Cảm hứng thế sự trong thơ văn thời vãn Trần (Luận văn Thạc sĩ Ngôn ngữ)

Tìm hiểu cảm hứng thế sự trong thơ văn thời vãn Trần là tìm về những triết lý, tình cảm cùng những nỗi trăn trở, suy tư của những người trí thức nặng lòng ưu ái trước những biến động mạn

CẢM HỨNG THẾ Sự TRONG THƠ VĂN THỜI VÃN TRẦN

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan, đây là công trình nghiên cứu của cá nhân tôi.

Các số liệu khảo sát, kết quả trong luận văn này là trung thực và chưa từng công bố ở các công trình khác.

r

Người viêt luận văn

Phạm Nhật Minh

MỤC LỤC

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

MỞ ĐẦU 1

Chương 1 NHŨNG VẤN ĐÈ CHUNG 8

1.1 Khuynh hướng cảm hứng thế sự 8

1.1.1 Cảm hứng thế sự trong văn học 8

1.1.2 Đặc điềm của văn học mang cảm hứng thế sự 12

1.2 Bối cảnh lịch sử và tình hình văn học thời vãn Trần 15

1.2.1 Bối cảnh lịch sử thời đại 15

1.2.2 Tình hình vãn học thời vãn Trần 17

1.3 Các yếu tố hình thành cảm hứng thế sự trong thơ văn thời vãn Trần 19

1.3.1 Bản thân văn học trung đại mang tính giáo hóa 19

1.3.2 Sự biến thiên của thời đại làm thay đổi cảm hứng văn học 20

Tiểu kết chương 1 23

Chương 2 CẢM HỨNG THẾ sự TRONG THO VĂN THỜI VÃN TRẦN NHÌN TÙ PHƯƠNG DIỆN NỘI DUNG 24

2.1 Hồi cố về lịch sử vàng son của thời đại 24

2.1.1 Hồi cố về nhừng chiến công oanh liệt 24

2.1.2 Hồi cố về một triều đại thịnh trị và những con người anh hùng 29

2.2 Phê phán xã hội và thương cảm cho đời sống nhân dân 31

2.2.1 Phê phán hiện thực xã hội 31

2.2.2 Thương cảm về đời sống nhân dân 34

2.3 Ý thức trách nhiệm và lương tâm kẻ sĩ 38

2.3.1 Phản tỉnh và tự thẹn 38

2.3.2 Mong muốn “phò nghiêng đỡ lệch” 46

Tiểu kết chương 2 58

Chương 3 CẢM HỨNG THẾ sự TRONG THƠ VÀN THỜI VÃN TRÀN

NHÌN TÙ PHƯƠNG DIỆN NGHỆ THUẬT 59

3.1 Thể loại 59

3.1.1 Thơ ca 59

3.1.2 Văn xuôi 62

3.2 Thời gian và không gian nghệ thuật 65

3.2.1 Thời gian nghệ thuật 65

3.2.2 Không gian nghệ thuật 70

3.3 Ngôn ngữ 74

3.3.1 Từ láy 74

3.3.2 Kiểu câu 77

3.3.3 Điển cố 81

3.4 Giọng điệu 82

3.4.1 Giọng điệu thương cảm, xót xa 83

3.4.2 Giọng điệu tự tình, sâu lắng 85

Tiểu kết chương 3 88

KÉT LUẬN 89

TÀI LIỆU THAM KHẢO 91

MỞ ĐẦU

1 Lý do chọn đê tài

Nhắc đến thời đại Lý - Trần trong toàn bộ tiến trình lịch sử Việt Nam, đặc biệt

là triều đại nhà Trần, khó ai có thể quên được một thời đại mà những chiến công oanh liệt chống ngoại xâm đã làm nên tên tuổi Đại Việt, từng làm khiếp vía giặc xâm lược phương Bắc Đó là một triều đại mà từ lịch sử đến văn học đều được ca ngợi như một dấu son chói lọi, một hào khí ngút trời trong lịch sử dân tộc.

Triều Trần có thể xem là một trong các triều đại tồn tại lâu nhất trong lịch sử phong kiến Việt Nam nhưng đặc biệt từ nửa cuối thế kỉ XIV, ánh hào quang của hào khí Đông A buổi đầu đà dần lịm tắt Giai đoạn suy thoái của triều Trần dường như chưa được giới nghiên cứu chú ý nhiều vi âm hưởng anh hùng và tinh thần nhân văn quá lớn trong thời kỳ này đã chi phối mạnh mẽ.

Tìm hiểu cảm hứng thế sự trong thơ văn thời vãn Trần là tìm về những triết lý, tình cảm cùng những nỗi trăn trở, suy tư của những người trí thức nặng lòng ưu ái trước những biến động mạnh mẽ của xã hội Từ đó cảm nhận được giá trị hiện thực

và nhân văn của bộ phận văn học này.

Có những tên tuối ở đời Trần được nhắc đến nhiều và trở thành huyền thoại của lịch sử như Trần Quốc Tuấn, Trần Quang Khải, Trần Nhân Tông và cũng có những tên tuổi mà lịch sử văn học chưa tôn vinh một cách thật xứng đáng nhất như Trần Nguyên Đán, Nguyễn Phi Khanh khi những tư tưởng cùa họ mang tinh thần thời đại của người trí thức mạt vận nhưng cao khiết và trong sáng Những tư tưởng này có ảnh hưỏng rất lớn đến nhân cách, tư tường cùa những trí thức thế hệ sau, đặc biệt là Nguyễn Trãi - một vĩ nhân của dân tộc.

Với những lí do và ý nghĩa trên, chúng tôi quyết định chọn nghiên cứu đề tài:

Cảm húng thế sự trong tho' văn thời vãn Trần. Đe tài cũng góp phần vào việc người viết có thêm cái nhìn toàn diện, sâu sắc trong công tác giảng dạy, nghiên cứu thơ văn trung đại Việt Nam có cơ sở và khoa học.

2 Mục đích nghiên cứu

Mục đích của luận văn là xác định được các yếu tố về nội dung và nghệ thuật tạo nên cảm hứng thế sự trong văn học của thời vãn Trần và chỉ ra nét đặc sắc cùa

chúng Đê đạt được mục đích trên, luận văn cân phải tiên hành nghiên cứu giá trị nội dung và giá trị nghệ thuật của thơ văn thời vãn Trần qua hai phương diện sau:

học nên chúng tôi chỉ nêu ra một số đặc điểm chính trong bối cảnh lịch sử ảnh hưởng đến văn học chứ không đi vào khảo sát chuyên sâu.

về phương diện văn học, xác định đóng góp của thơ văn thời vãn Trần:

+ về giá trị nội dung: Từ bối cảnh hiện thực xã hội, luận văn sẽ hướng đến

những biểu hiện của cảm hứng thế sự trong thơ văn thời vãn Trần, từ đó thấy được ý thức mạnh mẽ của những nhà trí thức luôn mang nặng nỗi niềm với sông núi, trăn trở

với "những điều trông thấy

thuật đối, sử dụng điển cố điển tích, những đặc sắc về ngôn ngữ, hình tượng, giọng điệu đã góp phần hữu hiệu như thế nào trong việc truyền tải cảm hứng thế sự trong văn chương.

3 Lịch sử nghiên cứu vấn đề

Theo quá trinh chúng tôi tìm hiểu, cảm hứng chung trong văn học nhà Trần mang đậm hào khí anh hùng, hào khí này bao trùm hầu như toàn bộ các sáng tác vì vậy vấn đề cảm hứng thế sự trong thơ văn thời vãn Trần chưa được nhắc tới nhiều Tuy nhiên trước đây, các nhà nghiên cứu đã đề cập đến một số vấn đề của cảm hứng này trong quá trình nghiên cứu qua các bài viết cũng như công trình nghiên cứu như sau:

Họp tuyến thơ văn Việt Nam, tập 2 (Văn học Việt Nam TK X - XVII), Nxb Văn hóa, 1962; Nxb Văn học tái bản năm 1976, Đinh Gia Khánh (chủ biên), tiếp tục xác

nhận trong Băng Hồ ngọc hác có một số bài đã phản ánh được cảnh suy vi của xã hội

1993 ư.83) Tuy nhicn ông vẫn cho rang thơ cua nhả quý tộc: "killing nằm ngoài truyền thống nói chí với khát vụng khôi phục vương triều Trần

Rãi viết Vạy đặc điềm trong vàn học Lý Trần của Nguyền Công Lý trong Tạp chí HanNỏm Viện Nghiên cứu Hán Nôm số 2,2001 Bai viết cho thấy rằng ơ cấp

độ thứ hai văn học Lý - Trẩn đừ nêu được mốiquanhộgiừacon người vớicon ngưởi, con người VỚI cuộc sống Dáychinh la dạo lýlàm người the hiệnthái dộ úng xu tốt

đụp trong mối quan hộ giữa con người vởi nhau đó là khát vọng ve hạnh phúc gia

dinh, quyền song va giá trị nhân ban ngay càng dược hoàn thiện hon D1CU nay dà

được vân họctrung đụi Việt Nam ở thể ki XVIII - nưađầu thề ki XIX phan ảnh rô

nét và có nhừng thành lưu lớn

Luận vãnThạcsĩNguyên Phi Khanh rừsự cAựyẢi ííặr về mật ỉoẹi hình tàc giá trong vùn học Việt !\'am thời vàn Trằn nang lỉồ cua Dồ Thu then nảm2004 Luậnvãndãxem xét con người Nguyền Phi Khanh và giãi thích mâu thuẫnvề cuộc dời và

tưtường của õng dà đặt trong mối liên hệ với thòi dại đẽ (hẩy được bổi cành chung

cua cácnhà nho nữacuối the ky XIV

về tưtườngtrongvin học.các ý kiếndanh giả caonhà quý tộc, conngười vi dân,

vi nước Lé Tri Viễn trong 6míơ trình tông iỊuan vùn chương Vift Nam Nxb Giáo dục, năm 2006 dă chi ra thơ cua thi sìBăng lò thể hiện tinh thân phê phàn giai cấp

thắng trị phai hủy nỗi khô cùa nhàn dân cuồi đời Trần" và "chan chứa long nhân đạo cao cà" (Lẽ Trí Vicn, 2001) Nhà nghiên cứu tái khăng định quan diem, Trần

Nguyên Dán, ké sĩ “thoát li" quan trương, dật" nơi núi rùng nhung lòng vânmang nỗi lo nhập cuộc vi “muôn dàn" vả "sơn hà xà tắc "

Quyên sách Con ngươi nhún vùn trong thư ca Vi ft Nam sơ kì trung dụi cua

Đoàn Thị Thu Vân Nxh Giáo dục, 2007 Trong chương 3 cùaquyền sách, tác giả đù

dê cập đén hai ván dề là: "Tran Quang Triều vin cam hững sàng ho và những trầm

tư trưữc cuộc đời" và "Vé đfp cua /ưưrtg tri ( ’ tia người tri thức trong thư thời vàn Tran Tiếng thơ ưu thớt man the thê hiện tắm lòng cua nhùng ngườitri thức chân

chinh trước cuộc đởi, trước vận nước đặc biệt là dồi VỚI sỗ phộn người dân, chungmột tam lõng "to trước

Bài vict fítrởc đầu tìm hiếu lâm trạng Trần Nguyên Dán trước thời cuộc khùng houng.\uyíàn( Tạp chi llanNòm Sô I (80)2007;U27-3I) cua Nguyên Hoàng rhân.

Bài viết nói VC thế cuộc diễn ra trước mắt Trần Nguyên Dán thế nhưng Ràng Hổtương công cùng không the lảm khác dược, dành phai nhăm mát buông xuôi cung

nhửng lời than thớtnrớc nguy cơ tàn lụi cua cơ đồ nhà Tràn sau mây trâm niimgâydựng

Trong công trình Thư Nho 17ff Nam từgiừa thề ki XTI-' đen nua đầu thề ki XV',Huỳnh Quan Chi dê cập đen nhà thơ với những dõng "mung tinh cám cô dơn "

(NguyềnThi (ìiang 2(M)7 tr.49) tâm trạng "xu qué"và "cơm hứng thân lhể'\ những

suy tư VC cuộc đời vớicác biếncố không may mần và đánh giá cao thi nhãn trong

vănhọc vãn Trân

Trong cuồn Căn hực trung dụi lift Nam (từ thề ki X - cuối thề ki XÍX), Nxb

giáo dục nãm2008 tác gia Đoàn Tlụ Thu Vân kiến giai mối liên hộ lác dộng giữa

nhà tho VỚI xả hội và cho ràng: "Hiện thực này trư thành mồi lư âu xuy nghĩ cho

những tri thữc nặng tòng ưu ải vù dà lùm hụt tên từ lâm tư họ tiếng thư ưu thời mẫn

the - thở than vẽ thời cuộc, kêu cứu chư quán chúng chịu cơ cực lãm than, xổi xơ về

sự hất tực cua minh " í Mai Thục Đồ Đức Hiên 2001 tr 49)

Trần Nho Thìn trong công trinh ỉ ân học trung dại i iệt Nam dưới góc nhìn vãn hóa. Nxb Giáodục.năm 2009 đ3 cho úng Ihơ cua quan Tư đõ the hiện "hi kịch linh

thần " cùa nhã nho Õng "hiêu sâu sắc.sựrhav dổi thời thế". banthân bất lực lchòng giúp được gi nén mới "ốm mù khừng uống thuổc" "hình than ra đi vàư còi vĩnh hàng"(Là Nhâm Thìn 2011 tr.147)

Luận vân Cam thức thơi giun trong thư dơi Trần cua Doãn Ihị Hồngnâm2009

àChương 3 đô đề cậpđen dòng thời gianchất chứa nỗi niềmcôdộc bất lực đau buồn trước thời thề cua ngườitri thức thờivàn Tràn nhưng tàm vảndành trọn chơ sự nghiệplớn lao của đất nước, nhãn dãn

Bai bão khoa học Ýthức phan tilth - một nét dẹp nhân vãn trong thư thòi Trấn

cùa Đoản Thị Thu Vãn đăng trên trangVầnhọc ViệtNamtrén cống thõng tin Trưởng

Đại hục sư phạm HáNội vào tháng 6 nàm 2011 Bái viết dà chi ra vândê nhãn sinhmang ý nghĩa xà hội xuẩi phái lừsựphân tinh cua tẩm long lochodãn mangđếncho

con người trong tho thè hiện sự tận tụy Đó là những nét đẹp nhán vãn khăng định

nhân cách lán lao cua con ngươi ĐôngA trongthời đại thơ ca

Nhẩn mụnh sự ảnh hưởng tir thời cuộc đến thơ văn trong Giảo trinh i'àn học

lift Num giai đoạn từ thế ki X - thế ki .¥17// Nxb Dại học cẩn Thơ, năm 2012

Nguyền KimChâu giải thích Trần Nguyên Dãn vả cảc nhã nho cuốiđởi Trần "phái

ngán ngấm ỉui về cuộc sung ấn dứt" do "bức tranh vương triều um dạm mục ruỗng

Tác giá choràng: "thơ ván của họ chím chan một tình cam nhân dạo sâu sìic khi nhấc

den hoàn cành khốn cùng cùa người dán trong thời ki suy thoái"(NguyễnKim Châu

TạĐức Tú, 2012, ir.63)

Bài viết Nguyễn Phi Khanh vá nồi niềm cua người tri thức trước cánh dắt nước

loạn ly cùa Nguyễn Phạm Hung trẽn báoVãn hóa Nghệ Alt vào ngày 6/4/2013 Bài viết cũng đà đề cập đen tiếng lỏng vá tâm trạng cua cácnhá tri thứcthời phong kiến

trước hiệnthực xã hội dây rồi ren Nó như mộtbân nhạc mang âm hương nâo ne bi thương, căm phần cùa nháthơ đối vớitriều đại đang đi vảo khung hoang

Bài báo cáo khoa học: Tìm hiểu tư tướng Trần Nguyên f)án trước thời cuộc khùng hoang suy ràn qua vàn chương cua ông cua Nguyễn I loáng Thân nâm 2014 (trong HỘI thao nghiên cứu ý tưởng cua Trần Nguyên Dan trong giai đoụn thứ nhátqua các công trinh cùa ngài) cua Trường Đại học Sư phạm Đại học Đà Nầng Bài Viet đâ đua ra rầt nhiêu lu tương vè đát nước - nhân dán.tưtươngVC gia đinh - dòng

tộc, ẩn dật và hành tàng Trong bải viết còn chi ra Tran Nguyen Đán thuộc dòng dỏi quý tộc lâ một VỊ quan lớn trongtriềuđinh nha Iìãn vì vậy òng rấtquan tam đén sự thịnh suycủa triều đại và sự tồn vong cùa dỏng tộc Diều nảy đà có sức anh hướnglớnđen nhâncách va tu tương cua Nguyen Phi Khanh và Nguyen Trâi

Báivie! Tư tưởng thân dán trang sàng tảc của Trần Nguyên Dàn, Nguyen Phi

Khanh"inưong Tạp chi Vãnhoanghệthuãtsố403.thang01/2018 cua Tác gia Dinh

Thị Phương Thu Bãi viểt chi ra tư tưởng thandân cỏ Trần Nguyền Dán và Nguyền

Phi Khanh, tiep den lãcã Nguyền Trài, pháttrién truyền thống gia dinh vàmang tinh

thờiđại Việc nghiêncứutưtươngthươngdâncùa NguyềnPhi Khanh vá Trần Nguyên

Dãn cho thầy được sự phát triẽn cua tưtường nãy trong giai doạn vãn học tứ thê ki

XIVden the ki XV Choden thời Nguyền Trài, tư tướng ấy dần dản tiến bộvả cô hộ

thống hơn Ngtrời dàn không chi lả đối tượng được thương cam mà họ còncó vai trỏ

và sức mạnh đè làm nên chiến thanh cua dàn tộc trong các cuộc chiên chốngquânMinh

Bài viết Thư vãn Lý Trần - Một kỳ qttưn rụt' rỡ cua Vũ Binh Lục Phần IV và V cùa hài viết cùng đã đềcậpđến nội dung thơvan thỡi văn Trần trongsụ hất lực.buồnthương dau đớn thát vọng cua cácnhátrí thứcdương thời

Nhìn chung, các bài viết điì đi vào tim hiểu và phát hiện một số ván đề cùa văn

học giai dơạn vãn Trần - một trong những giai đoạn đcn tối cùa lịch sử phong kiến

Việt Nam

4 Đốitượng nghiên cứu.giớihạn phạm vi dề tài

VỚI những mụcđích và nhiệm vụ dã nêu.chúng tôi xác định dối tượng nghiêncứu cùa luân văn lá cam hững thế sự the hiện trong thơvân thời Vản Trằn

Đê tiến hành nghiên cứu luận vãnxác định phụtn vi tư liệu láthưvánthời vãn Trằn Giớihạnnghiêncứulàtừ thời vua Trần Dụ Tông (1341) đen khi nhà Trằn chấm

dứt vai trò lịch sứ cua minh Tư liệu vãn ban chúng tôi SŨ dụng chu yếu là các sáchthơvản thời văn Trần, đỊc biệt là quyến Thự ván Lý - Trán, tập ỉlỉ cua Viện Ván học

xuất ban núm 1978

5 Phưomg pháp nghiền círư

Luận vàn sư dụng cácphương phapnghiêncưuchinh sau dãy;

• Phương pháp phàn rích - fling họp:

Dây lá phương pháp dược su dung xuyên suốt luận vãn Cụ thê chúng tòi cân

cứvàovicephàn lích những lài liệu vănhọc sir VC bổi cánh thời đại, bối cánh vân học

và các tác phàm thơ vãn cụ the dê tông 11ợp và nhan diện được nhừng giá tri chung

ve một nội dung và nghê thuật

■ Phưưngpháp thủng kẽ.

Phmmg pháp nãy sè được sử dung trong việc thông kê nhừng bải thơ, bái văn

XUÔI và một sốbièu hiêntrong nội dung của thơvãnthời vãn Trán

Phương pháp M sành

Chúng lôisúdụngphương phap này vãotrong vice so said) các vàn de VC mật nội dung và nghệthuụt cua các nhá thư thởi vãnTrần vời các tác gia thời khác-

- Thủ pháp phân loại và hệ thông hóa:

Chúng tôi vận dụng thủ pháp phân loại và hệ thống hóa để xử lý nguồn tư liệu của luận văn vào việc phân tích những tác phẩm của một số tác giả tiêu biểu trong sách Thơ văn Lý - Trần, tập ỈII của Viện Văn học xuất bản năm 1978.

6 Đóng góp của luận văn

Thông qua kết quả khảo sát, phân tích, tổng hợp để thấy rõ về cảm hứng thế sự trong thơ văn thời vãn Trần trong tiến trình nghiên cứu lịch sử văn học trung đại Việt Nam.

Bên cạnh đó, luận văn cũng mong góp một phân nhở vào việc mở ra một hướng nghiên cứu đối với thơ văn thời kỳ này và bước đầu thấy được bên cạnh cảm hứng yêu nước, cảm hứng tôn giáo thì cảm hứng thế sự là một cảm hứng quan trọng mang tinh thần nhân văn của một trong những giai đoạn đen tối của lịch sử Đây cũng là tiền đề cho việc nghiên cứu cảm hứng này ở những giai đoạn sau.

7 Cấu trúc luận văn

Ngoài các phần Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, luận văn sẽ được tổ chức thành các phần như sau:

Chương 1: Những vấn đề chung Phần này chủ yếu trình bày sơ nét về bối cảnh lịch sử, xã hội, tình hình văn học và những vấn đề cơ bản về cảm hứng thế sự trong văn học nói chung và văn học thời vãn Trần nói riêng.

Chương 2: Cảm hứng thể sự trong thơ văn thời vãn Trần nhìn từ phương diện nội dung Phần này chủ yếu trình bày những nội dung của cảm hứng thế sự trong mối quan hệ với quốc gia dân tộc và ý thức cá nhân của các nhà trí thức trước nỗi đau đất nước, trước cảnh nhiễu nhương, lầm than của nhân dân và nguy cơ tàn lụi của một triều đại.

Chương 3: Cảm hứng thê sự trong thơ văn thời vãn Trân nhìn từ phương diện nghệ thuật Trong chương này, chúng tôi sẽ đi vào phân tích các yếu tố nghệ thuật như hình tượng, thể loại, ngôn ngữ, giọng điệu để thấy các yếu tố nghệ thuật cũng góp phần biểu hiện thái độ và tâm trạng thời thế của các trí thức đương thời.

Khái niệm về cảm hứng không phải mới mẻ trong sáng tạo và truyền thống nghiên cứu văn học; tuy nhiên lâu nay nội hàm khái niệm này được hiểu theo nhiều cách khác nhau.

Trong cuốn Từ điển tiếng Việt định nghĩa rằng: “cảm hứng là trạng thái tâm lý

có cảm xúc và hết sức hứng thú, tạo điều kiện đê óc sảng tạo, tưởng tượng hoạt động

có hiệu quả Cảm hứng chính là thể hiện một tình cảm sâu sắc, nồng nàn, một trạng

thái hưng phấn cao độ về tư duy Cảm hứng đã giúp cho sự sáng tạo cùa văn nghệ sĩ phải mãnh mẽ với những giây phút thăng hoa về cảm xúc và đưa ra những tác phẩm hay độc đáo Cảm hứng chính là yếu tố chỉ dẫn về tư tưởng, thái độ, tình cảm của các tác giả, của tác phấm văn học.

Theo Từ điên thuật ngừ vãn học (1992) cảm hứng là cách gọi tắt của thuật ngữ

cảm hứng chủ đạo Ớ đây, cảm hứng chủ đạo được dùng để chỉ trạng thái tình cảm mãnh liệt xuyên suốt tác phẩm, gắn liền với một tư tưởng xác định, một sự đánh giá nhất định Hiểu như thế, thì cảm hửng là một yếu tố của nội dung, của thái độ tư tưởng của nhà văn đối với thế giới, là một nguyên tắc thế giới quan, gắn liền với đề tài và

tư tưởng nghệ thuật, nó gắn kết và thống nhất tất cả các yếu tố, các cấp độ của nội dung tác phẩm Đe làm cơ sở cho việc diễn giải các vấn đề liên quan, từ đây những

Trong văn học, cảm hứng thế sự có hàm nghĩa vừa gần vừa khác biệt với một

số khuynh hướng cảm hứng sáng tác khác Khuynh hướng cảm hứng đạo đức thường bàn về tình đời, chuyện đời nhưng cảm hứng này lại chủ yếu ngợi ca các phẩm chất tốt đẹp trong cuộc sống nhiều hơn Khuynh hướng cảm hứng yêu nước bàn về chuyện đời, chuyện thời thế, thường tập trung đi vào việc bàn chính sự quốc gia, trách nhiệm, bốn phận với quê hương, đất nước nhất là trong thời kỳ chiến tranh Còn cảm hứng nhân đạo lại nói về các câu chuyện đời và tập trung nói về nhừng cái đau đớn, khổ sở của con người nhưng thiên về xót thương, khẳng định, ca ngợi phấm giá cao đẹp của con người Việc đời, cuộc đời hiểu theo nghĩa rộng lớn thì bao gồm từ xã hội đến cuộc đời cá nhân Cảm hứng thế sự là cảm hứng về việc đời, việc trên đời đó là sự khám phá, miêu tả, đánh giá, lý giải về mọi vấn đề của cuộc sống, của thời đại (danh phận, địa vị xã hội, thói đời, số phận con người ở các tầng lớp xã hội khác nhau ) Cảm hứng thế sự còn được hiều chính là cảm hứng về cuộc sống đời thường (giàu - nghèo, sự sống - cái chết, cơm áo gạo tiền, hạnh phúc - đau buồn, mất mát ) về con người đang sống trong hiện thực xã hội với các vấn đề đang diễn ra xung quanh, về những giá trị chuẩn mực của đời sống Những tác phẩm mang cảm hứng thế sự hướng đến miêu tả sinh hoạt hàng ngày của con người, thể hiện thái độ và sự suy ngẫm, chiêm nghiệm, trăn trở, day dứt, ám ảnh về những mối quan hệ xã hội giữa con người với con người trong những tình huống nhân sinh cụ thể Dòng văn chương lấy sự đánh giá, lý giải về thế sự làm cảm hứng tư tưởng chú đạo trong vãn học trung đại Việt Nam là một hiện tượng rất đáng chú ý Thành tựu nối bật của dòng văn chương

ấy kết tinh ở thế kỉ XVIII, XIX.

Cảm hứng thê sự quy chiêu sô phận con người vê những quan hệ xung quanh

sự tồn tại của nó, phát hiện những vấn đề tự nó Với cái nhìn thế sự, đời sống riêng của cá nhân, kinh nghiệm cá nhân, số phận cá nhân, những giá trị sống của cá nhân được coi là đối tượng khám phá chủ yếu của tác phẩm văn học Cảm hứng thế sự bởi thế thường gắn với cảm hứng về đời tư, cảm hứng về con người cá nhân Cuộc sống con người một khi được soi chiếu từ góc nhìn thế sự - đời tư sẽ trở nên rõ nét hơn, chân thực hơn, sống động hơn Qua đó, độc giả cũng được trải nghiệm những điều rất thật, rất gần gũi của cuộc đời.

Ở Việt Nam, tiểu thuyết đã xuất hiện từ thời kỳ trung đại Trong Bảng lược đồ

vãn học Việt Nam, tác giả Thanh Lãng cho rằng: “tiểu thuyết bắt đầu có từ thế kỉXVI,

cô nhân, các nhà viết tiêu thuyết Việt Nam ỉt khi nghĩ đến sáng tạo ra một đề tài mới,

mà ngược lại thì thường mượn cốt truyện của Trung Hoa rồi tu sửa lại ” Khi bàn về

vấn đề này, Phạm Quỳnh cũng đã đưa ra rằng văn chương từ lâu vẫn lấy sự mập mờ, phản phất làm cái hay; càng phiếu diễu thì lại càng trở nên kỳ diệu hơn nên lối tả thực

ít được sử dụng.

Ở đầu thể kỉ XX, tiểu thuyết Việt Nam vẫn còn quan niệm “vãn dĩ tải đạo”, nhưng sống trong xã hội có nhiều những biến đồi, các nhân tố mới được hinh thành phổ biến như chữ quốc ngữ, giáo dục theo tân học, lối sống mới theo phương Tây các nhà thơ, nhà văn cũng có sự chuyển biến về quan niệm sáng tác Họ không đồng tinh vào việc mượn lịch sử văn hóa Trung Quốc để đưa vào trong văn chương Các nhà văn muốn đưa cuộc sống hiện tại vào trong sáng tác để thấu hiểu được thế

sự Họ đưa con người hôm nay vào trong văn chương và đôi khi còn muốn giãi bày chính thực tại của mình Điều đó là những suy nghĩ và quan niệm mới đã được thời đại đồng ý Điều này cũng có thể thấy được khi tác giả Phạm Quỳnh nói về Tản Đà:

“Tôi khen nhất ông Hiếu là con mắt sành, biết nhận những điều éo le trong nhăn tình thế sự, mà khéo lấy mấy câu vãn hình dung được một cảnh người ”.

Như vậy cảm hứng thế sự trong vàn chương chính là bày tở cảm xúc, suy nghĩ, tình cảm về con người và cuộc đời Mỗi tác phẩm mang cảm hứng thế sự là hướng tới cuộc sống để ghi lại những điều mình đã trông thấy để rồi trăn trở và suy nghĩ về

vấnđe ấy Cuộcsống có muôn hình muôn vè, vi vậy khi vict VCcámhímg thế sự cùng

sẻmang những khía cạnh nội dung khác nhau Nó có thê la cuộc sống giàu, nghẽo

cùa người dân.nó cùng cô thề lả sựcu ngợi hay phê phánchế độ thống trị của triều

dinh ma chinhcác nhavãnnhàthơnhìn thầy, từ dó tạo nêncác tac phàmvănchương

Vãn học viết về thể sựcũng có sự tiếp nối và phát triển ư những giai đoạn cuavân học trungđại các tác giá tãp trung nhiều vàophân ành hiện thực xà hột bày tó

nhũng cam xúc với cuộc đời.dởi sổng nhân dàn lên án những sự suy thoái vềnhân

tình the thái, the hiênsự bắt lực trước thời cuộc, tiêu biều như Nguyen Binh Khiêm

Lê Hữu Trác Phạm Đinh Hò Nguyễn Khuyến Tú Xương Cảm hứng the sự trong

văn hộc trung đại cũng gópphàn tạo tiền dè cho sự ra đời cua vănhọc hiện thựctrong

nhùng thờikì sau

Ó cuối thờiTrần, nội dungvản học chuyếu thể hiện sự tin tương vào khanđng

cua conngười va khai vọng có được cuộc sổng hóa binh, ãm êm khùng xay ra chiến

tranh, đói kem Trương Hân Sicu cùng d.1 ca ngợi cái dức, cái tài và sựchính nghĩa

cua dân tộc Dụi Việt trongBạch Dáng giang phú 'Prong Trám xa kiềm phũ, úc gia

Sừ ly Nhan đâ bộc lộ ý muốn gói giáokiểmvàoda hùm rèn binh khí lãm nóng cụ

và tuyênbò rỏ thái đõ chan ghel chiến tranh;

"K'h'm này1 K'l/iit nàv lờ vát chang lành

Buc thánh tùng kê mời dùng phai đàu vật quỹ "

Tóm lại câm hửng the sự chinh lã lâm trang, câm xủc cua các tâc gia trước thực tại xà hòi vã trước tinh thê cua dắt nuớc Dó còn la những dần vãt bảnkhoản,trủntrớ, xót xa, đau đếm cúa các tác giá khi nghĩ về thin cuộc

1.1.2 Đặc diem cùa vãn học mang cám hứng thế sự

Cam hung thê sựlamộttrong 1111 ừng nội đung quan trọng cua sáng tác vin học.phàn ánh trục tiếp các vấnđề của thời đụi đất nước và dãn tộc; thề hiện nhàn sinh

quan, chi phôi sâu sảc tu tương và thai dộ của nguôi cám bút

Vfln học cỏ càm hửng thể sựthưởng gán liền với nhừng phen thayđối sơn hả

Nỏ ra dời muộn hơn cam hưng yêu nước song lại dạt dược nhùng thành tựu rực rỡ tạo tiên dede hình thành nên dóng văn học hiệnthựcchủnghĩa sau này Nói nhu vậy không cõ nghía lã cam hứng thè sự tách biệt với cam hứng yêu nước va cam hứng

nhân đạo má ngược lại,trong một số trường hợp chúng lá hệ quácua nhau, cám húng

này thúc dãy và đan bộn VỚI cam hứng kia Chàng hạn khó có thê hình dung duựcmột nền vânhọc có giá trị nhân dạo lại không có quan hệ gì VỚI vân học hiện thực,vănhọc viết về thế sự thời cuộc Khuynhhường cám hưng thế sự đả dem lại cho tư

tươngnhândạo những triết lýsàu sac; cái nhìnnhânvãncùng dã giúp cho vãnchương

thế Sự có sức lay dộng, ám ảnh

Trong ván họcvàn Trần, lực lượng sáng tác chu yếu là nhànho VỚI chu trương

Cơ bán lánhập thề.nhận thức thờicuộc, do đó đứng trướctình thè xả hội bất ốn dời sống khứ khản, hơnai het honhộn thúc dược tráchnhiệm cua tninli la phái lên tíẻng.bàyto thái độ, the hiệnquan diem, nhăm tác dộng dè xả hội chuyềnbiến theo hướng

tích cực Củng vi thế tiếng nói cua nhà nho đâ trờthanh đong chây chinh, manh mè

và xuyên suốt trong văn họcthời văn Trần

CuốidờiTran, nhà nước phong kiênthịnh tri códauhiệu suy VI,quý tộc đi vảo

con dườngtrụy lac dàn tinh đói khổ khói nghía diễn ra trên nhiều nơi thì cám hửng thế sự bat đầu xuàt hiện Một sổ tác gia hướng ngòi but cua minh váo việc dơi thói

đởi, cánh trãi mát dặc biệt lá cuộc sổng đau khổ, thưởng nhật cũa ngườidân, bày tò thái dộ lo lắng chosu suy vong cua giai cắp Có thê thầydiêunày qua các sáng tác

của Trần Quang Triều, Trần Nguyên Dán, Nguyền Phi Khanh, Dộng Dung

Thay the cho vé tươi tấn giọng diệu húng hồn cua vãn học thinh Trằn thi vãn

học thời vân Trần lại là vẻ u buồn, "âm thanh trầm (tục ", ‘ thể hiện nồi that vụng CŨ(I

cun người ỉruớc canh đối nước bat đầu suy thoái ” (Nguyền Pham llủng 2008

tr,193> Hiộn trụng náy, có thê thấy xuấthiệnơ bất cứđâu trongvân học các thời ki

vi mỗi tác giã đều kiến giãi ricng đe bây tỏ quan điềm nhận thức, tâm trạng cúa bân thân trướccác biến cố cua thời cuộc Iìèn thực tể du cỏ làm quan hay không, đa sốnhả nho vần bằng moi khá nâng và cỗ gáng cùa mình đê tim cách cứu vàn tinh thế,

thê hiện khát vọng đem lại ổn dinh cho đất nước, tuy nhiên thời vãnTrân việc hiện

thực hóa lý tương "vmí/ sáng lôi hiền " "quàn thần đồng tâm hiệp (tủi *■ lú rất khó

Có lẽ vì the.tưtương ‘Wgự>’ bang bất nhập, loan hung bất cư Thiên hạ hữu liau tắc hiện; vôđạo, tẳc ấn " (Nước nguy chờ nen vào: nước loạn chở nén ờ Thiên hụ

cô đợo tức lã được an ninh trật tư thì mình nén ra làm quan; còn như thiên hu vô

dụo, mình nên ở ẩn mà tu họe) (TrẳnNho Thin,2009, tr 126) mới cỏ 11do xuất hiện

Cùng vi vậy inà Nguyễn Tư Thành không thê giấu được ý muón về que: "Quy tứ chinh sầu thu chỉnh hào " (Ỳ muốn vê dang day dứt mùa thu dang dẹp).Chu Vản Antronglôngcũngđà nguội lạnh trước cành suy V ong "Công danh dì lạc hoang dường

mộng" (Công danh dà rơi vàn giẩe mộng hoang đường), còn Hồ Tòng Thốc thì bày

tộ nồi thất vọng, chán chường trưóc cánh công hằu khanh tướng:

"Dĩ tương due táng di hình ngoại Bat phục cõng danh dào chàm hiên "

(Dà dem việc được mãt dụt ngoài hình hài Không dè mộng công danh den hên gối nữa)

(DuDòng Dinh họa Mi| Khê nguyên vận)

Khi Nho giáo được thượng tòn và trờthảnhtưtướngchinh thống thì dây lã diều kiện thuận lợidêcác nhà nho ra sức phẩn đấu cống hiền tài nâng hét minh phục vụ đất nước nhândân Ngò Sì Lien đă ghi lại tình hình này khá rỏ trong Dợi i 'iẽt sừ kỳ

toàn thư "Bày giờ quan trong triêu nhu bọn Tràn Thì Kiên Doãn Nhừ Hai Do

Thtẻn Hư Mạc Dĩnh Chi Nguyen Dù Pham Mqi Phạm Ngộ Nguyền Trung Ngan.

Lé Ọuũt Phạm Sư Mạnh Trương Hán Siêu Le Cư Nhan nớt nhau vào triều, nhãn

tài rộ nỡ

Nháp the giúp dời luôn luôn la khât vọng cua nhiêu tri thức theo nghiệp Nho

"Hiỳn tượng chưa "xuát" đà "xứ" không phái là tâm thề cùa nhà nho thời Trần Trường hợp Chu t án An vù Trần Nguyên Dãn cuối đới tuy từ bỡ quan trướng về chồn non xanh nhưng chưa khi nào từ ho mồi quan tàm lo king cho vận mệnh cua

vương triều, vi vậy dù cò sổng ấu dật nhưng họ vần chưa dược người dời xem là ấn

sì ” , "Li tướng và hành động cao đẹp đó cua các ổng chi có the được li giai bung tinh thần cùa "thòi dợt khoan thừ rộng mở ” (Vù Vản Long 2018 ir.36), dó lã khi đất nước cần các nhà nhodemtti tai cua minh mà "pho nghiêng dỡ lệch ”

Đến thời vànTrần, khi tho ca chừ lán đà định hình thì cùng lá giai đoạn nhận

thức VCchú thê vãn học vai trò cùa nhà vãnxuất hiện phó biến Neu so vớiván học the ki XVI - XVII thi cở thể xem đây lá nhừng "nhận thức han dầu", tuy chưa cỏtính hệ thống song lại góp phânquan trọng vào việc đinh hướng nội dung mụcđíchsáng tác cua văn họcđương thởi Phương Lựu nhậnđịnh đặc điềm vănhọc Lý - Trần

(bao gồm vàn Trằn) lã giai đoan "ván học truyền thu dạo li phong hiển trong thời

hưng thịnh ”, thuộc vế “ý thức hộ Nho giáo " (Phương Li.ru 2005, ừ.225). "hấp thụ “

hoặc lươngđóng với ván học Nho giáo thời kýđầu

Theo các nghiên cứu vãn học đời Trần dã xuất hiện các sáng tác chứa đựng

quan niệm vê vàn học, thê hiện vai trò tráchnhiệm cùa người cầm bút, chu the sáng

tạo nghệ thuật Trong thơ Trần Thái Tông (1218 - 1277) đà chú trọng "chùn li vân

chương góp phấn gift giác cứu nưởc " (ĐoànTrung, 2001, ir 44):

“I dn bút tao thiên quân chi trận "

(Vởn chương phái cứ thề đuổi nghìn quàn giặc).

Phạm SưMạnh thì xem tráchnhiệm không the thờơ trước cái đẹp;

"Ngã lai dục thứ dề danh hút"

(Ta tới dây muốn dâm ngọn bũt đề thư nin danh thủng!

(Đề Ráo Thiên tháp) (Nguyen lluệ Chi 1978 tr 116)

Trong các sáng tác, dù ở bát kê không gian, thời gian hay hoàn canh đặc biệt nào thì thiên chức của nhà vân 11'1 được tiềp càn được bảy tó xúccâm, mien làhọcở

dủ năng lực dè thực hiện nó Nguyen Tư Thánh tưng viết: "Thập thúy thu hồng quy

bút dế" (Nhột màu xanh, thu nuỉu hồng dần lèn ngọn hút) (Nguyền Huê Chi, 1978, tr.22) Ta Thicn Huân lai miêu ta cãi xúc câm cùa ban thán trước canh vật mong muốn viết ra những điều tốt đẹp mang dền cho cuộc sồng qua câu thơ: “ Tập lụp hương phong bíu để sinh " (Giỏ xuân lới lap nãy sinh dưới ngòi bừti (Nguyen HuệChi 1978 tr.367)

Trong vãnhọc thời vãn Trần, việcluậnthuyết hay phátbicu thế hiện quan niệm

sang tác không phai là sờ trương vá thê mạnh cua nha văn.nhà thơ 'I uy nluén, la

cùng nhận thầy cỏ không ít tác phẩm qua lừ ngừ hình ánh lại rất gần với các phâtbiêu và quan niệm vãn chương ơ các giai đoạn sau, thê hiện vai trỏ ý thưc cùa người

câm bút Khuynh hưởng cảm hửng thế sụ xuất hiện cuói thể ki XIV đâ ghi dầu ántrong vãn học băng nhũng nỗi niềm cam thán thời thề, những van thơ bâytó nicm riêng cua các tác giã, quađỏ phân nào phanánh hiệnthực xù hội Văn học giai đoạnnày không chi mang tinh quan phương với nhùng điều rãn giang dạo li mã bước dằu

còn đi vàophânảnh hiện thực Bây lảtiền đề làm nàysinhvănhọc thể sự, tạo nềnđềvãn hục the sư phát triển và đat được dinh cao ớ nhùng giai đoạn về sau

1.2 Bồi cánh lịchsữ vả linh hình văn hục thiri vin Trần

1.2.1 Bối canh lịch sứ thời đại

Vãn Trần là gian doạn suy thoái cua triều dại nhàTrần bất đầu lử việc lên ngôi cua Trần Bụ Tòngdền cuối triêu Trần láTrằn Phe Đe Tuy nhiên xét vèthực tề cô

the gộp ca giai đoạn náy với mấy nâm ngẩnngui cua triều đại nhà Hồ vá hai vua HậuTrằn là Gian Bịnh Bẻ vã Trùng Quang Đế

VuaTrần Dụ Tông cầm quyền lù năm 1341 đen nám 1369 nỗi danh bời ân

chơi sa dọa “có tần Dụ Tồng di chơi dèm ớ xa den canh ba mời trờ về hị kè cướp

chận đường tẩy mat cá gtttrm báu tẩn ấn hàu Nhá vuu cha dó là sự chẳng tành, kho

mồ sổng tàu him nữa nên tại càng thà sức chơỉ hời " I Phan HuyChú.2007 tr 67).Lúcnãy Quốc tư giám tưnghiệpChu Văn Anđả khủng khái viết sơ lèn cho Dụ lòng,ncuđíchdanh 7 tên nịnh thần phaiđáng trị tội chém đầu đe chán hưng đắt nước Việc dâng sớ cua Chu Vùn An làm chần động dư luận đươngthời bơi là mọt việc làm động trài mù không phai nhà Nhonâo cũngdám làm ông đà nêu ra đích danh ten tuổi và

tội trạng cua những tên nịnhthẩnco thế lực nhất lúc bàygiơ dang dược vua sung ãi

Thátiram sớ cũa Chu VanAn nêu rò tên luôi 7 lên quan sau:

1 Mai Thọ Dức ■ hoan hoan chi hâucục

2 TrâuCanh - ngự y

3 Bui Khoan •chinh Uương phung ngự

4 Vãn Hiền Hầu

5 Nguyền Thanh Lương - hãnhkhiên tá ty lang trung

6 l àm Đức Ngưu - hành khiển hùu ty hửu bộc xạ

7 Đoàn Nhừ cầu - đồnghình chương sự

Viết vé thời TrầnDụ Tông, sư gia bannhưsau: "Thời mu dân thưởng bị cướp

là thời loạn, còn như thài mà cà Hoàng de cùng bị cưỡp thì phai gọi là (tại đại loụn Nịnlì thun lũng doạn Chu Ván An dừng "Thất tràm sớ" mã Du Tùng vấn lùm ngư để Chu Ván An ôm thất vọng ê chề xuồng suổì vàng Ôf, triều (tình bất án, han sơn hà yên làm sao dược "< Phan Huy Chú 2007 tr.67)

Vua đà như vậy nên quan lại củng hoành hành hơn "Ọttan ỉợi nhãn đò thù

sức bất dàn xây dựng dinh thự chùa chiền, nuôi cơn hát chơi bời Xuất hiện hùng

loạt tên nịnh thần và triều chinh bị chúng lũng doạn " (Nguyễn Sĩ Dại 1995 tr.247).riẻu đinh hỗn loạn, quan lại kéobicánh, gict hại lần nhau Núm I36‘> Du Tôngchết,Dưưng Nhụt Lề là con cua một nhà phường hát dược Trần Minh Tông dưa len ngai vàng LÚC này, ngai vàng nhà Trần dđ thành cùa họ Dương.Sau đó Dương Nhật I.C cùng bl gict nhà Trân lấy lấy lại dưực ngôi vị nhưng tử đó triều Trân cùng roi vào

suy vong không thề chống dở được tinhthé

Ve tỉnh hình đối ngoại, các nước láng giềng như Ai Lao Chiêm Thành nhân

dỏ cùng không chịu thuần phục, cácvuathời văn Trần lại tiến hànhchinhphạt dể lấy lại uyquyên Vua Trần Duệ Tông phải tư nạntrong dam loan quân bọi chiền lai Chiêm

Thánh nãm 1377 vua Trần Minh Tòng thì đánh Ai Lao hai lần từ năm 1334den năm 1335

Xă hôi loạn lạc dời sống nhàn dân khỏ cực do mat mùa đói kem do chiến tranh xay ra liên miên Người dân con phai chịu nhiêu tầng ap bức, xã hội rối ren

nhiều loạn, nhá nước không quan tâm đen sán xuất của nhân dân lai them thicn tai

phá hoai dê diẻu thúy lợi Trong nưacuối thè ki XIV mâ dã có 9 lân vỡ dé lụt lớn

có những ndm vừahạn hán vữa lù lụt Tnrởctinhhĩnh đó người dânchịu lảm nồi cơcực vữa bi bon dia chuquỹ tôc bóc lột vừalo xà hội rối ren loanlạc Chi tinh trong khoáng từđấu thế ki XIV' dền núm 1379 dà có 10 nụn đói lớn,ngân khố nhả nước thìtrôngrồng

Tir những nguyên nhàn trên, các cuộc khởi nghíacủa nông dânvả nó tý đã nô

ra 0 nhiều nơi Tiêu biêu phai kè đến các cuộc khơi nghĩa năm 1344 cua Ngô Bệ ờ

Hài Dương, khới nghĩa của Te ở Hải Dương năm 1354 nàm 1379 nỗ ra cuộc khớinghĩa cua Nguyền Thang ơ Thanh Hỏa nảni 1399 khơinghĩa cua Nguyễn Nhử Cái ơ

SơnTây

Bối canh lịch sưxã hội nói trên nếu xét về mật khách quan thi du muốn hay

không đồu đà tác động mạnh mê và được phân ánh sâu sác trong vồn học thời vfinTrần Việc hực tiếp sống và chứng kiền canh nhá Trân đang trẽn đường suy vongdã

có ảnh hường lim đến tàm sự, cam hứng vá sự nghiệp sáng tác vân học cùa các tác

giã lúc bay giờ

1.2.2 Tỉnh hình vin học thời vân Trần

Thởi dại "vàn Trằn” không chí de noi ve triều đ$i nha Trằn ơnứa cuối the ky

XIV mà nó cỏn baogồm ca triều Hồ(1400 - 1407) và cácdờivuathờihậu Trần (1407

- 1414) Có the nói như vậyvi nóxuất phát từ "tinh hên tục và linh ihồng nhất cùa ban thân thơ vân" (Nguyễn Huệ Chi, 1977 tr.5O) Các tác gia cuốn Thơ ván Lý -

Trằn, tập / Nxb Khoahọcxà hội, 1977 cũng đâ chi ra ràngvin học Lý - Trần không chi nói về hai triều đại là nhú Lý và nhàTrần ke tiếp nhau tri vì đất nước, "mà rộng

hơn hãn thế đây là cả một tiễn trinh lịch sứ tương itồi nhất quán ", "gợi b(ing Lý •

Trần, thực ra chi cách gọi vấn tát của sáu triều dại: Ngờ Dinh Lẽ Lý Trằn Hổ~

(Nguyễn Huệ Chi 1977 tr 49) Dâylà cách hiéu được các nhã lỷ luận thống nhất khi

đè cập đến giai đoạn lu thế ki X đền thè ki XV Vi vậy.vàn họcvânTrầncũng chinh

là một bộ phận cùa vãn học thời Lý Trần

Đặc biệt trong thời vân I ran, vãn học xuẵt hiện nhiễu hơn những con ngườidửng tnrớc sự suy vi cùa triều đại the hiện nỗi lo nu VC vận mộnh cùa đổi nước,

sự thươngxơt trước cuộc sống lâm than cua ngườidán Ngoài ra.các tãc gia thơi vãn

Trần cũng nêu cao sức mụnh của chinh nghĩa, của đức lớn quên minh đế bão vộ

Cámhímgchùđạotrongthơvãn thời vãnTràn được thè hiện qua sựtin tươngvào kha nâng cua con người, khát vọng mong muổn cuộc sống hỏabinh, hạnh phúc,

đời sống nhân dân được ấm no Khi triều Trằn suy vong thì cùng lả lúc mộtsố nhà

nhobuồn chan muốn lui về ờ ẩn vá mang tàm trạng u uất Các tac phàm cua họ bộc

lộrô nỗi đau cùa ké sĩ không biết làm gi đếgiúpnhândân thoảt khói cánh khốn cũng

Những tư tương thoát ly cùa họ ân chúa nhiêu giá trị tich cực khi thâm nhuan tinh ihẳn nhãn đạo cao cả:

Niên lai hư hạn hint thu lâm.

Hoà cán miêu thuơng hại chuyển thám Tam van quyển thư vô dung xứ

Bạch dầu không phụ ài dàn tủm.

(fĩợn rớt qua lụt (tà bao phen

Thtnmg nỗi đồng điền lùa chủng lên

Dồng sách hỏa ra chồng giấy nát

Bục đầu luẩng những phụ dãn dent

(Nhâm dãn lục nguyệt tác - Trằn Nguyên Đán)Bâi tho trên chinh là nỗi mềmtrân tro day đút cùa Trần Nguyên Đán khi chửngkiến người dân sống trong cành mát mùa đói kém mà minh tiếng là ke sỉ học nhiều

đọc rộng lạt chàng giupgiđược

Tấm lòng "ưu ái”cùa các nhà thơthời kì nàycòn bộc lộ sựcăm phản dối với

triềuđinh,bọn quan lại tham ô sâu dân mọt nước vã the hiện niêm mong muôn, khát vọng cùa ké sì muốn cứu giúpnhândànthoátkhỏi bẽ khổ:

An dài thu thán như thác llitrựL

Hòa phong hư hicn cửu cháu tàm (Than này vi dược làm ừng bẽ Thổi ấm lòng người khẳp chín châu)

(Xuânhan • Nguyễn Phi KhanhIllay:

Liỳu phố tam thu lừ

Ọutin hồng hãn dụ thanh.

Cô dăng minh huu diệt.

Hồ hai thập niên tình.

f\ỉưii thư trên hến liềư

Tiêng rơixutỉng mui thuyền tre líu nưa đém.

Anh dèn cỗ dan khi tó khi mờ.

Nòi lùng cánh hũ hái mười nãm Ifuư.)

(Hoànggiangdạ vũ - Nguyền Phi Khanh)Nội dung tư tương, cam hửng, dê tài trongvãn họcvãn Trần tiẽp tục phát triển đảp ứngyêu cầu phàn ảnh cua thời đụi Văn họcmangcam hửng quốc gia dãn tộc tuy không còn hàohúng,manh mè như trước nhưng vần dượt đe cặp trong sáng tác cuanhiều tác gia vớicâm hứng hồi cố về những chiên côngoanh liệt VỚI những con ngưửi

anh hung vá tiếc nhó cho một triều đại huy hoang trong lịch sửdàn (ộc Căm hứng

nhân vãn củng dược thê hiện bằng tinh yêu con người, dấu tranh với những đièu xấu

xatrong xâ hội

Đen khi đất nước bước vào giai đoạn khủng hoàng trầm trụng, vua quan ỉn

chơi sa đọa không quan tàm đếnđời sống nhân dàn hiệnthực ấy cùng đà dẩn hình

thành nên "khuynh hướng cam khái, the hiện lư tường hi i/uan yểm thề hi tầng cha

thời cược" (Vù Văn Long 2018 tr41) tiêu biêu lả các sáng tác cùa Chu Vãn An,

Trằn Nguyên Đán Nguyen Phi Khanh Nguyễn úc Chu Dường Anh Từdãy cùngxuấthiện xu hướngvănhọc “ tác dộng trực tiếp hoặc giản ti ep đe nghị triều đình "cai

cúi h ", "thi hành các chinh sách ú h nước lợi dãn " như Thắt trám sở (Chu Tán An)

Kè minh thập sách (Nguyen Bích Châu) vờ hàng ỉoợt cảc hài thư phũ khác "(Vũ

Vân Long 2018 tr.41) Nhửng tãc phàm đâ phan ánh mọt cách đung dãn hiện thựcXít hội và tắm lòngcủa nhửng conngười mangnâng nồi niềmdãnnước

1.3 Các yếu tố hình thành cam húngthe sụ trong thư sản thừi vãn Trần

1.3.1 Bân thân vàn học trung đại mangtính giáo hóa

Dạc trưngcua vãn học ưung dai chỉnh la mangtính giáo hõa Nộidung cua cãc

tác phấm trong văn hục trung dụi đều mang tinh giáo huấn, bác học cao quỷ Đổi

tương của các tác phàmlá tinh thẩngiáohuânconngười vởi khuôn phép lề nghĩacuaNho, Phụt, Đạo

Ỏ cuối đờiTrần, xà hội bước vàosự khủng hoảng, sự hưng thịnh của đạo Phật

quá múcđâdẫn đến nilừng hậu qua nặng nề, các tầng lớp vua quan, quý tộc lợidụngdanh nghĩa tôn giáo đẽ ra sức xây dựng dinh chùa, đúc tượngđề chiêm hữu nhiềuruộng dàt làiu lãng phi tiêncua các tâng ni dó diệpngày một dỏnghon Khi Nho giáo

dược thượng tôn vđ dần trờthành tư tướngchính thống, đõ lả điều kiệnthuận lợiđếcác nha nho ra sức phấn dâu.cống hiền tài nâng, het minhphòtrợvương tricu Cũng

chính từ dãy khát vụng "hành đạo" vả cóng hicn lý tướng cao dẹp cùa kẽ sĩ chính làtâm the cua cácnhánhosĩ thói Trần,tiêubiêu cỏ Chu Vãn An và Trần Nguyen Đán.Cuối đời Trần, chinh sự không còn được COI trọng Trên diền đản thi ca xuẳt

hiệnnhiều bai tho thê hiện tam lóng của những nhà nho chán chinh trước canh đất nước loạn lạc dặc biệt nhiều bài thơ tập trung di sâu vào số phận cua nhàndân hầu

hết các tác phàm đều thè hiện khi thé dang lên cua nha nho Gặp lúc vương triềunghiêng ngà nhàn dânchịu canh lầm than, chu quyềndãn tộc bị dedọa thì các nhànho dũ tham gia các hoạt dộng và phan ánh thời cuộc Khi dất nước bước sang giai

đoạn khung hoang trầm trụng, tư tưong "ưu thời mần thế" cùa các tác giã xuất hiộnnhiềuhơn Điềudó cũng chothấy tinh "giáo huân" trongvăn họcthời vỉn Trần cũng dược các tác giã chủ trọng

1.3.2 Sụ' biến thiên cùa thời đại làm thay đối cam hứng ván học

Có the nói vủn học luôn bám sát mọi sự biến dõng cũa dời sồng xỉhội mỗi sự thay đòi của cuộc sống đều trơ thành de tài cũa các sáng tác Với sựbiếnđộngquálớntrong thơi đại vân I răn thì vân học giai đoạn náy lại càng thứ hiện vai trỏ "cụp nhật" của nó hơn baogiờ hết

o thơi vàn lran vân họcchừ Ilanvan duy tri su ổn dịnli cua cac thê loụi thơ

cổphong,thơDường luật, phú truyện ki sử tự biểu, câuđối ; trong đó, thơ Đường

luật phủ vãn tu sự la các thê loại dược sư dung rộng rãi Đẽ dap ửng nhu càu trử tinh, điền tá thể giới câm xúc phong phũ cua các túc giả, thế hát cú Dường luật (ngù

ngôn, thắt ngôn) lai dươc cang dươc ưa chuông hơnbới có dung lương nluẽu hơn so

với thể tử tuyệt như nhừng giai đoạn trước

Y thúcphàn ánhsưbiến dõng của thời cuõc làm cho "háng loat bài phủ ván

sinh kề tiếp nhau ra đời dề cập đen nhiềtt vấn dề xã hội rà dời sồng"(Nguyên Công

Lý 2000 ư.20) Hoặc việc các nhà nho dùngbiền vãn hay lối vãn xuôi cốvớimụcđíchđềxuất ý kiến, "khuyên nhủ vua tu thán theơ hình mấu Nghiêu - Thuần "(Lê Trí Viền 2001 tr.45), thực hiên cái cách, khác phục nhừng suy thoái, đưa đẩt nước thoảikhữitìnhtrạng khung hoang.

Lịch sừ vánhọc giai đoạn náycùng ghi nhàn sự hinhthánhcácquanniệm sáng tác Tuy mới ơ bước sơ khai, chưa hệ thống hóa chưa có giá trị cao về mặt li luận,

nhimg một số nhận thức hước đầu dà có ý nghĩa nil quantrợng, thê hiỹn bước trương

thành cua nen thi ca dân tộc có tác dụng định hường nhát dinh den sáng tác dương

thời vả các giai đoạn sau vi các nhã nghiên cửu choráng văn học Lý - Trần "không

phát hình thành một cách tự phát, ngẫu nhiên, mà có mơi quan hê kháng khít vởt yêu cầu đờisốngxS hội vởì từng hước phút iriến cùa nhu cầu ván hixi thấm mĩ" (Nguyên

liuộChi.2OI3.tr 1041)

Khi Nho giáo thịnh hànhờ the ki XIV.các "thề lực nhà nhu dâ khác, họ không

“hợp tác" với nha sư, dừơ sỉ nừa mà muôn tự minh đứng ra gánh vác và giai quyết íầt cá cúc vấn dề cưa xà hội ” (Vũ Ván Long 2018, tr.39) Phong trào "bài xích” Phật

giáo và the lực nhà chùa cua các nha nho cũng diễn ra liên tục và mạnh mẻ đó là sự

phân định rỗ rànggiừa Nho giáo vả Phật giáotrong Thiền tâng chi nam tự cùa TrầnThái Tông, cùng với nó la thái dộphèphân củacảcnhà nho dối với thề lực nhàchùa,

"họ đà hớc trân nhưng hâu qua vu tệ lụm xà hột mà Phụt giáơ dà gày ra trang đìu

sống hiện thực và cũng như những anh hướng xấu cùa Phật giảo đền sự tiễn hộ Xiỉ hội" I ran Dinh Su.2008.tr.229k Quyết liệtnhất lá phai kể đến nảni 1396,duới đới

vua Trần Thuận Tông, I lồ Quý Ly thựchiện cái cách, lênh cho "sa thãi cảc tâng dạn

chua đèn 5t> tuúi trở xuống, bủt phai hơàn tục Lại thi những nguơi thông hièti kinh

gíàơ ai dồ thi chơ làm Dường dầu thù tri cưng, tri quán, trt tự còn thi cha làm kè hầu cua người tu/»ù?j/i"(Ngô Sì Liên 2009 ư.235-236)

Khi Phột giáo không còngiừ vai tròquan trọng nừa, khi diềukiên lịch sử thời

vãn Trần thay dồi thi "dã khàng thực sự có nhiều cơ hùi chơ cũi tri thức xuàt thân từ

"cứa thiền " thề hiện nửa Ki thế tiếng nồi cùa họ trang văn chương cùng bị hạn che

đi rat nhiều mà thay vào dỡ lã tiếng Hỏi cua nhà nhơ lực lượng tri thức mời dưng

dược xà hội kì vọng" (VũVãn Long 2018, tr.39-40)

Nhìn chung, vãnhọc thời kì nây đả có những thayđổi những thay đỏi áy đềuxuẩt phác tu nhũng biền thiên cua xỉ hội góp phân tạo nên diện mạo cùa một giai đoanvân hục được xcm nhir là cột mốc hìnhthành nhìmg tưtưởngnhànvăn của

thời dại

Tiểu kết chưomg 1

Chương I đà đê cặp đen bối cánh lịch sứ vá tinh hình vủn học thói vânTrần

Là một triều đại tự chủ phong kiếntrong lịch sử Việt Nam triều Trần là một triều đại dược lưu danh với nhĩmg chiến công hiên hách và nhiều thảnh lựu ván hóa Tuy

nhiên, đến thời vàn Trần lại cố nhiều thay đổi về tinh hình chinh trị kinhte xâ hội dản đen những thay dôi trongvănhọc Vănhọcthời ki vân Trần đạt dư<ỵc nhiêuthành

tựu nhưng không cònđềcặp nhiêuđến cảm hứng ngợicu nữa mà câm hứng chuđạotrong vănhọc lúc bấy giờ dã chuyền sang cam hứng thế sự Nội dung vãn học thòivân I ran tập trung xoay quanh các vầnđề thè sự như: đời sổng lầm than cơ cực cùangtrời dán, quan lại nhùng nhiều đục khoct tấm lòng lo đời cua ke sì, sự hồi cố về

những chiến côngoanh liệt và triều đại thinhtrị

Bèn cạnh đó chương nàycùngđă làm rò những điềm khái quát về càm hứng

thế sựvà những dặcdiêm cam húng thè sự trong tho vản thoi vãnTràncũng nhu chi

ra yềutô hình thânh cám hửng nãy Đây lả nhìtng cơsỡđề hai chương sau đi sâu vàophân tích cam hửng thê sự trong thơ vãn thơi vàn Tràn ơphương diện nôi dung vànghệ thuật

Chunmg 2 CAM HÚNG THÉ sụ TRONG THƠ VĂN

THÒI VÃN TRẦN NHÌN TÙ PHƯƠNG DIỆN NỘI DƯNG

2.1 Ilồi cổ ve lịch sử vàng Mill cua thời đại

2.1.1 Hồi cố về những chiền công oanh liệt

Hồicố là một trong những biêu hiện cua cam hửng vãn hoc ngợi ca Nội dungnày xuất hiện trong sáng tác cua không ít tác giã tiêu hiếu như: Trương llán Siêu, Phạm Sư Mạnh Chu Vãn An ơ dó hợ nhìn về quá khứ lự háo về dân tộc VỚI

nhùng chiền công lừng lầy Trong thơcua Trương Hán Siêu, hìnhanh nồi bật nhất là

con người và các dĩa danh, sự kiện quá khư; sõng Bạch Dầng với các chicn tích vẻ

vang, mâi vần là niềm tự hảo dàn tộc; "Trùng Hưng nhị thảnh hiií ÔMâ" (thẻ ki

XIII) hay chúa phá Hoàng Thao' (the ki X) Tương tự sông Bạch Dàng vảo

thơPhụm Sư Mạnh tiếp tục là niêm tự tin kicu hành ve sức mạnh của một dàn tộc

anh hùng:

"Húng húng Bạch Đảng đào.

Tưởng tượng Ngô 1'ương thuyền,

úc tich Trùng Hưng Đi ’

Tdn Hà tây tinh chiên "

(llánh dịchdâng gia sơn - Phạm Su Mụnh

Tuổn Nghi dịch)

(Sõng Buch Dằng 110/1 cuộn

Ngô @ựyền diet Hoàng Thao

Nhớ xưa Trùng Hung Dế

Kèn rông lira tanh hôi/

Bày toniềmkiêu hành trước dông sõng lịch sư nay Nguyẻn Phi Khanh viết

"Trường gịang cồn cấn phiền phàm (tàng

Hãi khoát thiên cao vọng mực cúng

Bách niên hào ki ft chiến tranh địa

Vụn cờ sim hà (ỈỚI ỉẽ cõng "

(Giang hành thứ Hồng Châu Kiêmchinh vận Đào

Phương Binh dịch)

{Sồng dài cuồn cuộn, cành huồnt dong Biên rộng trời cao mũt chúng cùng

Trâm nám hàn kiệt, trường chinh chiền

Muôn thuở sưn hừ dâu kiêm cung)

Trong lịch sử dân tộc Viột Nam, có lè thìỶi Trần lâ triẻu đụi ghi dấu nhiều chiến còng chóng xâm lượcoanh liệt nhát Và dấu ân đó choden tận bày giờvầncòn vẹnnguyên, đậm nét mồi khi chúng ta lật giở những sáng tác thơvănđương thời Truyền

thống yêu nước chong giặc ngoai xâm ẩy đà dược đưa vào trong sáng tác tho ván làm nên nét dẹp chovãn hục thời dại ĐôngA

Năm mươi nămsau Chien thángBạch Đằng lừng lầy Trương ílản Siêu đà sáng

tác Bạch Đằng giang phú thê hiện những hoài niệm và tự hào vè một thời kỳ lịch sử vàng son chói lội cua dàn tộc:

.\iệm hào kiệt < hi dì văng.

Thản tung tích chi không lưu "

(Bạch Đủng giang phu - Đông(.'háu Nguyền HửuTiến Bùi Van Nguyên dịch)

ị Bở lưu san sát ben lách dìu hiu

Sông chim giáo gììy gò dày xương khô Buôn vi cánh tham, dứng láng giờ láu.

Thương noi anh hùng dâu vang tá.

Tice thay dầu vét luồng còn lưu!)

Trong bài phú này, Trương Hán Siêu bôi hôi nhớ lại những chiên thăng hào hùng năm xưa:

“Thử Trùng Hưng nhị thánh cầm Ô Mã Nhi chi chiến địa,

Dữ tích thời Ngô thị phả Lưu Hoằng Thao chi cố châu dã ”

(Bạch Đằng giang phú, Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến, Bùi Văn Nguyên dịch)

(Đảy là nơi chiến địa buôi Trùng Hưng nhị thánh bắt Ô Mã, Cũng là bãi đất xưa, thuở trước Ngô chúa phả Hoằng Thao)

Bài phú không chỉ nhắc lại mà còn gợi ra nguyên nhân thắng lợi của dân tộc

Đó chính là nhờ vào việc có đủ các yếu tố về thiên thời, địa lợi và nhân hòa.

“Đại giang hề côn côn, Hồng đào cự lãng hề triều tông vô tận.

Nhân nhân hề văn danh, Phỉ nhân hề câu dẫn ” Khảch tòng nhỉ canh ca viết:

“Nhị thánh hề tịnh mình, Tựu thử giang hề tẩy giáp bỉnh.

Hồ trần bất cảm động hề, thiên cô thăng bình.

Tin tri: bất tại quan hà chi hiểm hề, Duy tại ỷ đức chi mạc kinh ”

(Bạch Đằng giang phú, Đông Châu Nguyễn Hữu Tiến, Bùi Văn Nguyên dịch)

(Sông Đằng một dải dài ghê, Luồng to sóng lớn dồn về biên Đông.

Những người bất nghĩa tiêu vong, Nghìn thu chỉ cá anh hùng lưu danh!”

Bởi đâu đât ìỉiêm, côt mình đức cao)

Quân Nguyên - Mông là đội quân xâm lược hùng mạnh, chưa từng thất bại bao giờ, vậy mà đã phải ba lần cuống cuồng rút chạy một cách thảm hại trước sức mạnh của quân dân Đại Việt, đến nỗi sau này khi nhắc lại thì Nguyễn Trung Ngạn đã viết:

“Tòng quân lão thú tằng kỉnh chiến Thuyết đáo Nam chinh các tự sầu

(Ưng Châu - Nguyễn Trung Ngạn)

(Lỉnh già đã nếm mùi chinh chiến Nói tới Nam chinh luống ngậm ngùi)

Những câu thơ hào sảng, ca ngợi giang sơn hùng vĩ, gợi nhớ chiến công hiển hách của quân dân đời Trần chống xâm lược cũng đã được Phạm Sư Mạnh thể hiện trong bài thơ “Hành dịch đăng gia sơn

“Hành dịch đãng gia sơn, Kiều thủ vạn lỷ thiên

Đổ bằng nam minh ngoại, Tản nhật đông nhạc tiền.

Yên Phụ thiên nhất ác, Tượng Đầu nhận cửu thiên

Tằng tằng Tử Tiêu vân, Hội phỏng An Kỳ tiên

Húng húng Bạch Đằng đào, Tưởng tượng Ngô Vương thuyền,

ức tích Trùng Hưng Đe, Khắc chuyển khôn oát kiền.

Hải phố thiên mông đồng, Hiệp môn vạn tinh chiên.

Phản chưởng điện ngao cực, Vẫn Hà tẩy tỉnh chiên.

Chí kim tứ hải dân, Trường thuyết cầm Hồ niên.”

(iV/i<ì;jđi việc quan lèn chơi nủi què nhà, Ngàng đấu nhìn trời cao muôn dúm

Thây chim hãng ngoài hiên nam.

Dờn một trời mọc trước dãy núi phiu dùng.

Núi Yên Phụ chi cách trởỉ một mỉm fay

Núi Tượng Dầu cưu chiu nghìn man

Mây ỉờp lờp trên dinh Tư Tiêu,

Nhàn dtp hởi thâm tiên An Kỳ

Sóng Bạch Dằng cuồn cuộn.

Tướng tượng tới thuyên cứa Ngũ iưưng

Nhở vua Trùng Hưng xua.

Khoáng khấc lưm chuyên đất xoay trời

Hàng nghìn chiến thuyền ngoài eừa hiên.

Muôn lã cờ lệnh trên cưa (ti.

Trớ bàn tay dật cõi hở vào thi’ yên ớn

Kéo ntrức sông Ngân rùa sạch vết tanh hôi.

Dền nay nhàn dân ca nước

Nhấc mãi nãm hat giặc Hồ.)

Bảithơ được viết vào nảm 1369 lúc là vào nhửng nảm cuốiđời cua õng Ở tuồi

dã giã song tàm hồn Phạm Sư Mạnh vàn dạt dào càm xúc vầnđầy khí phách, dầy

tinhthần tự hàodán tộc Súc song làu dài cua thơ Phạm Sư Mạnhchinh la sue sống

của nhìmg tư tưởng, tinh cóm cao cà Ẩy

Tuy không phai là mội nội xuycn suốt nhưng có thè nhận thầy ráng thơ ca ớ

thời vân Trânvẫn dỉình khảnhiều túc phàm đê hoải nicm về nhừng chiến công hiển

hách cua các triều dai trước Cam hứng thế sự dươc thê hiện rõqua niềm tu hào tụ

tôn cua dân tộc về cảc chiền công oanh liệt, đánh đuổi quân xâm lược cũng như tải

nâng vã dữc độ cua những người lành dạo đất nước

2.1.2 Hói cổ về một triềudại thịnh trị vànhững con ngưòi anh hùng

Ihời thinh Trần, các V| minh quân buổi đầu triều dai đà thê hiện lốt vai trò lãnh đạo đẩt nước đem lại thịnh trị cho xà hội và âm no an lạc cho nhân dân Hồi tướng

về côngđức cùa tiền nhãn, cácnhà thư thời vãnTrân không khoi tụ hào vanhớliếc:

"Dường Việt khai cơ lường Thài Tông,

Bi xưng Trinh Ọuán ngũ Nguyền Phong.

Kiến Thành tru tư An Sinh tụi.

Miều hiệu tuy đồng, đức bất dồng

(Đường Thái Tông dù hantriều Thái Tông - Trần Dụ Tông)

(Đường và Việt ỉàp cơ nghiệp có hai vua Thãi Tông Vua Dường xưng hiệu là Trịnh Ọuàn, vua ta xưng hiệu Nguvén Phong

Kiền Thành thì bị giết, mà An Sinh thi sống Miêu hifu quy cùng là Thái Tòng, mà cái đức thì khổng gióng nhon)

Tác giá dã có một sự so sánh lịch sư thú vị giữa hai vị vua khai mo một triều đại cùa Dại Việt và Trung I loa cócùng miều hiệu Thái l ông Trong khi Dường Thái Tông phái giết anh là Lý Kiến Thành đẻ đưực lên ngói thi Tran Thát Tông lụi khoandung với anh mình là Trần Lieu khi òngnáy nổi loạn that hại Tác giá nhận định cà

hai óng vua đều có ten gụi giồng nhau nhưng đức độ lại kliac nhau Và cái “đức"ẩy

là mót trong những yểu tố dã lãm cho Dại Việt cỏ những chiến công lừng lảy,có ý

nghĩaquyết đinh cho sự thanhcóng trong còng cuộc bao vệ nềnđộc lập tự chú.Chư Vân An khi cáo quan vềàn dột tai quenhà mà vẫn mang tấm lông lo đời canh cánh và khôn nguôi nhớ ticc về buổi thinh trị co “vuasang tôi hiên" ngay trước, văn khóc thầm cho một triều đai đang trên dà suy vong:

"Thui nguyệt kiêu biên lộng lịch huy.

Hà hoa hà diệp tịnh ỉuưngy

Ngu du có chiêu long hà tai?

Vàn mủn không sơn hục hát qtty.

Lào que tuỳ phong hương thach lộ.

Nộn dài trước thttỳ một tùng phi.

Thốn tàm rhù vị như hói thố,

lan thuyết tiên hoàng lệ úm huy ”

(Miết tri - Chu Văn An>

( Trũng nước bẽn câu dua gĩữn bóng chiêu hòm.

Hoa sen tà sen yên lạng tựa nhau.

Cú bơi au cô l úng ở chùn nào?

Mây dầy núi vầng, hạc chàng thấy về'

Mùi quê giữ bay theo gió tàm thum ngát con dường dâ.

Rêu non đẫm nước che lấp rãnh rũa thông.

Tấc tòng này van chưa nguội lanh như tro đất,

Nghe nôi dền Tiên hoàng luông gạt thầm giọt lệt

Nhừng bải thơ thê hiộn niềm tự háo vả ngưởng vộng sâu sảc VC bươi thinh tri

cua triều dại nhàTrầntrong dócó các vị vuaTrầnThái Tông Trần Thánh Tông và Trằn Nhân Tông là những vi vua anh minh đả đcm lại sự cường thịnh cho đất nước

và niềm hụnh phúc, an lục cho nhàn dân Đại Việt

Trong “ Bạch Hằng giang phú " Trương llán Siêu cũng đâ ghi lại hình ảnh nhùng người lính thòi Tran hiên ngang, lầm liệt Qua lởi ke của các bò lio - những

ngirời từng chứng kiến vàtham gia trận thuỹ chiến Bạch Đăng ớ dờiTrần,có the thấy

được niềm ngưởng mõ sâu sác đồi vời I lungĐạo Dai Vương lì an Quổc Tuần - người

anh hùng lập ncn chiến còngoanh liệt nâmxưa Khi dứng trước kè thủ mạnh hơn gấp

bội Hưng Dạo Đụi Vương không lo sợ vẫn vừng vang chiên đãu vơi nhàn định;

“ Nám nay thể giặc nhàn ". Cái “nhàn" ẩy không phai là sự coi thường địch mâ là rir

kinhnghiệm day dận của rằn Quỏc luântrong hai cuộc chiên đauchồnggiácngoạixàm

Bên cạnh hình anhVI tướng chi huytài ba côn lá hình anh quăn dội với khi thê ngút trởi, húng mụnh lữ irangbị vật chát đến tinh thần chiền đầu:

' Thuyên bè muôn dõi.

Tinh kì phấp phới.

Tì hô ba quân, (Hào gưtrm sũng chỏi.

Anh nhật nguyệt chư phui mờ

Bầu trời dầt chừ ỉÁp đối "

(Bạch Dăng giang phu Đông Châu Nguyền Hừu

Tiến Bùi van Nguyên dịch)

ỉ lình anh thuyền bé muòn dội tinh ki phầp phới, giáo guoin sang chói đã chothẩy không khi quyết liệt trẽn sông Bạch Điing củng như tinh thẩn chiến đẩu quịtcuông cùa nhùng binh sì lúc bầy giờ Người dọc có the hình dung được lực lương

hùng mạnh khi tham gia chiến đầu lần tinh thằn quyềt chiền cua hai hên vã sự khốc

liệtcua mội cuộc chiến ma ca hai đều ngang tái.ngang sức lãm cho vù try phai thay dồi (Anh nhợt nguyệt chừ phái mở Bầu trời dầt chù Slip đồi),

Và cuối cúng, chinh nghĩa tất thắng thảng lợi nảy không chi nhờváo địa the hiểm trư mà cònnhởvào con người tài nâng, anh hùng và dặc biệt là ”dức cao" cáidức dám xả thân vì nghĩa lớn dùng cám chóng giặc dừ không quan ngại hi sinh

2.2 Phê phán xã hội vàthương cam cho dời sổngnhân dân

2.2.1 Phê phán hiện thực xã hội

Cuối thờiTrần, đắt nước bat đầu đi vào lầm than, giai cấp thống trI dandần đi

vào con dường sa dọa người dàn phài sổng trong canh loạn lạc, đói khố Nhìn cành

đất nước phái chịu nhiều đau thương lam than, cảc tri thức thói vin Tran đâ cat lên

tiếng nói bát mân hiện thực và phoi bây những tệ trạng xã hội dương thời

Thiên tai hạn han mát mùa được bổi thêm vào sựvôtâm không đoái hoài cua

triều đình và sựdục khoét tàn ác của bọn quan lai tham nhùng đá dồn dànđen khốnkhóđen bước đườngcung;

‘ Dạn hue thiên lý xich như thiêu

Diên dừ hưu tu ỷ bứt hẽu?

Hậu thà sơn hà phương địch dịch

Hoàng thiên vũ lộ chinh thiều thiẽuĩ Lịii tư vông cô hồn da kiệt

Dãn mênh cao chi bân đì tiêu *

(Thôn cư cam sụ ký trinh Bâng Hồtường còng)

(Ruộng nương nghìn dậm dò như cháy

Dong quẽ than van không biết tróng cậy vào đàu?

Non sòng cùa Hậu thô dang nừc nê

Mưa móc cua í luting thiên hãy còn xa vời

Lưỉh quan tham lại vơ vèt hết kiệt

Mỡ mãng cua dán dã cun mất nưa

Nếu Nguyền Phi Khanh phăn nộ lố cáo bọn quan tham thi Nguyễn Tử Thành lại luyến tiếc thơi hoang kim vã càng đau xót truớc thực trangcủa đất nước:

“ Tự cố giai vân Thục fìể hồn Sào cư dộc đẳc chững cấm tôn Phi lai chi ái xuân stm hào

Diên các hoang lương yên vù thôn "

(Tiểu dồ vũ - Nguyen TửThành)

(Xưa hon Thục Để hóa thành mi

Chim chóc, riêng mi dưực nê vì

NÚI dẹp xuân tươi mi thích chi

Tiêu diều điỉt nước, có hay gi!)

Với Chu Đường Anh thi ông dă mượn xưa đe nói nay:

/Vgpchoa dạ chiêu tuyệt quyền kỳ.

Dục hãi khicn lai cận xích trì

Nhược su ái nhãn nhu ái mù.

Thương sinh hà chi hữu thương di?

(Đe Đương Minh Hoang dục mỉđồ - Chu Đường Anh)

(Con ngựa Ngọc hoa ch tea da " chợy giòi tuvèt vờỉ.

Tâm xong dâl den gàn them son.

Neu vua yêu người cùng nhưvéu ngựa, Thi dân dcn đâu dẽn noi cơ cưc?)

Việc chi quan tâm đến sờ thích cua riêng minh,bỏ mộc dân đen lằm than của

Đường Minh 1 loáng khiếnngười doc không thê không liên tườngden việc ãn chơi

hương lạc hobê triều chinh cua Trần Dụ Tỏng

Triều đinh nhà Trần lúc này đã đi ngược lại với nicm mong mói của nhândãn.

những ngườicótrách nhiệmđâ không lam trờn được chức nâng cua minh.Cánhtượng

mả Trần Nguyên Đán nói ru sau đâyđã cho chúng la thấy rở sự thật phù phàngđếnchừngnào:

"Gift hân hất tàc vó fieri thán Dồng-VŨ kim do hãn su binh "

(Cửunguyệt đổi cúc canh ngự chề thi vận)

(Nhà nghèo nhưng chàng vi khùng tiền mà than thư Hơi dồng hòi lanh, sứ xanh dd hình nay vẫn ròn)

Nhá tho cùng không ngân ngụi phe* phán giai cap thong tri đà bóc lột sứcdânđêphục vụchonhu cầu hưởng lạc cua minh Trằn Nguyên Đán dã lên án việc triều đìnhxây dựng Bao Nghiêm Tháp đâbóc lột cua cai sức lao dõng cua ngườidân khiếnhợ

tro nên dõi khổ mỗi công trinh lâ biẻt bao mồ hôi xưưng máu lien cùa bách tin

"Cưu tángy Hán trúc kiên 1(10,

pạn cô linh tung Phạt cot thao.

Hiếu nhật quang lãm Khuê hoạt dộng,

Da phong xuý khới dac thanh cao Tam ma dịa thượng trâm thương ngọc,

Na xà thành trung dùng bạch hào

Nhất riéti vóưu trang thất háo.

ỉ.ong xà đòi trác dịch dàn lao.

(Chỉn tầng dưa vào Ngân Hán kiển trúc vững vàng

Dâu thiêng muôn thuở, nơi cất dấu hiu cắt Phật.

Anh sảng han mai rọi vào, nét sao Khúc như rung dộng

Gió dèm thui dẽn tiêng mù > ang vang.

Trong Tam ma edm ( hire trâm ngọc xanh.

Nơi Na xã dung ngon bứt trung.

Cười cho sự võ ỉo dem thất hao diêm tò lên tháp.

Chum trò rung rần lãm dàn phai mẽt nhục.)

(Bao Nghiêm tháp Trân Nguyên Đán>

Nhàthơ cùng phan ánh được hiện thực cùa xã hội phong kiến lúc bay giờ chi châm lo tới việc xây dựng, hường thụ sung sường mã quên đi nỏi khò nhọc cua ngườidãn Khi Hồ Quý Lyxâythành Tây Dô(naythuộc Thanh Hóa), cỏkè dâng conhọ lá

giồng hìnhcon ngựa, bọn xu nịnh cho dó làdiêmtốt.HòQuý Ly vui thích, dát tên là

"Diệp mà nhi" (con ngựa lá) và ra để cho các danh sĩ lảm thơ phú chúc tụng Nguyền

Phi Khanh nhân dó làm bai thơ Diệp mã nhi phủ (Phủ ƠM1 ngựa lá) ngầm ý phephán

và nhúc nhơ nhà vua hây làm nhừng việc đem lại lựi ích thiết thực chơ dầt nước:

"Nguyen sung ái vật chi tàm nhi vi ải hiền chi tâm; suy đãi vật chi chi nhi vi dũi

hiền chi chi ■' (Xin hìiy đồi lòng yêu veil thành lòng trọng người hiền: dem chi dải vật

làm chi dài ke sĩ).

Hiện thực xà hội dâ dược các tác gia tái hiện, dành giá một cách chân thụt,dồngIhời thê hiện nồi niềm xót xa đau dờn cùa các tri thúc đương thời trước canh tinh

thống khổ và diêu tàn cua dẩt nước, nhân dân

22.2 1 hương cãni về đờisốngnhân dân

Vãn học thời kỳ này quan tâm nhiều đen dời sông của nhàn dân Đây cùng lùxuất phát từ truyền thống lịch sư đầu tranh dựngnước, giữ nước cua dân tộc ta, tiêu

biêu la kế sách "Khoan thư sức dãn làm kế sài/ re bền gốc " cua Trần Hưng Đyo

Đây là lời dạn tnrớc lúc sáp mất cùa HưngĐạo Đại Vương với vua Trần Anh

Tông Ihc luộn quan diem mong muon dát nước được vừng mạnh, đánh thángđượcngoạixàm và bao vệ dược chũ quyên thì phải lấy dân làm trọng, dưavảo sức dàn lả

chính Vua Trần Minh Tông cũng có càu thơ "Sinh dân nhài thi ngừ đung bào ’’ (Hẽt

thày sinh dán đềtt là người ruột thịt cùa ta)

Đê nhàn mạnh dânchính lã mau mu ruột th|l cua vua 1 rân Nguyen Dancũng

đđ từng tự thẹn: "Bợch dầu khàng phụ ải dân tâm " (Bợc dầu luồng phu lòng thương dân). Càu thơ lã nồi khô tàm cua quan Tư dồ vi minh chưa làm dược gi dê giup dânđành phụ lầm lõng yêu dân má cãđời minh lâm niêm Tưtươngyêu ihươngdãn xem

dãn lã gốc cúa nước là một diêm tich cực tứ dường lồi tú nước cho den vãnhoe nỏtrớthành truyền thong tốt dẹp vá tiến bộ trong văn họctrung đại Việt Nam

Trong thê ki thử XIV khi triều dinh nháTrân suy yểu cũng lã lúc nguửi dãn

phái gặp nhừng thống khổ đau thtrong Các lác giá lãn lư<jt bộc lộ những liểng thơ

“ưu thời manthế",điêu này cho thấynhiều gỏc cạnh đa dang trong cách biểu lộtinh

cam vớinhân dân cua người trí thứcdàn tộc "thâm trầm, kín đáo" nhưng cũng mạnh

me dạt dào; dõi lúc lá sự phồn nộ, uẳt ức, đắng cay Hiu hết các tác giá đều mong muôn quavănchuôngco thê bây to tinh cam phananh cuộc sông, tac dộng dén giai cấp thống tri, mong muổn nhộn được nhờng phan hồi tích cực vả làm thay đồi thực

tiền giúp cho dời sống cua người dan dược cài thiện dé người dânkhờng phai chiu quả nhiều ht sinh, thiệt thòi trong cuộc sổng Từ đó cùng giúp nhiềungười nhộnthức

được vị thế trách nhiệmcùa minh giữa the cuộc

Trong bài tho "Chư trung độc chước" Trần Quang Triều mang tâm trạng buồnchán, thát vọng trước cành triều dinh thi roi ren nhiều loạn Bài thựlà nồi niềm cùa Trần Quang Triều vềnhân tình thế thái, tinh người dồi thay, thói đờitráotrờ lại thêm

tin tức' gia đinh vàng bặt không lãm sao bicl được Nhùng nồi buồn da) dửtcua nhả

thơ không the ke cho ai chi chất chứa trong lông và mượn chén rượuđe giãi sầu

"Thu màn sơn thành bội tịch liên, Gia thư bất dáo hái thiên diêu

Nhân tình sơ mật xao hỏng vũ,

77tểthái cao đê phách ngạn triều.

Tùng cúc cố giao la dị lộ, Câm thư tuế vàn hy đong điều.

Kỷ da ỉồi khối hưng trung sự.

Thư hướng tòn tiên thỉ nhút kiêu "

(Chutrungđộc chước)

Tl huvế<lỉựynúi càng khiên hiu tỊuạnh bội phần.

Thư nhà không dền miền hiễn xa rám này.

Tình người thưa nhựt như mưa gò mui thuy en.

Thòi dời lẽn xuống như nước triều hừ Tùng cũc ban củ than ÔI nay dữ khác neo

Tuồi già đèn sàch mừng rằng hợp diệu.

Biết bao noi niêm chõng chat trong lóng.

Hủy thừ già khuây trước chẽn rượu xem sao)

Cùng giống như Trần Ọuang Triều, Quan Tư đồ Tran Nguyên Đán cũng hiểurõsúc cùa minh không thê lay chuyên được tinh canh nhãn) cứu vãn nhã Trần, ỏng đủ

chán nân vã cáo quan về ừ ấn chọn núi Chi Linh làm chốn dung thân Trong thơcủaTrằn Nguyên Dáncó thê thầy được sự bát lực cua một vị quan trong hoang thất mã không lảm gỉ được trước hiện tinh đát nước Mỗi vân ihơ cùa ông lai mang nhưng tràn trư day dứt VC the sự và nỏi khò cua người dándang plrai gánh chịu:

“ Nhân dàn muôn nước như cá trong vạc nước sôi Dầt Yên ờ phương Bae dát Biện ờphương Dóng dã thành gó hoang

Thuvền vêchưa yên giấc mộng sông hồ Mượn ánh đèn chiu soi dục cuốn sách cổ ”

(Dụ quy chu trung tác - Trần Nguyên Dán)Đọc thơ cùa Trằn Nguyên Dán ta cùng bát gáp dược cánh mất múa đói kemcuangười dân.anhhươngcủa thiên tai lien tiếp má không được kịp thờicửu giúp:

“ Nám nay mùa hè bị hạn mùa thư bị lụt.

Lũa khô mọ hòng tồn hại càng nhiều Dọc ha vạn quyên sách cùng không dùng vào dâu Bạc dầu luồng phụ lòng yêu dâu "

(Nhâm Dần niên lục nguyệt tác - Tràn Nguyên Đán)

Nỗi tlnrưng dân luôn la cam hửng chuđạotrongthơ cua Trân Nguyên Dan Dũ

dã lui ve ơ ẳn nhung ôngvẫn tâm niệm lâm sao lo dược cho dất nước,giúp dược cho

Nho phong bất chắn hồi vô lực

Ọuổc thề như httyền khứ diỹc phi Kim cố hưng vong chân khá giâm