sâu vào thế giới tâm thức của nhân vật

Trung Quốc là một quốc gia giàu mạnh và phát triển, tuy nhiên bên cạnh những thành tựu thì Trung Quốc cũng đã, đang và sẽ đối mặt với nhiều vấn đề không đơn giản Đã có những trang sử thấm máu, những khúc quanh đau đớn

Vào tháng 10 năm 1949, Đảng Cộng sản Trung Quốc tuyên bố thành lập Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa và tiếp nhận quyền lực quốc gia Một trong những chính sách đầu tiên mà chính quyền mới thực hiện là cải cách ruộng đất, đất của địa chủ bị ép buộc phân phát lại cho nông dân nghèo Sau đó chính phủ thiết lập các nông trường tập thế, nông dân chia sẻ công cụ lao động và bị bắt buộc nằm dưới quyền kiểm soát của chính phủ

Chính sách này được tiên hành từ năm 1949 đên 1958 Đâu tiên chính phủ thành lập các đội sản xuất gồm 5 -15 hộ gia đình, sau đó vào năm 1953 thành lập các hợp tác xã nông nghiệp cơ bản gồm 20 - 40 hộ gia đình, rồi từ năm 1956

là các đại họp tác xã gồm 100 - 300 gia đình Bên cạnh đó, ở nông thôn, các đình chùa, lễ nghi truyền thống bị phá bỏ và thay thế bàng các cơ sở, các buổi tuyên truyền, hội họp chính trị

Năm 1956 nhà nước cấp thẻ thông hành đi lại trong nước với mục đích cấm di chuyển xa mà không có giấy phép Người ta còn gọi đây là thời đại Tiểu nhảy vọt, bước đầu bắt buộc người nông dân tham gia tập thể hóa và chuẩn bị cho thời kì Đại nhảy vọt tiếp theo

Diêm Liên Khoa sinh năm 1958, cũng là cột mốc bắt đầu thời đại Đại nhảy vọt do Mao Trạch Đông khởi xướng Đây là tên gọi cho thời gian thực hiện kế hoạch xã hội và kinh tể của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa từ năm 1958 đến năm 1962, nhằm mục tiêu chuyển từ nền kinh tế chủ yếu là nông nghiệp lạc hậu, dựa vào nông dân là chính sang một xã hội công nghiệp cộng sản hiện đại

Mục tiêu vốn tốt đẹp, nhưng cách thi hành của Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa đã phạm nhiều sai lầm Mao Trạch Đông muốn thực hiện chuyển dịch nhanh chóng, chỉ dựa trên sức người, bất chấp gây ra những hậu quả thảm khốc

là nạn đói lớn kéo dài ba năm, khiến gần ba mươi triệu người đã chết Hà Nam

- quê hương của Diêm Liên Khoa - là một trong những tỉnh bị thiệt hại nặng

nề nhất trong sự kiện này Nhà văn Diêm Liên Khoa từng trải qua nạn đói ấy

và sau này đã tái hiện lại trong các tác phẩm của minh

Tiếp nổi đó là Đại Cách mạng Vãn hóa Vô sán do Mao Trạch Đông khởi xướng và lãnh đạo từ ngày 16 tháng 5 năm 1966, với mục tiêu chính là đấu tranh với giai cấp tư sản trong lĩnh vực tư tướng và sử dụng nhũng tư tưởng, lề thói mới của giai cấp vô săn để thay đối diện mạo tinh thần của toàn bộ xã hội Mao Trạch Đông đã phát động đấu tranh giai cấp bằng bạo lực

Giới trẻ Trung Quôc bây giờ hưởng ứng băng việc thành lập các nhóm Hồng vệ binh trên khắp đất nước Hồng vệ binh đã phá hủy rất nhiều di tích và hiện vật lịch sử có giá trị Cùng lúc đó, hàng triệu người bị buộc tội, bị bức hại hoặc chịu sự sỉ nhục công khai; bị cầm tù, bị tra tấn, phải chịu lao động khổ sai;

bị tịch thu tài sản và thậm chí bị xử tử hoặc bị ép phải tự tử Tổng cộng gần 1,8 triệu người Trung Quốc bị giết chết hay phải tự sát trong giai đoạn này Nhiều thanh niên trí thức thành thị đã phải đến các vùng nông thôn để thực hiện cách mạng Văn hóa, khoảng 20 triệu người bị đưa về nông thôn lao động cưỡng bức trong nhiều năm

Những sự kiện này đã gây ảnh hưởng nặng nề đến kinh tế, văn hóa của Trung Quốc và dẫu cho nó qua đi đã lâu thì vần để lại những vết thương khó lành trong tâm lý người dân Trung Hoa Tuy rằng rất nhiều nhà văn Trung Quốc cũng đã từng trải qua thời kì tăm tối này, nhưng mồi nhà văn có cách tái hiện độc đáo khác nhau Kí ức về thời kì tăm tổi ấy đã khắc sâu trong tâm thức của Diêm Liên Khoa, trở thành nồi ám ảnh về cái chết và nồi đau cũng như thái độ giễu nhại trong các sáng tác của ông sau này Điều này cũng chính là tiền đề để dấu ấn vô thức trở nên đậm nét trong thế giới nhân vật của Diêm Liên Khoa

Các nhân vật trong tiểu thuyết của ông đa số đều có trạng thái bất thường,

kì quái hoặc khiếm khuyết, đặc biệt là về phần tâm hồn Nhân vật cũng “thường

bị phong tỏa, lưu đày trong một không gian phong bế, tối tăm, khép kín, lạc hậu, là nạn nhãn của những hoàn cảnh tự nhiên và lịch sử khắc nghiệt"

(Nguyễn Thị Thúy Hạnh, 2019) Chính trong những hoàn cảnh đặc biệt ấy, con người thường tìm sự giải tỏa trong giấc mơ hoặc để những bàn năng tự nhiên nhất - bân năng sống và bản năng chết - trồi dậy mạnh mẽ

Mặc khác, từ những sự kiện này, Diêm Liên Khoa dường như còn bị ám ảnh bới sự “tập thế hóa” mà những chiến dịch này đã đặt người dân Trung Quốc vào một cách cưỡng chế Những “tập thể” bất đắc dĩ được tạo nên trong thời kì

Thời kì tăm tối với những chính sách sai lầm của Trung quốc đã tác động rất nhiều đến đề tài và cách thức sáng tác của Diêm Liên Khoa Ông hướng ngòi bút về bóng tối, phơi bày những xấu xa, sai trái, bi kịch, để rồi qua đó ta

có một cái nhìn sâu hơn, toàn diện hơn về thế giới tinh thần của con người

Diêm Liên Khoa thành danh muộn, nhưng ông là người tiên phong trong việc phản ánh một cách vô cùng độc đáo, đặc sắc các vấn để nhức nhối của xã hội Trung Quốc và rộng hơn là những vấn đề về nhân tính Lối lựa chọn và khai thác chủ đề táo bạo, sắc nhọn của ông đã gây ra nhiều tranh cãi, thậm chí nhiều tác phẩm bị cấm xuất bản tại Trung Quốc Tuy nhiên giới phê bình Trung Quốc

và quốc tế đều phải công nhận tài năng đặc biệt của ông, đặc biệt trong việc ông đã chuyển mình vô cùng thành công từ lối sáng tác theo chủ nghĩa hiện thực sang chủ nghĩa thần thực Như Nguyễn Thị Minh Thương đã nhận xét trong bài viết “Diêm Liên Khoa - gương mặt tiêu biêu của vãn học Trung Quốc

đương đại", Diêm Liên Khoa đã vượt qua chủ nghĩa hiện thực, đặt hiện thực

và hư cấu cạnh nhau, đương đại và lịch sử trộn hòa, thực tại và ác mộng đan chéo, tạo nên một thể giới nghệ thuật kì dị lạ lẫm, vừa thực vừa hư, từ đó đem vào trong văn bản những giá trị nhân sinh kinh điển Với ông, hiện thực dễ dàng

nay vẫn theo đuổi khuynh hướng sáng tác này.

Chủ nghĩa thần thực tuy không phải một học thuyết mới mẻ hoàn toàn, nhưng nó có giá trị đặc biệt quan trọng, mang đến một luồng gió mới cho văn đàn Trung Quốc hiện đại Đặc biệt nó cũng là cơ sở để có thể tìm thấy những dấu ấn vô thức trong sáng tác của Diêm Liên Khoa, đặc biệt trong thế giới nhân vật của ông

Diêm Liên Khoa đã lý giải về chủ nghĩa thần thực trong chương 6 của chuyên luận “Phát hiện tiêu thuyết”', “ trong sáng tác, nhà văn bỏ qua những quan hệ logic bề mặt của hiện thực đời song, đào sâu vào một dạng chân thực không tồn tại, một thực tại không nhìn thấy, một hiện thực bị che lấp ” (Diêm

Liên Khoa, 2011)

Như vậy, chữ thần (tt) trong khái niệm chủ nghĩa thần thực có thể được

hiểu với nội hàm khá rộng, không phải chỉ là thần kỳ, thần bí, mà bao gồm các phương diện thuộc thế giới tữỉA thần

Trước hết, có thể thấy nét nghĩa thần thánh trong hệ thống nhân vật của Diêm Liên Khoa Các nhân vật ít nhiều mang bóng dáng của những vị thần thánh “cứu khố cứu nạn”, như Kim Liên trong “Nàng Kim Liên ở trấn Tây Môn ” hi sinh thân mình để phố Lưu được lên trấn; Dương Khoa trong “Phong nhã tụng ” tạo nên một cuộc sống tự do lý tưởng như chốn đào nguyên trong thành cố Kinh Thi cho những nhà trí thức và những cô gái điếm; Đinh Thủy Dương trong “Đinh Trang mộng” giữ gìn trật tự, cố gắng xoa dịu bi kịch cho

những người bệnh nhiệt ở Đinh Trang; Con Trời trong “Tứ thư” tự đóng đinh trên thập giá để giải thoát cho trại viên khu Dục Tân, Tuy nhiên, những nhân

vật này không phải những vị thân toàn năng, lý tưởng; họ mang mong muôn hoặc gánh vác sự mệnh như những vị thần “cứu khố cứu nạn”, nhung bản chất vẫn là những con người với cả phần cao cả và phần thấp hèn; phần tốt đẹp và phần xấu xa Cái “thần” chì là một con đường cho ta khám phá cái “thực” sâu thẳm trong tâm tính

Bên cạnh đó, điểm đặc biệt khiến chủ nghĩa thần thực là một trong những

cơ sở để dấu ấn vô thức xuất hiện trong thế giới nhân vật của Diêm Liên Khoa chính là chủ nghĩa thần thực í/ể cao hiện thực tinh thần, tâm hồn và bỏ qua

logic của hiện thực bên ngoài Tưởng tượng, dụ ngôn, thần thoại, truyền thuyết, hoang đường, kỳ ảo, lai ghép đều là những thù pháp mà chủ nghĩa thần thực

sử dụng để miêu tả hiện thực Sự đặc sắc của lối sáng tác theo chủ nghĩa thần thực chính là nhà văn không phải người mô tả hiện thực mà phải tìm kiếm và sáng tạo hiện thực hiện thực Nhà văn không miêu tả khách quan đối với hiện thực xã hội, mà chú tâm viết về một dạng “chân thực không tồn tại” từ sâu bên trong tâm hồn con người Tuy nhiên, nhà văn không thoát ly hiện thực Hiện thực tâm hồn chính là hiện thực chân xác nhất, nhưng nó không thể đạt được bằng cách thông thường mà phải mượn “thần” làm cầu nối đế tiếp cận và khai thác, như Diêm Liên Khoa đã quan niệm: “Thần là cây cầu nối, thực là bờ bên kia”.

Từ đó có thể thấy các nhân vật trong tiểu thuyết của Diêm Liên Khoa tất yếu sẽ mang dấu ấn cùa vô thức, bởi vô thức chính là phần sâu thẳm nhất trong tâm hồn của mỗi cá nhân và cả cộng đồng Vô thức là thế giới bí ẩn con người vẫn chưa thể lý giải hết, nhưng nó cũng là thế giới mà mọi điều về con người hiện lên chân thật nhất, bởi dù là vô thức cá nhân hay tập thể thì nó cũng là những bản năng không chịu bất kì sự chi phối nào của ý thức, của quy chuẩn

xã hội hay từ bất cứ tác động ngoại thân nào

Vô thức có thể là thế giới tăm tối, chứa những điều cấm kị và đi ngược lại với chuẩn mực xã hội Nhưng con người là tống hòa hai phần sáng - tối, nếu

không khai thác thê giới vô thức của nhân vật thì sẽ không thê nào trọn vẹn vê

“thần”, càng không thể nào tiến sang bờ bên kia của “thực”

Vì vậy trong thế giới nhân vật của Diêm Liên Khoa, đặc biệt trong các tiểu thuyết giai đoạn sau khi ông đã theo đuổi chủ nghĩa thần thục, ta thấy dấu ấn

vô thức hiện lên vô cùng rõ nét và góp phần đưa tác phẩm cùa Diêm Liên Khoa đạt được mục đích sáng tác của chủ nghĩa thần thực, thấu suốt chiều sâu và đạt được sự chân thực bên trong linh hồn con người

Tiểu kết Chương 1

Trong chương 1, chúng tôi đã trình bày về hai khái niệm vô thức trong

Phân tâm học là Vô thức cá nhân (theo Sigmund Schlomo Freud) và Vô thức

tập thê (theo Carl Gustav Jung) Bên cạnh đó là một số vấn đề liên quan chặt

chẽ với vô thức như mối quan hệ giữa ý thức - vô thức, các bản năng được tàng trữ trong tầng vô thức, những sản phẩm của vô thức - đặc biệt là giấc mơ, các

cồ mẫu,

Cả Freud và Jung đêu xác định vô thức là tâng sâu nhât, bí ân nhât trong tâm trí con người; bị đè nén bởi ý thức và không dễ nhận thấy trong điều kiện bình thường Tuy nhiên vô thức luôn có xu hướng trỗi dậy, thông qua giấc mơ hoặc những trạng thái mà con người không còn chịu sự kiếm soát chặt chẽ của

ỷ thức Bên cạnh đó, ở Freud và Jung cũng có quan niệm khác nhau về nguồn gốc của vô thức từ đó có cách tiếp cận, lý giải vô thức khác nhau

Hiện nay khái niệm về vô thức này vẫn còn là đề tài tranh luận của nhiềunhà nghiên cứu, vì thê trong phạm vi đê tài này, chúng tôi cho răng có thê vận dụng cã hai cách kiến giải của Freud và Jung trong việc phân tích dấu ấn vô thức trong thê giới nhân vật của Diêm Liên Khoa đê có cách tiêp cận toàn diện

và đa chiều hơn

Chương 1 cũng đã nêu hai tiên đê quan trọng đê dâu ân vô thức xuât hiện trong thế giới nhân vật của Diêm Liên Khoa, đó là những ảnh hưởng từ thời kì tăm tối của Trung Quốc hiện đại với những giai đoạn Tiểu nhảy vọt, Đại nhảy vọt, Đại Cách mạng văn hóa, và chủ nghĩa thần thực trong sáng tác của Diêm Liên Khoa Đây là hai tiền đề quan trọng để Diêm Liên Khoa sáng tạo nên thế giới nhân vật đặc sắc với tâm lý, hành động vượt khỏi logic hiện thực thông thường, để tiếp cận và hiểu rõ ta phải nhìn sâu vào thế giới tâm thức của nhân vật

Chương 2 VÔ THỨC TRONG ĐỜI SÓNG TINH THẦN

CỦA NHÂN VẬT

2.1 Vô thức trong thế giới giấc mơ

2.1.1 Vô thức trong những giấc mơ mang tinh dự báo

Trong “Le giấc mơ và diễn giải giấc mơ” (Sigmund Freud, Ngụy Hữu

Tâm dịch, 2019), Freud cho rằng có hai loại giấc mơ dụ báo nên được gọi bằng khái niệm “hiện tượng thần bỉ diễn ra trong trạng thải ngu” sẽ xác đáng hơn

khái niệm “giấc mớ” Đó là giấc mơ tiên tri và gz'đc mơ thần giao cách cảm

Đe diễn giải những giấc mơ ấy, phân tâm học không phải cách tối ưu

Tuy nhiên cũng có những giấc mơ mà nội dung thoạt nhìn có vẻ giống như

sự tiên tri, thần giao cách cảm, nhưng thật ra nó là tương lai mà người nằm

mơ mong muốn sẽ xảy ra; là sự trỗi dậy của vô thức thông qua những sự dịch chuyên, thay đôi cho phù hợp với cơ chế kiêm duyệt của ỷ thức Khi ấy, chúng

không phải hiện tượng thần bí mà là một sản phẩm của tâm thức, có thế diễn giải rõ ràng bằng những cơ chế hoạt động của bộ máy tâm lý theo lý thuyết Phân tâm

Những giấc mơ mang tính dự báo trong tiếu thuyết của Diêm Liên Khoa thuộc loại giấc mơ đặc biệt ấy Trong giấc mơ, ước muốn trong vô thức đã được che đậy để không mâu thuần với ý thức Tính chất dự báo chỉ là bề nổi, thực ra

ý nghĩa tận cùng sau khi diễn giải vẫn là sự trỗi dậy của vô thức trong giấc ngủ

Trong tiểu thuyết “Đinh Trang mộng”, nhân vật “ông tôi” - Đinh Thủy Dương - được giới thiệu là người “ân trong mộng” Ông thích nằm mơ và mỗi

ngày đều nằm mơ Mỗi khi mơ, ông thấy những chuyện quá khứ, tiếp nối chuyện hiện tại và được dự báo cả những chuyện tương lai Trong đó, các giấc

mơ mang tính dự báo của ông thể hiện dấu ấn vô thức rất rõ nét

Đinh Thủy Dương qua lời kể của nhân vật “tôi” là một người “từng đi học, quản việc đánh chuông trong trường, khẳp người toát lên khỉ chat văn chương,

người trong thôn gọi ông là thây giáo Đinh" (Diêm Liên Khoa, Minh Thương

dịch, 2019) Công việc đánh chuông của ông gợi cho ta về vị thế của một người giữ nhịp, giữ sự lớp lang quy củ của cuộc sống Quả thật vai trò của ông trong Đinh Trang cũng như thế, ông được mọi người kính trọng và có thế an bài, sắp xếp cuộc sống mọi người theo một trật tự nhất định Bản thân ông ý thức được

và rất tự hào vì điều này, vì vậy ông luôn cố gắng giữ vị thế của mình và mang đến những điều tốt đẹp cho Đinh Trang

Tuy nhiên người con trai cả Đinh Huy (bố của nhân vật “tôi”) và con trai thứ Đinh Lượng của ông lại là đầu nậu máu, lừa người Đinh Trang bán máu với giá rẻ mạt và điều kiện kém vệ sinh, dẫn tới bệnh nhiệt (AIDS) lan rộng khắp làng Người làng Đinh hận nhà ông, đầu độc gia súc và đầu độc cả đứa cháu trai mới mười hai tuổi của ông; người làng Đinh oán trách ông, mất niềm tin ở ông; Đinh Trang trở nên thê lương tàn tạ, mồi ngày đều có người chết Tất

cả những điều đó khiến ông vô cùng hận hai đứa con trai, nhưng sau khi nhận thấy Đinh Lượng cũng đã mắc bệnh nhiệt như bị báo ứng, ông trút hết sự tức giận lên Đinh Huy

Từ đầu truyện, tác giả đã nhấn mạnh ông luôn tha thiết mong Đinh Huy làm hai việc: dập đầu hết nhà này đến nhà khác trong thôn sau đó chết đi -

“nhảy xuống giếng, uống thuốc độc, treo cổ đều được", "chỉ cần chết trước mặt mọi người là được" Nhưng Đinh Huy không nghe lời ông, không những không nhận lỗi mà vẫn tiếp tục làm những chuyện táng tận lương tâm với Đinh Trang Đinh Huy ăn chặn tiền hỗ trợ cho người Đinh Trang, chiếm quan tài hỗ trợ mang đi bán lại với giá cắt cổ, thậm chí mở dịch vụ phối âm hôn lừa đảo Cuối cùng, Đinh Thủy Dương vì quá căm giận, không thế chấp nhận những hành động của Đinh Huy nữa nên đã tự tay đập chết con mình

Một trong những điều đặc biệt ở “người ấn trong mộng” Đinh Thủy Dương chính là ông có thể thông qua nhũng giấc mơ mà biết rõ những chuyện người con cả Đinh Huy làm và cả những điều sẽ xảy ra với Đinh Trang Có

đoạn, Diêm Liên Khoa kê răng Đinh Thủy Dương mơ thây một xưởng gia công quan tài với rất nhiều loại được chế tác công phu Vừa tỉnh dậy thì quả thật con trai đã đem chuyện về những cỗ quan tài kể với ông và về sau, nhiều loại quan tài mà ông trông thấy trong mơ đã được Đinh Huy bán lại cho người ở Đinh Trang

Giấc mơ này của Đinh Thủy Dương chi tiết không khác gì hiện thực, đến mức nếu không có lời giới thiệu đây là việc xảy ra trong mơ và hình thức in nghiêng của câu chữ thì độc giả khó lòng phân biệt Thoạt nhìn có vẻ giống như một sự tiên tri hay thần giao cách cảm thần bí, tuy nhiên diễn giải giấc mơ một cách chi tiết ta sẽ thấy dấu ấn của vô thức, nhận ra những ước muốn bị tâm trí kìm nén vào ban ngày đang được thỏa mãn theo một “con đường vòng”

Chúng tôi sẽ bỏ qua những con số, vì những con số trong giấc mơ cùa Đinh Thủy Dương không được xác định có khớp hoàn toàn với con số Đinh Huy thật sự bán hay không Quan trọng hơn hết, sự kiện dự báo trung tâm là việc Đinh Huy bán quan tài: ông mơ thấy con trai đi bán quan tài khắp nơi, "hai

xe tám mươi cỗ quan tài đen ở thôn Minh Vương, ba xe một trăm mười cỗ quan tài ở Cô Hà" (Diêm Liên Khoa, Minh Thương dịch, 2019)

Theo mạch truyện, sau khi biết con trai cả thật sự bán quan tài, Đinh Thủy Dương không sao ngủ được Càng nghĩ đến việc bán quan tài, trong lòng ông

lại một lần nữa có suy nghĩ “thằng cả này chết thì tốt biết mấy” (Diêm Liên

Khoa, Minh Thương dịch, 2019), sau đó ông đã đi tìm gậy liễu vót nhọn làm phép nguyền rủa Đinh Huy và suốt đêm ấy chôn cây gậy liễu cùng mảnh giấy

ghi "con trai Đinh Huy của tôi sẽ chết thảm" (Diêm Liên Khoa, Minh Thương dịch, 2019) trước cửa nhà người con cả Theo trình tự này, có thể hiểu hành động bán quan tài của Đinh Huy đã khắc sâu thêm xung đột giữa anh và bố, đẩy ước muốn của Đinh Thủy Dương rằng Đinh Huy phải chết lên đến tận cùng Nhung nếu xem xét nguồn gốc giấc mơ với cơ chế hoạt động của vô thức,

có thế thấy thật ra sự việc diễn ra theo chiều ngược lại: việc Đinh Thủy Dương

mơ thây Đinh Huy bán quan tài xuât phát từ việc Đinh Thủy Dương ước muôn con trai phải chết Ước muốn này vốn đã nhen nhóm từ rất lâu trong lòng ông, bởi vậy việc Đinh Huy táng tận lương tâm bán quan tài không phải sự thật khách quan mà là tương lai Đinh Thủy Dương mong muốn sẽ xảy ra, đế ông có thêm lý do trừng phạt đứa con tội đồ, đứa con đã “chiếm vị thế trung tâm” của ông trong Đinh Trang để làm những việc phi nhân phi nghĩa, “hạ bệ” ông cùng những giá trị mà ông gìn giữ

Nhưng việc mong muốn con trai phải chết vẫn chưa được ý thức Đinh Thủy Dương chấp nhận hoàn toàn, việc Đinh Thủy Dương mong muốn Đinh Huy bán quan tài mâu thuẫn với ý thức muốn Đinh Trang không tiếp tục bi kịch, vì vậy trong giấc mơ tâm thức đã có sự chuyển đổi: thay vì việc mơ thấy Đinh Huy táng tận lương tâm bán quan tài của Đinh Trang dẫn tới việc Đinh Thủy Dương muốn Đinh Huy chết; giấc mơ chỉ giữ lại việc Đinh Thủy Dương thay Đinh Huy bán quan tài Ước muốn trong vô thức đã được khéo léo che đậy và thành công tác động đến ý thức sau khi kết thúc giấc mơ, để Đinh Thúy Dương quyết định thực hiện một nghi thức nguyền rủa mà ông tin rằng làm thế con trai cà thật sự sẽ mất mạng sớm hoặc phải chịu thương tổn về thể xác

Cũng trong tiểu thuyết 'Dinh Trang mộng”, đêm mà Linh Linh chết vì phát sốt sau khi làm dịu cơn sốt cho Đinh Lượng bàng cách dội nước lạnh lên người và dùng tấm thân trần lạnh giá hút cái nóng trên người anh, trong mơ Đinh Thủy Dương “nghe tiếng Linh Linh gọi bổ, tiếng gọi như một lưỡi dao trang tuyết bay loạn xạ trên bình nguyên” (Diêm Liên Khoa, Minh Thương

dịch, 2019) Để diễn giải dấu ấn vô thức trong giấc mơ này, ta phải truy lại căn nguyên câu chuyện giữa Linh Linh, Đinh Lượng và Đinh Thủy Dương

Linh Linh vốn là vợ của Đinh Tiểu Minh, em con chú của Đinh Lượng Đinh Lượng cũng đã có vợ là Tống Đình Đình Nhưng vì Linh Linh và Đinh Lượng mắc bệnh nhiệt (AIDS) mà họ đã bị người bạn đời xa lánh, phải vào sống tập trung trong trường học của Đinh Trang Tại đây, Linh Linh và Đinh

Lượng đã nảy sinh tình cảm và phát sinh quan hệ Sau khi bị phát giác, vợ Đinh Lượng và gia đình Tiểu Minh rất giận dừ Bất chấp tất cả, Đinh Lượng và Linh Linh vẫn quyết tâm muốn đến với nhau, thậm chí muốn danh chính ngôn thuận kết hôn Tuy nhiên nếu như vợ của Đinh Lượng chấp nhận ly hôn thì gia đình Tiểu Minh lại không chấp nhận cho Tiểu Minh và Đình Đình ly hôn Họ khinh

bỉ Linh Linh, không cần Linh Linh nữa nhưng cũng không đồng ý tác thành cho Linh Linh và Đinh Lượng Bản thân Đinh Thủy Dương cũng không muốn chấp nhận cuộc hôn nhân này Đối với Đinh Thủy Dương, thà Đinh Lượng và Linh Linh chết đi còn hơn sống mà làm chuyện mất mặt như vậy, cho nên lúc Đinh Lượng lần đầu tiên đề cập chuyện muốn kết hôn với Linh Linh, ông đã

hai lần nhấn mạnh “Con không chết luôn đi, còn mặt mũi đến gặp hố à" và

“Con cũng như anh con, chết đi thì hơn” (Diêm Liên Khoa, Minh Thương dịch,

2019) Tuy nhiên trước sự van xin tha thiết của con trai và Linh Linh, cuối cùng ông đã mềm lòng, chấp nhận đi cầu xin gia đình Đinh Tiểu Minh chấp thuận cho Tiểu Minh ly hôn với Linh Linh

Hành động thực tế là không ngăn cản nữa, nhưng thật ra sâu trong tâm thức Đinh Thủy Dương vẫn không muốn Đinh Lượng và Linh Linh trở thành

vợ chồng Vì vậy trong giấc mơ, vô thức đã phóng đại điều ấy lên thành sự chia cắt tuyệt đối - chia cắt bằng cái chết Nhưng ước muốn này mâu thuẫn với lương tâm Đinh Thủy Dương: lương tâm người bố không cho phép việc ông muốn con mình chết, nên để vượt qua sự kiểm duyệt của ý thức, mong muốn này đã trở thành biểu tượng tiếng gọi ‘‘bố ” như một lưỡi dao trắng tuyết.

Tiếng gọi “Ốố” này là của Linh Linh, nó đồng nghĩa với việc Linh Linh là con dâu của Đinh Thủy Dương, tức là Đinh Thủy Dương đã phải chấp nhận cuộc hôn nhân của Đinh Lượng và Linh Linh Tiếng gọi “ồo” này chống lại ước muốn chia cắt của Đinh Thủy Dương, vì vậy vô thức đã biến chính nó trở thành biểu tượng lưỡi dao chia cắt, lưỡi dao đoạt mệnh

Tuy nhiên dù là trong mơ, vô thức vân có sự giăng co với ý thức và kêt quả thế hiện trên nhũng hình ảnh xuất hiện trong mơ Đinh Thủy Dương thấy tiếng gọi “ốớ” như lưỡi dao lạnh lùng ấy bay loạn xạ là vì ý thức không cho phép ông là người cầm dao, nhưng vô thức lại muốn con dao ấy phải kết thúc tuyệt đối cuộc hôn nhân gây nhục nhã cho ông Do đó lưỡi dao cứ bay loạn xạ, muốn đoạt mạng nhung lại không cách nào nỡ xuống tay

Một giấc mơ mang tính dự báo khác cũng mang đậm dấu ấn vô thức chính

là vào đêm mộ của Đinh Lượng và Linh Linh bị trộm, trong mơ Đinh Thủy Dương nhìn thấy “trên đầu có một đám mặt trời đõ, năm, sáu cải, bảy, tám cải,

tám, chín cái, ánh nang chói chang chiểu khắp nơi khiến đất đai nứt toát Trên bình nguyên, trên thế giới, đồng ruộng khắp nơi đều chết khô, mọi dòng sông đều khô cạn, giếng đều không có nước ” (Diêm Liên Khoa, Minh Thương dịch,

2019) và dưới mặt đất người ta tập trung chọn lựa tráng sĩ, tráng sĩ cầm vũ khí

đuổi mặt trời, chồ nào đám người đi đến đều “bụi bay mù mịt, sát khỉ ngút trời,

cây cỏ, thảo mộc, đất đai, nhà cửa bị đảm mặt trời đó đốt khô” (Diêm Liên

Khoa, Minh Thương dịch, 2019)

Giấc mơ này một phần mang tính chất của một giấc mơ dự báo, vì sau đó không lâu quả thật Đinh Trang đã gặp đại hạn Nhưng lý giải sâu hơn, ta thấy dấu ấn của vô thức rõ ràng trong đó Phần dự báo đại hạn sẽ xảy ra ớ Đinh Trang chỉ là phần nổi của giấc mơ, thực chất việc đại hạn xảy ra sau khi cả thôn lần lượt đốn hạ tất cả cây xanh để làm quan tài là việc tất yếu Phần sâu kín trong giấc mơ này chính là ước muốn giữa tai họa khủng khiếp xuất hiện một người anh hùng giải quyết mối nguy Giấc mơ liên quan chặt chẽ với cồ mầu

“anh hùng” mà Jung đã đề xướng trong lý thuyết về vô thức tập thể, thông qua việc gợi liên tưởng đến những thần thoại mà con người tìm cách hạ bớt mặt trời

đế thoát khỏi cái nóng thiêu đốt, điển hình là thần thoại Hậu Nghệ bắn hạ mặt trời của Trung Hoa Thế nhưng trong giấc mơ của Đinh Thủy Dương, không xuất hiện một người anh hùng như trong thần thoại, mà là một đám trai tráng

9 Các dân tộc ở Táy Nam, miền duyên hái Đỏng Nam và cả Đông Bắc Trung Quắc đều lưu truyền rộng rãi những truyện về nữ thần mặt trời Trong các sách Hán văn cô Trung Quắc đều ghi Hy Hòa là thần Mặt Trời, cũng là mẹ của mười mặt trời" (Trần Lê Bảo, 2014)

Có thể thấy cách hạ mặt trời, giải quyết tai họa dẫn đến sự diệt vong bằng cung tên như trong thần thoại đã thể hiện sức mạnh cũa xung năng tính dục trong vô thức đối với sự sinh tồn của loài người Nhưng trong giấc mơ về mặt trời của Đinh Thủy Dương, tính dục - tình yêu đã không còn là con đường cứu rỗi, chỉ còn một đám đông đánh đuổi mặt trời mà không hay biết rằng mình đang theo chân mặt trời gây thêm điêu tàn trên mặt đất

Vô thức để lại dấu ấn liên quan đến cổ mẫu “anh hùng”, nhưng trong giấc

mơ ý thức cũng đã tác động để Đinh Thủy Dương biết rằng bản thân ông không thể trở thành người anh hùng của Đinh Trang và cũng sẽ không xuất hiện anh hùng ở Đinh Trang để giải quyết mối đại họa đang diễn ra

Trong tiếu thuyết “Đinh Trang mộng”, nhân vật Đinh Lượng cũng có giấc

mơ mang tính dự báo và chứa đựng những ước muốn từ sâu trong vô thức Sau khi về sống cùng với Linh Linh, Đinh Lượng thường gặp mơ gặp mẹ đã mất

Mẹ bảo thọ hạn của bố Đinh Lượng - Đinh Thủy Dương - chưa đến và bảo anh đến đầu giường bà ngủ để ủ ấm chân cho bà Đến cuối truyện, quả thật thọ hạn của Đinh Thủy Dương vẫn sống rất khỏe mạnh còn Đinh Lượng thì đã về thế