Tìm hiểu những đặc sắc của phật giáo việt nam (từ góc nhìn so sánh với phật giáo ấn độ và trung quốc)

Tinh thần bản địa hóa trong Phật giáo Việt Nam Đặt vấn đề Đối với sự tồn tại và phát triển của Phật giáo – một trong những tôn giáo lớn nhất hiện nay dường như có một nghịch lý thú vị đã

Tinh thần bản địa hóa trong Phật giáo Việt Nam

Đặt vấn đề

Đối với sự tồn tại và phát triển của Phật giáo – một trong những tôn giáo lớn nhất hiện nay dường như có một nghịch lý thú vị đã xảy ra: Phật giáo khai sinh ở Ấn Độ rồi từ Ấn Độ lan rộng ra Trung Quốc và nhiều quốc gia châu Á khác, trong đó có những quốc gia bé nhỏ ở khu vực Đông Nam Á, được các quốc gia này đón nhận, đạt đến đỉnh cao ở Trung Quốc rồi từ quốc gia này lại một lần nữa phủ tầm ảnh hưởng rộng khắp lên nhiều nước khác trong khu vực Nhưng điều kỳ lạ là, chính ở quốc gia đã khai sinh ra mình, Phật giáo lại dần mai một và đi đến chỗ suy tàn; ở Trung Quốc – đất nước mà Phật giáo được tôn vinh và tái sinh một lần nữa, Phật giáo cũng dần không giữ được vị trí độc tôn

Nói cách khác, ở hai nền văn hóa lớn bậc nhất trên thế giới, tầm ảnh hưởng của tôn giáo này có vẻ như đang mờ nhạt dần đi Còn ở những quốc gia Đông Nam Á vốn chỉ được coi những kẻ kế thừa đến sau, Phật giáo lại trở nên hưng thịnh và là một trong những tôn giáo có tầm ảnh hưởng mạnh mẽ nhất Việt

Nam cũng là một trong những quốc gia tiêu biểu ở Đông Nam Á nơi mà Phật giáo phát triển rộng khắp và có vai trò vô cùng to lớn trong đời sống văn hóa, tâm linh của cư dân bản địa Có được sự hưng thịnh đó, là do Phật giáo Việt

Nam đã được bản địa hóa một cách nhuần nhuyễn, linh hoạt, trở thành một tôn

giáo mang đậm bản sắc và tinh thần Việt Nam Tìm hiểu về tinh thần bản địa trong Phật giáo Việt Nam dưới góc nhìn đối sánh với Phật giáo Ấn Độ (Phật giáo nguyên thủy) và Phật giáo Trung Quốc, sẽ giúp đưa ra một số quan điểm mang tính khoa học để lý giải căn nguyên sự suy tàn của Phật giáo ở Ấn Độ, sự mai một ở Trung Quốc cũng như sức sống mạnh mẽ của tôn giáo này ở Việt Nam

1 Bảng đối chiếu

Tiêu chí Phật giáo Ấn Độ

(Phật giáo nguyên thủy)

Phật giáo Trung Quốc

Phật giáo Việt Nam

Tình trạng

hiện nay

Được cho là đã suy tàn tại Ấn Độ

Là một trong những tôn giáo chính ở TQ

Là tôn giáo lớn nhất tại VN

Tầm ảnh

hưởng

Tầm ảnh hưởng không đáng kể tại

Ấn Độ

Phật giáo kết hợp với Đạo giáo và Nho giáo trong Tam giáo đồng nguyên có ảnh hưởng sâu sắc đến đời sống tinh thần của người dân TQ, nhưng nếu tách riêng thì ảnh hưởng của nó không được mạnh mẽ như thế

Là tôn giáo có tầm ảnh hưởng sâu rộng nhất tại VN

Số lượng

tín đồ

Chỉ còn lại một bộ phận tín đồ không đáng kể

- Khoảng 8% dân quy y tam bảo, xếp thứ 2 sau Đạo giáo (30% dân số)

- Là đất nước có số lượng Phật tử đông nhất (khoảng trên

660 triệu đến 1 tỷ người)

- Có gần 45 triệu tín

đồ quy y tam bảo, có

839 đơn vị gia đình Phật tử và khoảng 44.498 tăng ni

Di tích - Bồ-đề đạo tràng

(BodhGaya): nơi mà

Chùa Thiếu Lâm Nga My Sơn

- Ở Bắc Ninh: chùa Dâu, chùa Phật

Thích Ca đã ngồi thiền và thành đạo

- Sarnath, còn gọi là Mrigadava (Deer park): nơi mà Phật bắt đầu thuyết giảng giáo lý

- Kusinagara: nơi

mà Phật nhập niết bàn

- Trung tâm Phật giáo Nalanda:

trường đại học Phật giáo đầu tiên trên thế giới

*Chủ yếu còn lại các thánh tích và di chỉ

để du khách đến thăm quan và tưởng niệm

Ngũ Đài Sơn Cửu Hoa Sơn Phổ Đà Sơn Đôn Hoàng

*Đều là các ngôi chùa hoặc quần thể chùa nổi tiếng, vừa

là nơi ở của người tu hành, vừa là danh thắng nổi tiếng

Tích

- Ở Ninh Bình: Chùa Nhất Trụ, chùa Bái Đính

- Ở Hà Nội: chùa Báo Ân, chùa Trấn Quốc, chùa Đậu, chùa Thầy, chùa Một Cột

- Ở Huế: Chùa Thiên Mụ, Chùa Quốc Ân, Chùa Từ Đàm, Chùa Báo Quốc

Ngoài ra còn nhiều chùa chiền khắp đất nước

*Đều là những ngôi chùa có quy mô tương đối nhỏ, hầu hết vừa là nơi ở của người tu hành vừa là

di tích lịch sử

Hình mẫu

đức phật

- Chư phật đều xuất thân là nam giới

Hình tượng nữ giới (Bồ Tát) xuất hiện muộn và tương đối ít

- Hình tượng nữ giới xuất hiện đa dạng hơn ở Ấn Độ (Quan Thế Âm Bồ Tát, Phật Bà nghìn mắt nghìn tay)

- Hình tượng nữ giới xuất hiện tương đối nhiều, đa dạng và gần gũi với đời sống (Phật bà Quan Âm, Quan Âm Thị Kính,

- Hình tượng Đức phật luôn uy nghiêm, phi thường,

là người truyền dạy giáo lý, khai sáng đầu óc và tâm hồn

- Hình tượng Đức phật luôn uy nghiêm, phi thường,

là người truyền dạy giáo lý, khai sáng đầu óc và tâm hồn, đồng thời có phép thuật

Phật Bà Chùa Hương)

- Hình tượng Phật dân dã, gần gũi

- Hình ảnh Bụt vừa dân dã vừa huyền diệu, biết phép thuật, xuất hiện để giúp đỡ dân lành Quan niệm

về xuất thế

Người xuất gia tách biệt hoàn toàn khỏi gia đình, xã hội

Người xuất gia vẫn giữ liên hệ với gia đình, xã hội

Người xuất gia vẫn giữ sự liên hệ tương đối mật thiết với gia đình

Quan niệm

về sát sinh

Cấm sát sinh dưới mọi hình thức : không được giết người, không được

ăn mặn, không lao động vì khi lao động

có thể vô tình sát hại các sinh linh khác

Cấm sát sinh, tuy nhiên việc giết những người phạm tội lại không bị phê phán mà được coi là giải thoát người đó khỏi nghiệp chướng

Cấm sát sinh, tuy nhiên VN giống TQ

ở cách vận dụng giới luật này một cách linh hoạt, uyển chuyển hơn

Kiến trúc - Chùa chỉ là nơi thờ

Phật

- Chùa chiền luôn có

sự phân biệt rạch ròi

2 phái Đại thừa và Tiểu thừa

- Tượng Phật không

có nhiều biến thể

- Chùa có quy mô

- Chùa chỉ là nơi thờ Phật

- Chùa chiền luôn có

sự phân biệt rạch ròi

2 phái Đại thừa và Tiểu thừa

- Tượng Phật không

có nhiều biến thể

- Chùa có quy mô

- Chùa còn là nơi thờ thần

- Chùa chiền không phân biệt theo phái nào, hòa trộn đặc điểm của cả Đại Thừa và Tiểu Thừa

- Tượng phật có rất nhiều biến thể

hoành tráng, kiến trúc tráng lệ

hoành tráng, kiến trúc tráng lệ, tương đối nhiều màu sắc

- Chùa có quy mô vừa phải hoặc nhỏ, màu sắc thâm trầm

cổ kính

Phật giáo

và văn học

Chưa tìm thấy nhiều tài liệu chứng tỏ Phật giáo có ảnh hưởng lớn đối với văn học Ấn Độ

Phật giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến văn học TQ, đi vào rất nhiều tác phẩm thơ ca, hát nói, tiểu thuyết, kinh kịch

Phật giáo có ảnh hưởng sâu sắc đến văn học Việt Nam,

cả văn học dân gian

và văn học viết

2 Tinh thần bản địa hóa trong Phật giáo Việt Nam

Phật giáo khi được phổ biến tại Việt Nam đã được bản địa hóa khác nhiều

so với nguyên bản, được làm tươi mới lại bằng tâm thức và tín ngưỡng của người Việt Nam do đó thấm đẫm nét văn hóa truyền thống của Việt Nam - một quốc gia nông nghiệp trồng lúa nước với những nét riêng biệt điển hình: đó là lối ứng xử linh hoạt, uyển chuyển, mềm mại như nước, là tinh thần khoan dung hòa hiếu…Dưới đây là một số nét khác biệt tiêu biểu của Phật giáo Việt Nam so với Phật giáo Ấn Độ và Trung Quốc:

- Về tư tưởng:

Phật giáo ở Việt Nam được nhấn mạnh ở tính nhập thế Nếu như Phật giáo nguyên thủy chủ trương sống khổ hạnh, xa lánh trần thế, tiết chế dục vọng thì ở Việt Nam, tư tưởng đó vẫn được đề cao, nhưng với một số người, nhất là với thiền phái Trúc Lâm, tu hành không có nghĩa là xa rời mọi chuyện trần tục

mà vẫn quan tâm đến vận mệnh quốc gia và sự hưng vong của cộng đồng Tư tưởng thiền Trúc Lâm mang tính độc lập, ít bị ảnh hưởng bởi đạo Phật nguyên thuỷ cũng như một số tông phái từ Trung Hoa du nhập

Phật giáo ở Ấn Độ mang nặng nét tư duy triết học siêu hình Còn Phật giáo ở Trung Quốc và Việt Nam đều được tái tạo lại bằng tư duy thực tiễn Ở

Ấn Độ, xuất gia đồng nghĩa với sống tách biệt khỏi cộng đồng, xã hội, không sát sinh thậm chí không lao động, bởi vậy bị nhiều tín đồ của các tôn giáo lên án

là ích kỷ và thiếu trách nhiệm với cộng đồng Ngược lại, ở Trung Quốc và Việt Nam, người theo Phật vẫn đặt bản ngã của cá nhân mình dưới lợi ích của cộng đồng Người tu hành ở Ấn Độ thường không tự làm ra của cải và thường đi khất thực, bởi quá trình lao động có thể gây sát sinh, tức là phạm vào một trong những giới luật của nhà Phật Ngược sư sãi ở các chùa Việt Nam, Trung Quốc vẫn lao động, trước hết để nuôi sống bản thân, sau đó còn để cứu giúp người nghèo, đóng góp cho xã hội, chủ trương xây dựng và phát triển đất nước bằng từ

bi, trí tuệ và đạo đức của Phật giáo Nhà Phật cấm sát sinh, nhưng ở Việt Nam

và Trung Quốc, trừng phạt kẻ ác hay người đang có ý định phạm tội là chuốc lấy nghiệp chướng cho mình để đổi lấy sự giải thoát cho người khác khỏi bể khổ, nên đây là hành động từ bi Khi đất nước xảy ra chiến tranh, chùa chiền có thể trở thành căn cứ địa cho cách mạng Nhiều quý tộc tôn thất đã quy Phật như Trần Nhân Tông, Tuệ Trung thượng sĩ Trần Tung, tuy tu nhưng các vị vẫn thể hiện tinh thần nhập thế với lòng yêu nước nồng nàn, Vua Trần Thái Tông là người ngộ được Thiền Tông, khi giặc Nguyên Mông xâm lăng, vua chỉ huy cầm quân đánh giặc, đất nước thái bình vua mới quy y tu thiền

Một điểm khác với Ấn Độ nhưng tương đối giống Trung Quốc của Phật giáo Việt Nam là sự kết hợp và dung hòa của Phật giáo với Đạo giáo và Nho giáo, thường được gọi chung là Tam giáo đồng nguyên (thời Lý) Sự kết hợp nhuần nhuyễn triết học siêu nhiên của Phật giáo với nhân sinh quan Nho giáo và

vũ trụ quan của Lão giáo trong Tam giáo đồng nuyên chính là triết lý nhân sinh cũng đồng thời là định hướng chính trị cho xã hội thời đại nhà Lý Nhân sinh quan đó bắt nguồn từ truyền thống văn hóa Việt tộc, và nó được thăng hoa khi

gặp tính minh triết nguyên thủy của giáo lý Phật Bởi vậy nhà Lý tôn đạo Phật làm quốc đạo

Mặt khác, với truyền thống khoan dung, hòa hiếu, người dân Việt Nam có cái nhìn vị tha hơn với những mong ước, nhu cầu rất chính đáng của con người

mà đạo Phật vốn kiêng kỵ (Ba cô đội gạo lên chùa – Một cô yếm thắm bỏ bùa cho sư – Sư về sư ốm tương tư – Ốm lăn ốm lóc nên sư trọc đầu) Phật ở Việt Nam mang dáng dấp hiền hòa và dân dã, thường hiện ra để giúp đỡ những người hoạn nạn

- Về tính linh hoạt:

Phật giáo ở Việt Nam thiên về giản lược hóa việc tu tập mà không câu nệ vào nghi thức “Bụt ở trong nhà; chẳng phải ta”, “Tịnh độ là trong sạch, chớ còn ngờ hỏi đến Tây phương; Di Đà là tính sáng soi, mưa phải nhọc nhằn tìm về cực lạc”, hay như “biết chân như, tin Bát Nhã, chớ còn tìm Phật tổ Tây Đông; chứng thực tưởng nên vô vi, nào nhọc hỏi Kinh Thiên Nam Bắc” Thậm chí Thiền phái Trúc Lâm không phân biệt tu sỹ tu ở chùa và cư sỹ tu tại gia Cả hai hình thức

tu tập đều hướng tới mục tiêu chung là tìm lại, thức tỉnh “bản tính Phật” trong tâm của từng cá nhân bằng con đường từ bi và trí tuệ Ở Việt Nam, tu tại gia trở thành một triết lý sống đẹp: Ai cũng có thể trở thành Phật nếu có tâm thiện

Sự linh hoạt còn thể hiện trong tên gọi và hình tượng của đức phật Các vị

bồ tát, các vị hòa thượng đều được gọi chung là Phật, Phật Bà Quan Âm (vốn là

bồ tát), Phật Di Lặc (vốn là hòa thượng), Ngoài ra Phật ở Việt Nam mang dáng dấp hiền hòa và dân dã: ông Bụt Ốc (Thích Ca tóc xoăn), ông Nhịn ăn mà mặc (chỉ Thích Ca Tuyết Sơn), Trên đầu Phật Bà Chùa Hương còn có lọn tóc đuôi gà rất truyền thống của phụ nữ Việt Nam

- Về đặc tính: Văn hóa Việt Nam thiên về tính nữ, nên Phật giáo Việt Nam có phần thiên về nữ tính Các vị Phật Ấn Độ xuất thân là nam giới, khi vào Việt Nam bị biến thành "Phật ông - Phật bà" Phật Bà Quan Âm (biến thể của

Quán Thế Âm Bồ Tát) là vị thần hộ mệnh của vùng Nam Á nên còn được gọi là Quan Âm Nam Hải Ngoài ra người Việt còn có những vị Phật riêng của mình như Man Nương Phật Mẫu (tên khác: Phật Mẫu), Quan Âm Thị Kính (tên khác: Quan Âm Tống Tử), Quan Âm Diệu Thiện (tên khác: Phật

Bà Chùa Hương, Bà chúa Ba)

- Về các chi phái:

Các tông phái Phật giáo Đại thừa sau khi du nhập vào Việt Nam trộn lẫn với nhau Dòng thiền Tỳ Ni Đa Lưu Chi pha trộn với Mật giáo Thiền tông còn kết hợp với Tịnh Độ tông trong việc tụng niệm Phật A Di Đà và Bồ Tát Phật giáo Hòa Hảo là một tông phái của Phật giáo do người Việt Nam sáng lập

Người ta nói đến Thiền phái Trúc Lâm với tư cách một chi phái mang đậm tinh thần của văn hóa Việt Nam Thiền phái Trúc Lâm đã dung hội được cả

ba thiền phái của Ấn Độ và Trung Quốc thâm nhập vào Việt Nam là: Thiền phái

Tỳ Ni Đa Lưu Chi do Tỳ Ni Đa Lưu Chi sáng lập ra; Thiền phái Vô Ngôn Thông do thiền sư Trung Quốc là Vô Ngôn Thông sáng lập;Thiền phái Thảo Đường do nhà sư Trung Quốc là Thảo Đường sáng lập.Theo phương châm của Trần Nhân Tông – ông tổ của Thiền phái Trúc Lâm “chưa rõ thì chưa làm ba giáo, hiểu rồi thì cùng ngộ một tâm” Điều đó cũng có nghĩa là trong Thiền phái Trúc Lâm chứa đựng các yếu tố Phật giáo Ấn Độ và Trung Hoa, đồng thời còn hội tụ cả triết lý của Nho giáo và Đạo lão Khi du nhập vào Việt Nam, cả ba thiền phái trên cũng đã phần nào được bản địa hóa, tiếp thu các yếu tố tín ngưỡng dân gian (đa thần giáo) của Việt Nam, mà điển hình nhất là hiện tượng thờ Tứ Pháp ở đồng bằng Bắc Bộ (Pháp Vân, Pháp Vũ, Pháp Lôi, Pháp Điện) Đến thời Trần, nhà vua với tư cách là một Phật Hoàng- nhà tư tưởng có ý thức độc lập tự chủ và tự cường dân tộc cao, Đệ nhất Tổ Trúc Lâm đã thống nhất được ba dòng thiền Ấn Độ, Trung Quốc và Việt Nam

Do vị thế của Thiền phái Trúc Lâm trong đời sống xã hội đương thời mà các ngôi chùa gắn với Thiền phái này luôn được xây dựng ở những địa điểm có cảnh trí thiên nhiên đẹp hùng vĩ, với quy mô kiến trúc đồ sộ và đã trở thành

“Danh lam thắng cảnh” có ảnh hưởng lớn trong tâm thức dân gian Các ngôi chùa đó phần lớn đều được vinh danh là những đại danh lam như: Yên Tử, Quỳnh Lâm, chùa Vĩnh Nghiêm (Đức La), chùa Côn Sơn, chùa Thanh Mai, chùa tháp Phổ Minh Các ngôi chùa thuộc Thiền phái Trúc Lâm ngoài chức năng thờ Phật, nơi thực hành Phật sự cho các Phật tử, còn có một không gian đặc biệt thờ các vị Tổ Trúc Lâm

Thiền phái Trúc Lâm Yên Tử có những đóng góp xứng đáng vào kho tàng di sản văn hóa Việt Nam, không chỉ trong lĩnh vực di tích lịch sử mà còn trong nhiều yếu tố: tư tưởng, văn học, điêu khắc…

- Về tập tục thờ cúng:

Các chùa ở Trung Quốc, Ấn Độ và một số nước Đông Nam Á khác là nơi thờ Phật, còn chùa ở Việt Nam không chỉ thờ Phật mà còn thờ thần (điển hình là thờ các vị thiền sư: Từ Đạo Hạnh, Nguyễn Minh Không, Trần Nhân Tông và Lý Thần Tông), thờ tam giáo (Phật – Lão – Khổng), thờ Trúc Lâm Tam tổ Ở các chùa Việt Nam, tượng Đức Quan thế âm có nhiều biến thể và hầu hết lại được diễn tả bằng hình tướng nữ: Phật bà Quan Âm nghìn mắt nghìn tay, Quan Âm Thị Kính

- Về các nghi lễ khác:

Khi Phật giáo du nhập vào Việt Nam, các yếu tố của Phật giáo như nghi

lễ thờ Phật, các dạng thức đọc kinh, kể hạnh đã dung hợp với các tục thờ cây, thờ tự nhiên, tục thờ nhân thần vốn đặc trưng cho tín ngưỡng bản địa, tạo nên một tiểu hệ thống các lễ hội mới trong hệ thống lễ hội cổ truyền, đó là các lễ hội chùa Có nghiên cứu đã chỉ ra rằng tục thờ Tứ pháp trong lễ hội chùa Dâu chính

là hình thức khác của tục thờ cây và tục thờ mây mưa, sấm chớp trong tín

ngưỡng bản địa nhưng được thể hiện qua cảm quan Phật giáo, hay phật Thạch quang có nguồn gốc từ tục thờ đá của người Việt cổ Tuy chịu ảnh hưởng sâu sắc của Phật giáo Ấn Độ và Phật giáo Trung Quốc, nhưng các lễ hội Phật giáo của Việt Nam lại mang đậm bản sắc văn hóa dân gian và có lẽ không với bất kỳ

lễ hội Phật giáo nào của 2 quốc gia này: lễ hội chùa Thầy với phần Lễ long trọng bao gồm rước lễ vật từ 6 thôn lên chùa, lễ Mục Dục, nghi lễ thắp hương, rước binh khí cổ, rước trống, rước cờ và phần Hội sôi động với các trò chơi dân gian thực sự là một nét văn hóa mang đậm màu sắc địa phương

Một tập tục khác gắn với Phật giáo Việt Nam là thờ "hậu" Hình thức này

có mối liên hệ với tập tục thờ cúng tổ tiên đã hình thành lâu đời ở Việt Nam Nhiều người không có con muốn được thờ cúng sau khi chết, đã tìm đến nhà chùa Họ đóng góp cho chùa một số tiền hay ruộng đất và xin nhà chùa cúng lễ

họ sau khi chết Sự thờ cúng này gọi là thờ "hậu" Trong nhiều chùa, bàn thờ

"hậu" thường là một hành lang với những bát hương, đặt trước những tấm bia

đá, gọi là bia "hậu", trên đó có khắc rõ tên tuổi, quê quán của những người không có con cháu nối dõi, thường là cả vợ và chồng, cùng với số tiền họ đóng vào chùa và yêu cầu được thờ ở chùa Ở chùa Cổ Lễ Nam Định, các bia hậu được gắn dày đặc trên tường hành lang bao quanh chính điện1

- Về các công trình kiến trúc Phật giáo:

Ở nhiều nước khác, chùa chiền luôn có sự phân biệt rạch ròi thành hai phái: Đại thừa và Tiểu thừa Ở Việt Nam, đại thừa và tiểu thừa có sự dung hợp với nhau Các điện thờ ở chùa miền Bắc có vô cùng phong phú các loại tượng Phật, bồ tát, la hán của các tông phái khác nhau Các chùa miền Nam còn có xu hướng kết hợp Tiểu thừa với Đại thừa Nhiều chùa mang hình thức Tiểu thừa (thờ Phật Thích Ca Mâu Ni, sư mặc áo vàng) nhưng lại theo giáo lý Đại thừa; bên cạnh Phật Thích Ca Mâu Ni còn có các tượng Phật nhỏ khác, bên cạnh áo vàng còn có áo nâu, áo lam Các thánh tích, chùa chiền ở Trung Quốc và Ấn Độ