Học sinh quá quen với tư duy vănhọc, kiến thức về xã hội còn hạn chế, tài liệu tham khảo nghị luận xã hộikhông nhiều, kĩ năng làm bài chưa thuần thục, dung lượng một bài khôngđược quá dà
Trang 1A-MỞ ĐẦU
I Tên sáng kiến:
Nâng cao chất lượng môn Ngữ văn lớp 9a3 trường THCS Lê Lợi bằng
việc rèn luyện kỹ năng làm bài nghị luận xã hội
II Sự cần thiết:
Trong những năm gần đây kiểu văn nghị luận xã hội đã được chú trọngtrong các nhà trường trung học Bởi văn nghị luận đã trở thành tiêu chíđánh giá đối với học sinh không chỉ trong những bài kiểm tra, thi học sinhgiỏi, thi vào lớp 10 và ngay cả thi tốt nghiệp THPT rồi đến kì thi Đại học
Sự chuyển biến này là cơ hội và cũng là thách thức đối với học sinh Mộtthời gian khá dài, làm văn trong nhà trường chỉ tập trung vào nghị luận vănhọc khiến cho học sinh cảm thấy văn chương xa rời thực tế cuộc sống Rènluyện văn nghị luận xã hội giúp học sinh không chỉ hoàn thiện kĩ năngtrình bày quan điểm của mình, mà còn cung cấp tri thức vô cùng phongphú về những vấn đề xã hội Thế nhưng thách thức đặt ra đối với học sinh
và giáo viên cũng không phải là nhỏ Học sinh quá quen với tư duy vănhọc, kiến thức về xã hội còn hạn chế, tài liệu tham khảo nghị luận xã hộikhông nhiều, kĩ năng làm bài chưa thuần thục, dung lượng một bài khôngđược quá dài, chỉ được viết trong một thời gian ngắn về một vấn đề trongcuộc sống chứ không phải cố định ở một văn bản trong sách giáo khoa Tất cả những điều đó tạo nên áp lực, gây khó khăn cho học sinh
Trong những năm qua, bản thân chúng tôi luôn được phân công giảngdạy môn Ngữ văn 9, chúng tôi luôn có ý thức trong việc giảng dạy, đặc biệt
đã chú trọng rèn luyện cho học sinh kĩ năng làm bài nghị luận nói chung vàbài văn nghị luận xã hội nói riêng, vì đây là một vấn đề đang được xem làmới và khó
Xuất phát từ tầm quan trọng và thực trạng của việc làm bài nghị luận
xã hội ở trường THCS hiện nay, để tạo tiền đề cho việc học và làm văn củacác em ở các bậc học tiếp theo, cũng như từng bước nâng cao chất lượngdạy – học Ngữ văn 9 trong nhà trường, chúng tôi đã quyết định chọn
nghiên cứu sáng kiến: “Nâng cao chất lượng môn Ngữ văn lớp 9a3
trường THCS Lê Lợi bằng việc rèn luyện kỹ năng làm bài nghị luận xã hội” Nhằm trao đổi với đồng nghiệp một vài kinh nghiệm, qua đó giúp
cho học sinh lớp 9 nắm vững hơn phương pháp làm kiểu bài này Với mongmuốn nâng cao chất lượng dạy học thông qua các bài thi, bài kiểm tra vàkết quả học tập của các em
III/ Đối tượng nghiên cứu:
Kỹ năng làm bài văn nghị luận xã hội và học sinh lớp 9a3 trườngTHCS Lê Lợi
Trang 2IV/ Phạm vi nghiên cứu:
Không gian: lớp 9a3 trường THCS Lê Lợi, kỹ năng làm bài văn nghị luận xã hội, trong chương trình Ngữ Văn 9
Thời gian:
+ Giai đoạn 1: từ đầu năm học đến giữa học kỳ I
+ Giai đoạn 2: từ giữa học kỳ I đến cuối học kỳ I
+ Giai đoạn 3: từ cuối học kỳ I đến giữa học kỳ II
V/ Phương pháp nghiên cứu:
a) Nghiên cứu tài liệu: để hỗ trợ kiến thức và tư liệu cho mình, tôi đọc các
tài liệu sau:
- Để làm tốt bài văn nghị luận xã hội Nguyễn Xuân Lạc, Nhà xuất bảnGiáo dục Việt Nam, 2015
- Dạy và học nghị luận xã hội, Đỗ Ngọc Thống, Nhà xuất bản Giáo dụcViệt nam, 2017
- Bí quyết viết đoạn nghị luận xã hội theo định hướng đề thi mới, PhanDanh Hiếu, Nhà xuất bản Đại học sư phạm TP.HCM, 2012
- Phương pháp dạy học Ngữ Văn ở THCS Nguyễn Thanh Hùng, NxbĐại học Sư phạm, 2007
- Phương pháp dạy và học văn nghị luận, Hoàng Mạnh Hùng, Nhà xuấtbản giáo dục, 2008
- Tiếp nhận văn học Trần Văn Dân, Nxb Khoa học Kỹ thuật, 1991
- Những vấn đề chung về đổi mới Giáo dục Trung học Cơ sở ở mônNgữ Văn Nguyễn Hải Châu, Nxb Giáo dục, 07/ 2007
- Tài liệu bồi dưỡng giáo viên dạy sách giáo khoa Ngữ Văn 9 NguyễnHải Châu, Nxb Giáo dục 03/ 2005
- Dựng đoạn và viết văn bản nghị luận xã hội, Hoàng Tiến Thịnh, Nhàxuất bản trẻ, 2014
- Nghệ thuật lập luận, Vũ Minh Hoàng, Nhà xuất bản Giáo Dục ViệtNam, 2001
b) Đàm thoại: để tìm hiểu và đánh giá được thuận lợi khó khăn khi
thực hiện đề tài, tôi đặt câu hỏi đàm thoại với học sinh và đồng nghiệp đểtiếp nhận thông tin phản hồi, hoàn thiện đề tài
c) Thực nghiệm: ở từng giai đoạn, tôi đều ứng dụng kết quả nghiên cứu
vào tiết dạy của mình ở lớp đã chọn làm đối tượng để rút kinh nghiệm vàchỉnh sửa bổ sung ở giai đoạn sau
d) So sánh kết quả: ở từng giai đoạn tôi đều tiến hành kiểm tra việc
lĩnh hội kiến thức, kết quả hoạt động của học sinh để kiểm chứng mức độkhả thi của đề tài Từ đó điều chỉnh, bổ sung hoàn thiện đề tài
e) Dự giờ: để rút kinh nghiệm cho bản thân và tham khảo việc dạy văn
nghị luận xã hội từ đồng nghiệp, tôi dự giờ các giáo viên có tay nghề giỏicùng bộ môn khi họ thực hiện dạy các tiết văn nghị luận xã hội
B/ NỘI DUNG:
Trang 3I Cơ sở lý luận.
1) Văn nghị luận là gì ?
Sách giáo khoa Ngữ văn lớp 9 định nghĩa : Văn nghị luận là loại vănđược viết ra nhằm xác lập cho người đọc, người nghe một tư tưởng nào đóđối với các sự việc, hiện tượng trong đời sống hay trong văn học bằng cácluận điểm, luận cứ và lập luận
2) Nghị luận xã hội là gì ?
Nghị luận xã hội là phương pháp nghị luận lấy đề tài từ các lĩnh vực xãhội chính trị, đạo đức làm nội dung bàn bạc nhằm làm sáng tỏ cái đúng –sai, cái tốt – xấu của vấn đề được nêu ra Từ đó đưa ra một cách hiểu thấuđáo về vấn đề nghị luận cũng như vận dụng nó vào đời sống
- Gồm có hai dạng:
+ Nghị luận về một tư tưởng, đạo lí
+ Nghị luận về một hiện tượng đời sống
3) Sự cần thiết của văn nghị luận
Xã hội ngày càng phát triển Các vấn đề xã hội cũng nảy sinh ngày mộtnhiều Việc tiếp nhận các vấn đề trên cũng mang tính chủ quan của mỗingười Song không nằm ngoài xu thế chung Vì thế để học sinh nhận biết
và tiếp cận vấn đề xã hội một cách chính xác các em cần trang bị cho mìnhkiến thức Đồng thời cũng phải có quan điểm, nhận thức rõ ràng Vì lẽ đóviệc học văn nghị luận của học sinh phổ thông trở thành một nhu cầukhông thể thiếu Loại văn bản này giúp các em nắm bắt được bản chất vấn
đề, biết thế nào là đúng, sai Biết thuyết phục mọi người theo quan điểmđúng Biết trình bày vấn đề trước mọi người Rèn luyện kỹ năng lập luận rõràng, mạch lạc Đó là tiền đề rất quan trọng giúp các em trong cuộc sốngsau này
II Cơ sở thực tiễn:
1) Thuận lợi:
- Về giáo viên:
Bản thân chúng tôi đã có nhiều năm thâm niên công tác, nhiều nămdạy văn lớp 9 Nhiều năm được nhà trường tin tưởng giao nhiệm vụ ôn thimôn Ngữ văn 9 để các em tham gia kì thi tuyển vào THPT Chính vì lẽ đótôi đã phải nghiên cứu tìm ra phương pháp giảng dạy đơn giản nhất đểtruyền đạt giúp học sinh hiểu được cách làm bài nghị luận xã hội hiệu quảnhất
Giáo viên dạy đã chuẩn bị bài soạn giáo án tương đối tốt, có ý thức đổimới phương pháp học tập việc dạy học lấy học sinh làm trung tâm Giáoviên tổ chức, hướng dẫn cách thức làm bài, luyện các dạng đề khác nhaugiúp học sinh hình thành kĩ năng làm bài nghị luận
- Về học sinh:
Đa số các em đã xác định được mục đích của việc học, có ý chí phấnđấu để vào được các trường THPT với số điểm cao nhất Nhiều em có ý
Trang 4thức ôn tập tốt, tích cực tìm tòi các dạng bài nghị luận, có ý thức tự bổ sungkiến thức, say mê trước mỗi đề văn mà giáo viên giao cho
Các em đã được tiếp xúc và học dạng văn nghị luận về một sự việchiện tượng xã hội và nghị luận về vấn đề tư tưởng đạo lí từ lớp 7 nên các
em đã biết và hình dung cách làm kiểu bài này
2) Khó khăn:
- Về giáo viên:
Mặc dù trong những năm gần đây, hầu hết giáo viên đã nắm chắcđược cấu trúc của các đề thi học sinh giỏi và thi vào lớp 10, một phầnkhông thể thiếu là câu hỏi liên quan đến kiểu bài nghị luận xã hội, thếnhưng một số giáo viên vẫn cho rằng câu hỏi chỉ chiếm tỉ lệ điểm trong bàikhoảng 30% số điểm nên chưa tập trung nhiều để hướng dẫn học sinh.Khiến kiến thức cơ bản học sinh nắm lơ mơ Tư tưởng học sinh làm bài lạichỉ chăm chú đến phần nghị luận văn học mà không nghĩ rằng đây là phần
dễ đạt điểm tối đa Hơn nữa lâu nay có khá nhiều học sinh và ngay cả thầy
cô cứ nghĩ rằng văn hay là câu chữ phải “bay bổng”, phải “lung linh”.Nghĩa là dùng cho nhiều phép tu từ, nhiều từ “sang”, nhiều thuật ngữ
“oách” mà quên rằng văn hay là sự chân thực, sự giản dị Tức là nói nhữngđiều mình nghĩ và nói bằng ngôn ngữ bình thường, không cao giọng,không uốn éo làm duyên
- Về học sinh.
Trong những năm gần đây học sinh không hứng thú học môn Ngữ văn Nhất là ngại làm những bài tập làm văn Có lẽ ngoài nguyên nhân khách quan từ xã hội, thì một phần cũng do làm văn khó, lại mất nhiều thời gian
“Công thức” làm văn cho các em lại không hình thành cụ thể Các em không phân biệt rõ các thao tác nghị luận chính mà mình sử dụng Kĩ năngtạo lập văn bản của học sinh ở trường THCS Lê Lợi còn yếu nhiều và rất hiếm có những bài nghị luận có được sức hấp dẫn, thuyết phục bởi cách lậpluận rõ ràng, chính xác, đầy đủ và chặt chẽ từng luận điểm, luận cứ Bài viết của các em khi thì sai về yêu cầu thao tác nghị luận, khi lại không sát, không đúng với nội dung nghị luận của đề bài Ví dụ đề yêu cầu nghị luận
về tư tưởng đạo lí lại làm sang nghị luận về hiện tượng sự việc đời sống Mặt khác đối với bài nghị luận xã hội dung lượng quy định (chỉ khoảng
300 đến 400 từ hoặc một trang giấy thi) nhiều học sinh vẫn chưa ước lượngđược, cứ thế phóng bút viết thậm hết nhiều thời gian mà bài lại không cô đọng, súc tích Một điều nữa mà ta dễ dàng nhận thấy khi dạy kiểu bài này các em đều quan niệm là bài văn “khô khan” nên bài viết chưa có sức hút, chưa lay động được tâm hồn người đọc Ở bất cứ thể văn nào, khô khan hay hấp dẫn là ở chất lượng Mà chất lượng một bài văn phụ thuộc vào cảmhứng, kiến thức và các yếu tố có tính kĩ thuật như: cách lập luận, dùng từ, câu
Trang 5III Nội dung vấn đề:
Từ những khó khăn của cơ sở thực tiễn đặt ra Chúng tôi nhận thấy việcrèn kĩ năng làm bài nghị luận xã hội cho học sinh lớp 9 để nâng cao chấtlượng dạy – học là rất cần thiết Chúng tôi đã chọn thực hiện sáng kiến
kinh nghiệm: “Nâng cao chất lượng môn Ngữ văn lớp 9a3 trường THCS
Lê Lợi bằng việc rèn luyện kỹ năng làm bài nghị luận xã hội” với những
nội dung như sau:
Bước 1: Làm công tác tư tưởng cho học sinh (định hướng)
Trước hết giáo viên cần phải dập tắt trong các em quan niệm: Văn nghịluận là loại văn “khô khan” là chưa hợp lí, vì ở bất cứ thể văn nào, khôkhan hay hấp dẫn là ở chất lượng Chất lượng một bài văn nghị luận phụthuộc vào cảm hứng, kiến thức và các yếu tố có tính kĩ thuật như: cách lậpluận, dùng từ, câu Cảm hứng là yếu tố đầu tiên
Sau là phải có kiến thức: Có thể việc hiểu biết về vấn đề cần bàn càngphong phú thì càng dễ cho mình lập luận trong bài viết Kiến thức phongphú cũng có nghĩa là mình nắm được lẽ phải, giúp cho mình đưa ra nhữngluận điểm chắc chắn, giàu sức thuyết phục, không thể bác bỏ Trái lại nếukiến thức nghèo nàn hay sáo rỗng thì bài văn nhạt nhẽo, nặng nề, hô khẩuhiệu Cần nhớ rằng văn nghị luận là làm sao để người khác “tâm phục khẩuphục” chứ không phải áp đặt cách hiểu của mình cho người khác
Khi kiến thức đã phong phú thì các yếu tố kĩ thuật của văn bản, về cơbản sẽ biết sử dụng một cách tự nhiên Bởi vì một triết gia đã nói “Cái gìđược quan niệm rõ ràng thì diễn đạt sẽ mạch lạc” Việc trau dồi và cẩntrọng trong công tác kĩ thuật thì không bao giờ thừa Luôn luôn phải cânnhắc, sắp xếp cái nào trước, cái nào sau, chọn đi chọn lại từ nào cho chuẩnxác, sinh động
Bước 2: Củng cố và khắc sâu kiến thức lí thuyết về bài văn nghị luận
xã hội.
Về kiểu bài nghị luận xã hội, Bộ giáo dục và Đào tạo đã quy định trongcấu trúc đề thi từ năm 2010 Theo đó, học sinh phải vận dụng kiến thức xãhội và đời sống viết bài nghị luận xã hội (khoảng 300 từ) đối với học sinhTHCS Vì vậy muốn làm tốt kiểu bài này trước hết giáo viên cần hướngdẫn và yêu cầu học sinh nắm chắc phần lí thuyết thì mới vận dụng tốt trongkhi làm bài Kiểu bài này có hai dạng bài cụ thể là:
+ Nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống
+ Nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí
Học sinh cần bám sát vào quy định trên để định hướng ôn tập và làm bàithi cho hiệu quả
a) Nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống.
*Khái niệm:
Nghị luận về một sự việc, hiện tượng, đời sống xã hội là nêu ý kiến củamình, bàn luận, đánh giá của mình về sự việc, hiện tượng ấy
*Yêu cầu:
Trang 6- Nội dung: Phải trình bày rõ nội dung, bản chất của sự việc, hiện tượng,phải trình bày rõ thái độ, ý kiến của người viết về mặt sai, mặt đúng, mặtlợi, mặt hại của nó.
- Hình thức: Sự bàn luận, đánh giá phải có luận điểm rõ ràng, được trìnhbày bằng các luận cứ xác thực, bằng các phép lập luận phù hợp
- Lời văn có sức thuyết phục
* Bố cục: Bài văn nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống cũng phải
đảm bảo các phần chặt chẽ, mạch lạc theo yêu cầu chung của một bài vănnghị luận
- MB: Giới thiệu sự việc, hiện tượng có vấn đề sẽ bàn luận
- TB: Phân tích các mặt của sự việc, hiện tượng, trình bày ý kiến, sự đánhgiá của mình
- KB: Khẳng định, phủ định, khái quát ý nghĩa của vấn đề nghị luận
b) Nghị luận về một vấn đề về tư tưởng đạo lí.
* Khái niệm:
Nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lí là bàn về một vấn đề thuộc lĩnhvực tư tưởng, đạo đức, lối sống có ý nghĩa quan trọng đối với cuộc sốngcủa con người
*Yêu cầu:
- Về nội dung: Làm sáng tỏ các vấn đề tư tưởng đạo lí bằng cách giải thích,chứng minh, so sánh, đối chiếu, phân tích để chỉ ra chỗ đúng (hay chỗ sai)của một tư tưởng nào đó nhằm khẳng định tư tưởng của người viết
-Về hình thức: Bài văn phải có bố cục 3 phần rõ ràng, luận điểm đúng đắn,lập luận chặt chẽ, mạch lạc
-Lời văn: Rõ ràng, sinh động
* Bố cục: Có bố cục chặt chẽ, hợp lí theo yêu cầu chung của một bài văn
nghị luận
- MB: Giới thiệu vấn đề tư tưởng, đạo lí cần bàn luận
- TB: Lần lượt giải thích, chứng minh, phân tích các nội dung của vấn đề tưtưởng, đạo lí đó; đồng thời nêu ý kiến bàn luận, đánh giá của mình
- KB: Tổng kết, nêu ý nghĩa, bài học của vấn đề nghị luận
Lưu ý:
Khắc sâu để học sinh nắm được kiến thức của từng kiểu bài là hết sứcquan trọng để các em vận dụng tốt trong quá trình làm bài cụ thể Tuynhiên làm bài nghị luận xã hội giáo viên cần hướng dẫn cho học sinh cáclưu ý sau:
*Chú ý đọc kĩ đề bài, xác định dạng đề bài:
Trong thực tế một số đông học sinh hiện nay vẫn còn nhầm lẫn giữadạng đề bài nghị luận về tư tưởng đạo lý và dạng đề bài nghị luận về hiệntượng đời sống Cách nhận diện đơn giản là ở đề bài bàn về sự việc hiệntượng đời sống xã hội thường xuất hiện ở sự việc, sự kiện mang tính thời
sự cao và yêu cầu học sinh bàn luận trực tiếp về chính những sự việc, sựkiện đã được đề cập Trong khi đó đề bài nghị luận về một vấn đề tư tưởng
Trang 7đạo lý thường yêu cầu học sinh bàn luận về ý kiến, cách đánh giá nào đó(cũng có thể với ngay sự việc, sự kiện mang tính thời sự cao).
*Tăng cường quan sát, cập nhật thông tin: Một điều không thể phủ
nhận là những bài nghị luận xã hội đạt điểm cao bao giờ cũng có dẫnchứng thực tế, sát đúng với chủ đề Học sinh cần sắp xếp và bố trí thời gianphù hợp để đọc sách báo, xem truyền hình để làm phong phú vốn sống,tránh tình trạng bị lạc hậu so với cuộc sống đang diễn ra xung quanh
*Chọn lọc và xử lí thông tin.
Việc đọc sách báo, tin tức rất cần thiết nhưng phải biết chọn lọc thông tin,học sinh có thể bị “nhiễu”, một số học sinh chưa biết xử lí thông tin có thểgây hoang mang, thậm chí dẫn đến cách hiểu sai lệch
Bước 3: Hướng dẫn cách làm bài cụ thể.
Thứ nhất: Hướng dẫn cách làm bài nghị luận về một sự việc, hiện tượng đời sống:
Cuộc sống đang từng giờ, từng phút trôi qua cùng biết bao thay đổi vàbiết bao sự kiện Có thể nói chính những sự việc, hiện tượng đời sống làmảng đề tài hết sức hấp dẫn, phong phú người ra đề lựa chọn các mảng đềtài khác nhau để ra đề như: Môi trường, dân số, tai nạn giao thông, tệ nạn
xã hội Để làm tốt dạng đề nghị luận xã hội về sự việc hiện tượng đờisống đang được dư luận xã hội quan tâm, giáo viên cần hướng dẫn học sinhlưu ý
*Làm bài nghị luận về sự việc đời sống.
- Yêu cầu về hình thức: Đảm bảo bố cục ba phần, luận điểm rõ ràng, luận
cứ xác thực, lời văn có sức thuyết phục
- Yêu cầu về nôi dung
+ Nêu thực trạng của vấn đề
+ Biểu hiện – phân tích tác hại
+ Nguyên nhân
+ Biện pháp khắc phục (hướng giải quyết)
+ Ý thức bản thân đối với vấn đề nghị luận
Ví dụ :
Với nhan đề: “Môi trường sống của chúng ta” Dựa vào những hiểu biết
của em về môi trường, viết một bài văn ngắn trình bày quan niệm của em
và cách làm cho cuộc sống ngày một tốt đẹp hơn.
Nêu vấn đề và triển khai thành bài văn nghị luận gồm các ý cơ bản sau:
* Mở bài: (Nêu vấn đề nghị luận)
Môi trường sống của chúng ta thực tế đang bị ô nhiễm và con người chưa
+ Ô nhiễm môi trường làm hại đến sự sống
+ Ô nhiễm môi trường làm cảnh quan bị ảnh hưởng
Trang 8- Đánh giá:
- Những việc làm đó là thiếu ý thức bảo vệ môi trường, phá hủy môitrường sống tốt đẹp
- Phê phán và cần có cách xử phạt nghiêm khắc
- Hướng giải quyết
- Tuyên truyền để mỗi người tự rèn cho mình ý thức bảo vệ môitrường
- Coi đó là vấn đề cấp bách của toàn xã hội
* Kết bài: Khẳng định lại vai trò của môi trường.
*Nghị luận về một hiện tượng đời sống.
- Yêu cầu về hình thức: Đảm bảo bố cục ba phần, diễn đạt có cảm xúc
- Yêu cầu về nội dung cần đảm bảo các ý sau:
+ Giải thích hiện tượng
+ Trình bày suy nghĩ của người viết về hiện tượng ấy
+ Liên hệ thực tế đời sống
+ Nêu tác dụng ảnh hưởng và bài học rút ra
Ví dụ :
Đề bài: “Giữa một vùng sỏi đá khô cằn, có những loài cây vẫn mọc lên
và nở những chùm hoa thật đẹp” Viết một một bài văn nghị luận (Khoảng
300 từ) nêu suy nghĩ của em được gợi ra từ hiện tượng trên.
Gợi ý
Với dạng bài này giáo viên có thể hướng dẫn học sinh lập theo ý
*Về hình thức: Trình bày thành văn bản nghị luận ngắn, có bố cục 3 phần
rõ ràng (Mở bài, thân bài, kết bài), yêu cầu không quá 300 từ
*Về nội dung:
- Giải thích hiện tượng: là hiện tượng có thể bắt gặp trong thiên nhiên, gợi
tả sức chịu đựng, sức sống kì diệu của những loài cây “vẫn mọc lên và nởnhững chùm hoa thật đẹp” ngay trong “một vùng sỏi đá khô cằn” (có thể
đi từ việc giải thích từ ngữ: Vùng sỏi đá khô cằn, chỉ sự khắc nghiệt củamôi trường sống; loài cây vẫn mọc lên và nở những chùm thật đẹp; sựthích nghi, sức chịu đựng, sức sống, vẻ đẹp)
- Trình bày suy nghĩ:
Hiện tượng thiên nhiên nói trên gợi suy nghĩ về vẻ đẹp của con ngườitrong bất cứ hoàn cảnh nghiệt ngã nào vẫn thể hiện nghị lực phi thường,sức chịu đựng và sức sống kì diệu nhất Đối với họ nhiều khi sự gian khổ,khắc nghiệt của hoàn cảnh lại chính là môi trường để tôi luyện, giúp họvững vàng hơn trong cuộc sống “Những chùm hoa thật đẹp” “Nhữngchùm hoa trên đá” (Thơ: Chế Lan Viên) Thành công đạt được thật có giátrị vì nó là kết quả của những cố gắng phi thường, sự vươn lên không mệtmỏi Vẻ đẹp của những cống hiến, những thành công mà họ dâng hiến chocuộc đời lại càng có ý nghĩa hơn, càng “rực rỡ” hơn
- Liên hệ thực tế : Không có ai ở Việt Nam không biết đến thầy NguyễnNgọc Kí đã bị liệt cả hai tay, nhưng anh đã kiên trì luyện tập biến đôi bàn
Trang 9chân thành đôi bàn tay kì diệu viết những dòng chữ đẹp, học tập trở thànhnhà giáo, nhà thơ
- Nêu tác dụng, ảnh hưởng, bài học rút ra từ hiện tượng :
Những con người với vẻ đẹp của ý chí, nghị lực luôn là niềm tự hào,ngưỡng mộ của chúng ta, động viên và thậm chí cảnh tỉnh những ai chưabiết chấp nhận khó khăn, thiếu ý chí vươn lên trong cuộc sống
Thứ hai: Hướng dẫn làm bài nghị luận về một vấn đề tư tưởng đạo lý:
* Lưu ý : Đề bài nghị luận về một tư tưởng, đạo lí khá đa dạng
- Thể hiện ở nội dung nghị luận: Những vấn đề tư tưởng, đạo lí hết sứcphong phú, đa dạng Vì vậy cần tránh học tủ, đoán “mò” nội dung nghịluận Điều quan trọng là phải nắm được kĩ năng làm bài
- Thể hiện trong dạng thức đề thi:
Có đề thể hiện rõ yêu cầu nghị luận, có đề chỉ đưa ra yêu cầu nghị luận màkhông đưa ra một yêu cầu cụ thể nào
Có đề nêu trực tiếp vấn đề nghị luận, có đề gián tiếp đưa ra vấn đề nghịluận qua một câu danh ngôn, một câu ngạn ngữ, một câu chuyện
- Chú ý các bước cơ bản của bài văn nghị luận về một tư tưởng đạo lí Đâycũng là trình tự thể hiện hệ thống lập luận trong bài viết Học sinh cầntranh thủ những hướng dẫn quan trọng trong sách giáo khoa để nắm chắc kĩnăng làm bài như ở trên
- Giá trị đạo lí đối với đời sống của mỗi con người
- Bài học hành động cho mọi người, bản thân
Đồng thời giáo viên cần hướng dẫn học sinh chú ý đối với hai dạng đềnghị luận về tư tưởng đạo lí thường gặp
+ Dạng đề trong đó tư tưởng đạo lí được nói tới một cách trực tiếp
+ Dạng đề trong đó tư tưởng đạo lí được nói tới một cách gián tiếp
Bước 4: Hướng dẫn học sinh cách tìm dẫn chứng cho bài văn nghị luận xã hội.
Để chứng minh một cách thuyết phục cho các luận điểm của một bàivăn nghị luận xã hội, người viết phải sử dụng dẫn chứng cụ thể, tiêu biểu
về những người thật, việc thật Đây là một công việc khá khó khăn đối vớihọc sinh Để giúp các em biết cách tìm dẫn chứng một cách tốt nhất, xinchia sẻ một số kinh nghiệm trong việc sưu tầm tư liệu phục vụ cho đề vănnghị luận xã hội
Trang 10- Học sinh trao đổi thảo luận cùng nhau thông qua quá trình đọc sách báo,nghe tin tức trên các phương tiện thông tin đại chúng, cần ghi lại nhữngnhân vật tiêu biểu, những sự kiện, con số chính xác về một sự việc nào đó.
- Sau một thời gian tích luỹ cần chọn lọc, ghi nhớ và rút ra bài học ý nghĩanhất cho một số dẫn chứng tiêu biểu
- Cần nhớ, một dẫn chứng có thể sử dụng cho nhiều đề văn khác nhau.Quan trọng là phải có lời phân tích khéo léo (Ví dụ lấy dẫn chứng về Bác
Hồ hay BillGates vừa có thể dùng cho đề bài về tinh thần tự học, về tàinăng của con người, hoặc vừa là đề bài về khả năng ý chí vươn lên trongcuộc sống hay về niềm đam mê, bài học về sự thành công, tấm gương vềmột lòng nhân ái )
Sau đây là một số dẫn chứng tiêu biểu có thể dùng làm dẫn chứng chomột bài văn nghị luận xã hội
* Dùng nhân vật trong thực tế đời sống để làm dẫn chứng.
Ví dụ 1 Bác Hồ: Một lãnh tụ vĩ đại, một nhà cách mạng lỗi lạc đồng thời
là một nhà văn, nhà thơ Để có được điều đó Người phải tự học, ý chí vươnlên trong cuộc sống, quan trọng hơn Bác còn là người biết hy sinh mìnhcho tổ quốc nhân dân
=> Khó khăn không làm cho ý chí lung lay mà ngược lại còn giúp cho conngười có nghị lực hơn
Ví dụ 2 Niu–tơn: Là nhà toán học, vật lí, cơ học, thiên văn học vĩ đại
người Anh Sinh ra thiếu tháng, là một đứa trẻ yếu ớt, Niu-tơn thường phảitránh những trò chơi hiếu động của bạn bè Do đó ông phải tự tạo ra nhữngtrò chơi cho mình và trở thành người rất tài năng
=> Sức mạnh của nghị lực luôn chiến thắng những khuyết điểm của bảnthân
Ví dụ 3 Bill Gates: Từ nhỏ đã say mê toán học, từng đậu vào trường Đại
học Harvrard nhưng niềm say mê máy tính ông đã nghỉ học và cùng một
Trang 11người bạn mở công ty Microsott Vượt qua nhiều khó khăn, ông đã trởthành người giàu nhất hành tinh và hiện nay ông đã dành 95% tài sản củamình làm từ thiện Cuộc đời của ông là bài học cho sự thành công nhờ tựhọc và niềm đam mê công việc
Ví dụ 4 Chu Văn An: (1292 – 1370) là nhà Nho, nhà hiền triết, nhà sư
phạm mẫu mực cuối đời Trần Nổi tiếng cương trực, không cầu danh lợi
Ra làm quan từ thời vua Trần Dụ Tông (Đầu thế kỷ XIV), chính sự suy đồi,nịnh thần lũng đoạn, ông dâng sớ xin chém 7 nịnh thần (thất trảm sở)nhưng không được chấp thuận Ông treo án từ quan về quê dạy học, viếtsách Ông không vì trò làm quan to mà dựa dẫm, luôn thẳng thắn phê bìnhnhững trò thiếu lễ độ Đây là tấm gương về lối sống trung thực, bất chấpkhó khăn vẫn đấu tranh cho lẽ phải
Ví dụ 5 Phan Thị Huệ: Là một trong số ít người Việt Nam nhiễm
HIV /AIDS dám công khai thân phận - Phạm Thị Huệ, quê ở Hải Phòng đãđược tạp chí Time của Mĩ bầu chọn là “Anh hùng châu Á” Biết mình vàchồng bị nhiễm nhưng cô đã chiến thắng bản thân, đóng góp sức lực chocuộc đời Tháng 2/2005 cô trở thành tình nguyện viên của Liên Hợp Quốc => Chiến thắng bản thân là chiến thắng vĩ đại nhất
Ví dụ 6 Anh Trần Văn Thước: bị tai nạn lao động liệt toàn thân Không
gục ngã trước số phận, anh can đảm tự học và trở thành nhà văn Khôngthể nói hết những gian nan, những giọt nước mắt đau khổ của họ trongnhững ngày tự mình vượt qua bệnh tật để khẳng định giá trị của mình, đểchứng tỏ bản thân tàn nhưng không phế
Ví dụ 7 Nguyễn Công Hùng: Vào năm 2005 cả nước biết đến một
Nguyễn Công Hùng (Xã Nghi Diên-huyện Nghi Lộc-Nghệ An) Từ khi sinh
đã mắc chứng bại liệt Anh còn bị căn bệnh viêm phổi hành hạ làm cho sứckhoẻ suy kiệt Vậy mà anh đã không gục ngã Chàng trai 23 tuổi, bại liệt,chân tay teo tóp, trọng lượng chỉ 12kg và gần như mất hoàn toàn mất khảnăng lao động đã trở thành một chuyên gia tin học và được tôn vinh làHiệp sỹ công nghệ thông tin năm 2005 vì những đóng góp không vụ lợicủa mình cho cộng đồng Tháng 5/2005 anh được trung tâm sách kỷ lụcViệt Nam đưa vào “Danh mục kỷ lục Việt Nam” về người khuyết tật bị bạiliệt toàn thân đầu tiên làm giám đốc cơ sở đào tạo tin học và ngoại ngữnhân đạo
Ví dụ 8 Thầy Nguyễn Ngọc Ký: bị liệt cả hai bàn tay đã kiên trì luyện tập
biến đôi bàn chân thành đôi bàn tay kì diệu, viết những dòng chữ thật đẹptrở thành nhà giáo, nhà thơ
=> Đấy là những con người có nghị lực phi thường trong cuộc sống, nhữngcon người biết vượt lên số phận
*Dùng những con số “biết nói” để làm dẫn chứng.
1 Tính trên toàn thế giới, số người nhiễm HIV hiện nay là 45 triệu người.Trong đó 50% là phụ nữ Có khoảng 14 triệu trẻ em trên thế giới có cha
mẹ, hoặc cả cha mẹ qua đời vì HIV/AIDS