LUẬN bàn CHỮ học và CHỮ GIÁO TRONG tác PHẨM LUẬN NGỮ

Qua ý nghĩa của mỗi chữ trong từng văn cảnh, ta không những sẽhiểu được tâm tư và chủ đích của Khổng Tử, mà còn hiểu được tình cảm và nguyện vọng của ông trong sự nghiệp nhà giáo nữa.. T

ĐẠI CHỦNG VIỆN THÁNH GIUSE HÀ NỘI

LUẬN BÀN

TRONG LUẬN NGỮ

MỤC LỤC

Việc nói đầy đủ về con người và tư tưởng giáo dục của Khổng Tửtrong một bài luận nhỏ là điều không thể Cũng đã có rất nhiều nghiêncứu về ông trong suốt dòng chảy lịch sử qua Tuy nhiên, tiểu luận vẫnxin mạnh dạn đưa ra những suy tư và phân tích về một vài điểm nổi bậttrong Tư tưởng giáo dục của Khổng Tử Bởi tiểu luận sử dụng phươngpháp theo mẫu “một tổng hợp giữa hai phân tích” tương đối mới Tức là,chúng ta sẽ khảo cứu từng chữ đã chọn, để hiểu ngữ nghĩa của từng chữ

đó trong những văn cảnh cụ thể Từ đó, ta sẽ tổng hợp những tư tưởngchính yếu, và sau cùng là triển khai những tư tưởng ấy cho khúc chiết

Về cấu trúc, tiểu luận sẽ trình bày tư tưởng giáo dục của Khổng Tửqua việc luận bàn về chữ “Giáo” (Phần 1), chữ “Học” (Phần 2) trong tácphẩm Luận Ngữ Và sau cùng là những nhận định và phản tỉnh về tưtưởng giáo dục đó (Phần 3)

-Qua đây, con xin được gửi lời cảm ơn chân thành đến cha giáo Barnaba Vũ Minh Trí, cha đã dành nhiều thời gian và công sức để giúp chúng con có được những kiến thức bổ ích về bộ môn Triết học Trung Hoa Cách riêng, cha đã ưu ái tận tình hướng dẫn và động viện kích lệ con trong quá trình con thực hiện tiểu luận “Công trình” nhỏ này giúp

1 Bách khoa toàn thư mở Wikipedia, “Khổng Tử”, xem tại:

https://vi.wikipedia.org/wiki/Khổng_Tử (Truy cập ngày 12/4/2018).

con rất nhiều trong việc thăng tiến tri thức và rèn luyện kỹ năng nghiên cứu Đặc biệt, con còn nhận được những kinh nghiệm thú vị và quý báu,

mà chính bản thân con không ngờ được khi bắt tay vào làm tiểu luận này Hơn hết, đây là dấu ấn trong bước đường con được thụ huấn tại mái trường Đại Chủng Viện này, góp phần làm hành trang và động lực cho con trong những chặng đường đào tạo còn dài ở phía trước Con xin hết lòng cảm ơn cha!

PHẦN I LUẬN BÀN VỀ CHỮ GIÁO

1.1 Khảo cứu chữ Giáo trong Luận Ngữ

1.1.1 Tại sao lại khảo cứu chữ Giáo

Trong sách luận ngữ, chữ Giáo (教) xuất hiện chỉ vọn vẹn bảy lần, dưới hình thức của động từ giáo hóa, giảng dạy: Vi Chính 202; Thuật nhi 24; Tử Lộ 9,29,30; Vệ Linh Công 38 và Nghiêu viết 2 Sự có mặt khiêm tốn của chữ Giáo, không có nghĩa là Khổng Tử ít đề cập đến giáo dục.

Bởi lẽ, trong giáo dục tác động “dạy” (của người dạy) và “học” (của

người học) có quan hệ hỗ tương và luôn đi liền với nhau, mà chữ Học (教)

lại là từ xuất hiện rất nhiều trong luận ngữ (66 lần) Do đó, sự kiện xuấthiện khiêm tốn kia của chữ giáo cho thấy ông hướng đến người thụ giáohơn là người giáo dục

Nói cách khác, Luận ngữ cho ta một cái nhìn trực quan về việc họchơn là việc dạy Tuy nhiên, việc khảo cứu chữ Giáo vẫn là điều quantrọng Qua ý nghĩa của mỗi chữ trong từng văn cảnh, ta không những sẽhiểu được tâm tư và chủ đích của Khổng Tử, mà còn hiểu được tình cảm

và nguyện vọng của ông trong sự nghiệp nhà giáo nữa Từ đó ta có đượcmột cái tổng quan về tư tưởng giáo dục của Khổng Tử

1.1.2 Bảy lần xuất hiện chữ Giáo

Đoạn 20 trong chương Vi Chính tường thuật cuộc nói chuyện của

Quý Khương và Khổng Tử Trả lời câu hỏi của Quý Khương về việc nhàcầm quyền làm gì để cho dân kính trọng và trung thành, Khổng Tử nóirằng nhà cầm quyền phải kính dân trước, và lo lắng cho dân: “Nên cử

dùng những người tốt lành, tài cán, còn những kẻ yếu sức, nên giáo

hóa họ”3 Như vậy, Khổng Tử dùng chữ Giáo ở đây không đơn thuầnmang nghĩa giáo dục trường lớp, mà ông muốn nói rằng nhà cầm quyềnphải dạy dỗ con dân như bậc phụ mẫu, đặc biệt là với những người concòn “yếu sức”

2 Trong tiểu luận này, tất cả các trích dẫn từ sách Luận ngữ (bản dịch của Đoàn Trung Còn, NXB.Thuận Hóa, 1996) xin được cước chú ở dạng vắt tắt

3 Vi Chính 20: “…cử thiện nhi giáo bất năng, tắc khuyến”.

Trong chương Thuật nhi đoạn 24, Khổng Tử đề cập đến bốn bộ

môn mà người học trò cần học là: “văn chương, đức hạnh, trung thực làthành tín”4 Ở văn cảnh này, chữ Giáo mang tính học thuật rõ nét

Tử Lộ 9 là đoạn hội thoại rất thú vị giữa ông Nhiễm Hữu đánh xe

và Khổng Tử, liên quan đến chính sách để hoàn thiện xã tắc Khổng Tửcho thấy ba việc mà nhà cầm quyền phải thi hành, theo chiều tăng vềmức độ hoàn thiện là: dân số, kinh tế và giáo dục: “Dân đã đông…đãgiàu có rồi, nhà cầm quyền phải làm gì nữa cho họ nhờ?’ Khổng đáp:

‘phải giáo hóa họ”5 Như vậy, chữ Giáo trong đoạn văn này cũng mang

cùng nghĩa với chữ Giáo ở đoạn Vi Chính 20.

Chữ Giáo trong chương Tử Lộ đoạn 29 và 30 có chung một văn

cảnh với nghĩa “huấn luyện” Ở đây, Khổng Tử nói rằng “dân chúng nếuđược huấn luyện trong bảy năm, thì sẽ thành chiến sĩ hoàn toàn”6,ngược lại, nếu “chẳng huấn luyện mà bắt họ đi đánh giặc, đó là đưa binhlính đến chỗ thua, chỗ chết mà thôi”7 Dễ thấy chữ Giáo trong hai đoạnvăn này có một âm hưởng riêng biệt, nó không phải hoạt động giáo dụcthông thường, mà là sự rèn luyện của quân đội

Chữ Giáo xuất hiện trong Vệ Linh Công đoạn 38 là một điểm nhấn

quan trọng Chỉ bằng vọn vẹn có bốn chữ: “Hữu giáo vô loại”8, Khổng Tửcho thấy quan điểm tiến bộ của mình về đối tượng được giáo hóa: khôngloại trừ một ai Chữ Giáo trong đoạn văn này mang nghĩa rộng rất

Cuối cùng là chữ Giáo xuất hiện ở cuối đoạn hội thoại dài giữa ông

Tử Trương và Khổng Tử, được ghi lại ở đoạn 2 chương Nghiêu viết: “Nhà

cầm quyền chẳng giáo hóa dân…thì như vậy là ngược”9

Tóm lại, lược qua bảy lần xuất hiện chữ Giáo trong sách Luận ngữ,

ta thấy tùy vào văn cảnh mà mỗi chữ Giáo được hiểu theo một nghĩa

4 Thuật Nhi 24: “Tử dĩ tứ giáo: văn, hạnh, trung, tín”.

5 Tử Lộ 9.

6 Tử Lộ 29: “Thiện nhân giáo dân thất niên, diệc khả dĩ tứ nhung hỹ”.

7 Tử Lộ 30: “Dĩ bắt giáo dân chiến, thị vị khi chi”.

8 Vệ Linh Công 38.

9 Nghiêu Viết 2: “Bất giáo nhi sát, vị chi ngược”.

riêng biệt với chức năng khác nhau Tuy nhiên, ta có thể tóm gọn đượcchủ trương giáo dục của Khổng Tử trong ba ý lớn Chúng ta cùng làm rõnhững ý hướng này ở mục sau đây.

1.2 Tư tưởng giáo dục của Khổng Tử

1.2.1 Vai trò giáo dục

Tư tưởng nổi bật nhất của Khổng Tử là đề cao vai trò của giáo dụctrong xã hội Thật vậy, vào thời của Khổng Tử, vua đứng đầu các nướcchưa thật sự đánh giá đúng mức tầm quan trọng của việc giáo dục Có lẽ

do binh chiến loạn lạc, nên đất nước ưu tiên việc chiến sự hơn chăng?Hay do nền học thuật bấy giờ không tiến bộ, nên việc giáo dục khôngđược đánh giá đúng mức? Vì thế mà Khổng Tử lưu tâm về vấn đề nàyhơn cả, bằng những hành động cụ thể: “ông là người đầu tiên giảng dạyhọc thuật cho đại chúng, lấy giáo dục làm nghề nghiệp, mở đầu phongtrào giảng học và du thuyết…ông là người sáng lập – ít nhất cũng làphát triển rực rỡ - một tầng lớp kẻ sĩ của Trung Quốc cổ đại.”10 Ta cũng

biết rằng Khổng Tử là người nước Lỗ (Ung Giã 3), nhưng ông đã đi các nước: Vệ (Bát Dật 24), Trần (Công Dả Tràng 21), Tề (Thuật Nhi 13), Tống (Thuật Nhi 22) để cùng với học trò thuyết phục các nước chư hầu nghe

theo Đạo, tức là chấp nhận nền giáo dục mà ông chủ trương

Trong Luận ngữ, bốn trong bảy từ Giáo xuất hiện đều đề cập đếnvấn đề này Trước hết, Khổng Tử đặt giáo dục là quốc sách chóp đỉnhtrong việc trị nước an dân Một đất nước muốn phát triển trước hết phảiphát triển y tế và vệ sinh, nhằm giúp cho dân số trở nên đông Kế đó,nên mở mang kinh tế (canh nông, thương mại, kỹ nghệ) trong nước, chodân no đủ giàu có Sau là mở mang giáo dục và văn hóa để dạy dân,giúp họ có học thức, biết lễ, nghĩa, liêm, sỉ Như vậy, giáo dục là điềukiện đủ để một đất nước trở nên cường thịnh

Trong thời binh loạn của Khổng Tử, một quốc gia cường thịnh cũngphải có quân đội vững mạnh Do đó, bên cạnh giáo dục về văn hóa,Khổng Tử cũng nhấn mạnh đến việc phải giáo dục về quân sự, tức là

10 PHÙNG HỮU LAN, dg Lê Anh Minh, Lịch sử triết học Trung Quốc, Tập 1, NXB.

Khoa Học Xã Hội, 2006, tr.97.

huấn luyện quân lính Mặc dù ông gần như chẳng đề cập đến chuyệnbinh pháp, nhưng ông cũng đưa qua quan điểm của mình trong lĩnh vực

này ở chương Tử Lộ các đoạn 29 và 30 Huấn luyện quân đội là việc khó

khăn, nhưng nếu kiên nhẫn trong 7 năm thì giáo dục có thể biến dânchúng thành quân đội Như vậy, việc xuất hiện chữ Giáo với nghĩa huấnluyện (dạy võ), là điều hoàn toàn hợp lô-gic Qua đó, Khổng cho thấy tácđộng thứ hai mà nhà cần quyền cần thi hành giáo dục cho dân, khôngchỉ là dạy văn (giáo hóa) mà còn cần dạy võ (huấn luyện) nữa

Thứ đến, Khổng tử cũng cho thấy vai trò của giáo dục khi liệt kênăm việc tốt cần làm và bốn việc xấu cần tránh của bậc Quân vương.Trong đó, Khổng Tử để việc giáo dục ở dạng phủ định và nó đứng đầutrong danh sách bốn việc cần tránh: “Nhà cầm quyền chẳng giáo hóacho dân biết nghĩa vụ, phép tắc, bởi đó dân phạm tội, nhà cầm quyềnbèn giết đi, như vậy gọi là ngược”11 Chữ “Ngược” ở đây có nghĩa là: “ácnghiệt, tai ngược”12 Sự tàn ác này rõ ràng không phải là hành vi thuậntheo danh nghĩa - bất chính danh - của nhà cầm quyền, của bậc quân

tử Thật vậy, cái chí cao của bậc thánh nhân là không ngớt dạy đời, ở vớingười văn minh thì nâng cao trình độ của họ thêm lên; còn ở với kẻ dãman thì cũng quyết lòng khai hóa họ: “Bậc quân tử ở với học thì giáohóa họ”13 Như thế, giáo dục dân được kể như là bổn phận mà bậc quânvương phải thi hành, để xứng đáng là bậc quân vương, là người quân tử

Mặt khác, chữ ngược còn cho thấy một tình trạng không thuậntheo tự nhiên, trái với đạo lý Vì khi không được giáo dục, tất yếu dân sẽtrở nên ngu dốt, phạm pháp, đi ngược lại quy tắc và trật tự trong xã hội

Ở một chỗ khác, Khổng tử nói rõ hơn: “Xử kiện, ta cũng biết xử nhưngười…Nhưng nếu dạy cho dân biết nghĩa vụ, biết nhường nhịn, biết luậtpháp mà giữ gìn, đặng họ chẳng đem nhau đến tụng đình, như vậychẳng hay hơn sao?”14 Như thế, Khổng Tử chủ trương coi giáo dục là

một phương tiện để cầu an trị nước, hữu hiệu hơn cả việc dăn đe bằngkiện tụng và xử phạt.

1.2.2 Nội dung giáo dục

Khổng Tử không chỉ là người đi tiên phong trong việc đề cao vaitrò của giáo dục, mà còn là người đi đầu trong việc đưa một chươngtrình học tập đầy đủ và có hệ thống Ở tuổi 15, Khổng Tử đã bắt đầu sựnghiệp của mình, đến 68 tuổi ông trở lại quê nhà để mở mang việc dạyhọc và soạn sách Ông san định lại các kinh sách của Thánh Hiền đờitrước như: Kinh Thi, Kinh Thư, Kinh Lễ, Kinh Nhạc, Kinh Dịch Sau đó, ôngcòn viết ra sách sử Xuân Thu nữa Tổng số môn đệ của Khổng Tử có lúclên tới 3000 người (Tam thiên đồ đệ), và nội dung giáo dục ông đề ra là:

“văn, hạnh, trung, tín”15

Văn (教) là văn chương, lục nghệ Theo truyền thống, các nhà kinhhọc kim văn đều cho rằng lục nghệ là do Khổng tử đặt ra, còn các nhàkinh học cổ văn lại cho rằng Khổng Tử chỉ thuật lại lục nghệ mà thôi Tuynhiên, có điều chắc chắn là Khổng Tử có quan hệ mật thiết với lục nghệ

và đã đem nó ra mà dạy học16 Khổng Tử đặc biệt đề cao vai trò của bộmôn này, vì “vô tri bất mộ” Do đó, ông chủ trương văn phải là môn họcđầu tiên mà người quân tử phải truy tầm: “Quân tử bác học ư văn”17

Hạnh ( 教 ) là đức hạnh “Đạo quân tử có hai phần: phần học vàphần tu”18 Phần học chính là học văn chương lục nghệ, và là phần mànhiều người thông làu Còn phần sau khó hơn là tu thân hành đạo Nhưvậy học văn trước, cốt là để phục vụ việc tập tành đức hạnh Quả vậy,đức hạnh không phải là việc hiểu biết nhưng là việc thực hành; truy tầmđức hạnh phải là việc chủ động của người thụ giáo Khổng Tử rất lo ngạiloại người không trau dồi đức hạnh: “Đức chi bất tu…thị ngô ưu giã”19 Tachớ có nhầm lẫn hiểu đức hạnh này theo lối đạo đức thông thường Bởi

lẽ, cũng có những đức hạnh tối thiểu mà kẻ đệ tử cần làm trước khi họcvăn chương lục nghệ như: hiếu thảo cha mẹ, kính anh chị và người lớntuổi, cẩn thận ăn nói, thương người: “hạnh hữu dư lực, tắc dĩ học văn”20.

Trung (教) là trung thành, làm hết bổn phận Người có học, có đứchạnh nhưng chẳng có đức trung thì việc gì cũng bỏ giở Do đó, giả thiếtngười có được học vấn và đức hạnh, thì còn tiếp tục phải giữ đức trung.Khổng Tử rất đề cao đức trung, ông nói rằng người quân tử phải luôn lấytrung tín làm chủ đích: “(quân tử) chủ trung tín”21 Câu này cũng là mộtphần trong câu trả lời cho Tử Trương về cách tôn sùng đức tính và biết rõmối lầm22 Có lẽ vì thường xuyên được thầy khuyên dạy giữ đức trung,ông Tăng Tử thủ tâm liệt đức trung vào trong ba điều mà ta phải hằngngày xét mình: “Ngô, nhựt tam tỉnh ngô thân:…nhi bất trung hồ?”23 Ôngcũng nhận định rằng, đức trung và thứ là toàn bộ cái Đạo của thầymình24

Tín (教) là sự thành thực, lòng thành thực Khổng Tử viết “Nhân nhi

vô tín, bất tri kì khả dã”25, nghĩa là, người mà không có đức thành, thìkhông hiểu sao làm nên việc được Để “Tín” ở cuối danh sách nội dunggiáo dục, vì nó mang ý nghĩa hoàn thiện con người Thật vậy, nếu họcđược cả ba mục trên nhưng lại thiếu tín thành, gian dối lừa lọc, thì chỉmang đến tai họa mà thôi Chữ tín ở đây gần giống với “thành kỳ ý” màsách Đại Học đề cập Tuy nhiên, tín thành không chỉ là điểm khởi đầu đểmỗi người có thể “chính tâm” và “tu thân”, nhưng nó phải là sợi chỉxuyên suốt đời sống của người học Đạo

1.2.3 Đối tượng giáo dục

Vào thời của Khổng Tử, việc học hành chỉ dành cho thành phầncon cháu quý tộc, quan lại Do đó việc Khổng Tử mở ra một nền giáo dục

bình dân đại chúng – “hữu giáo vô loại”– là chủ trương hết sức tiến bộ.Thật vậy, hễ ai theo đúng lễ đến xin học thì Khổng Tử không bao giờ từchối: “Kẻ nào xin nhập môn, tự mình làm lễ dâng lên một thúc (mườichiếc) nem; thì chẳng bao giờ ta chê lễ mọn mà chẳng dạy”26 Học trò

mà ông thâu nhận, không kể giàu nghèo, con quan hay con dân Lời chúgiải của dịch giả Đoàn Trung Còn về điều này, cho thấy rõ tâm tình củaKhổng Tử: “Dẫu là người ác, nhưng bước đến cửa đạo của quân tử, là cóbụng làm thiện rồi Cho nên, quân tử tùy phương tiện mà giáo hóa, để

mở thông cái tánh làm lành sẵn có nơi mọi người Vậy quân tử chẳngchọn người thiện, kẻ lành, mà bỏ người ác, kẻ chậm”27

Quả nhiên, Khổng Tử không những chủ trương giáo dục dành chohết mọi người, nhưng ông còn đặc biết lưu tâm đến những đối tượng gầnnhư không thể có cơ hội được giáo dục Đầu tiên, phải kể đến hạng yếusức: “còn những kẻ yếu sức, nên giáo hóa họ”28 Thực ra, dịch giả dịch từ

“yếu sức” từ chữ “bất năng” (教 教) Do đó, sát hơn nên dịch là kẻ “không

có khả năng, không có tài cán”29, tức là hạng bất tài Bối cảnh mà Khổng

Tử đưa ra quan điểm này là trong đoạn ông trả lời về một loạt nhữngđiều nhà cầm quyền nên làm cho mỗi hạng người, để dân chúng cungkính mình, trung thành với mình và khuyên nhau làm lành Tuy nhiên,chỉ khi đề cập đến hạng người bất tài này, ở cuối danh sách, thì ông mớiđưa ra chính sách giáo dục

Ở một chỗ khác, Khổng Tử còn cho thấy ông không loại trừ cảhạng người “ác nghịch” Đó là khi các môn đệ của ông nghi hoặc vềchàng thanh niên làng Hỗ Hương (một làng nổi tiếng là ác nghịch, dịchgiả dịch từ chữ “an dữ” (教 教), nên ta có thể hiểu đây là hạng người “khóthân thiện”30) đã xin yến kiến Khổng Tử để xin học Khổng Tử dạy rằng:

“Người ta có lòng tinh khiết mà đến với mình, thì mình vì lòng tinh khiết

ấy mà thâu nhận người, chớ mình không bảo lãnh những việc đã quacủa người…”31.

Tóm lại, Khổng Tử đã thay đổi quan điểm của xã hội lúc bấy giờ vềđối tượng được tiếp cận tri thức Theo ông, tất cả mọi người đều cóquyền được học tập, không loại trừ một ai Đặc biệt ông hướng đếnnhững người nghèo, những người kém trí tuệ và cả những kẻ ác Miễnsao họ có lòng trong sạch và thành tâm ham thích tầm đạo

1.2.3 Ứng tài thực giáo

Cần nhận định rằng, chỉ bằng chữ Giáo mà thôi, ta cũng không cóđược cái nhìn đầy đủ về tư tưởng giáo dục của Khổng Tử Bởi vì, sáchLuận Ngữ viết bằng chữ Hán cổ, nên việc hiểu được nghĩa gốc của từngchữ phụ thuộc rất nhiều vào văn cảnh của nó Chính chữ Giáo cũng cónhiều cách hiểu khác nhau, như thế ắt còn những chữ khác lại có nghĩanhư chữ giáo Quả nhiên, qua các bản dịch và chú thích, ta còn biết đếnnhiều từ khác cũng có nghĩa tương đương như chữ Giáo

Qua chữ “Ngôn” (教-nói, lời nói) ở Tử Hãn 1 và Vệ Linh Công 7; chữ

“Tri” (教-biết) ở Thái Bá 10) Ta biết được tư tưởng về “ứng tài thực giáo”

của Khổng Tử Tức là giáo dục tùy theo khả năng trình độ và tiếp thu,tùy theo tính cách và thái độ của mỗi học trò, mà người thầy thực hiệncác phương pháp cũng như nội dung giáo dục khác nhau Ông biết đếntừng học trò và mỗi lời dạy đều ứng hợp với người thụ giáo Nhiều đoạntrong Luận ngữ ta thấy rằng, mặc dù giải đáp cùng một câu hỏi, nhưngKhổng Tử trả lời mỗi học trò một khác Đáng kể nhất là bốn đoạn trongsách Vi Chính, Khổng Tử trả lời câu hỏi về đạo hiếu cho bốn học trò, theobốn cách khác nhau: Đối với Mạnh Ý Tử, đạo hiếu là “làm con chớ nêntrái ngược”32; đối với Mạnh Võ Bá, đạo hiếu là “làm cha mẹ chỉ lo sợ chocon mang bệnh”33; còn đối với cho Tử Du, Khổng Tử nhắc nhở về lòngkính trọng trong đạo hiếu: “nuôi cha mẹ mà chẳng kính trọng thì có khác

31 Thuật Nhi 28.

32 Vi Chính 5: “Vô vi”.

33 Vi Chính 6: “Phụ mẫu duy kỳ tật chi ưu”.