Biểu tượng rắn thần naga trong văn hóa ấn độ (the naga symbol in indian arts

Bài viết này sẽ tìm hiểu về biểu tượng rắn thần Naga trong văn hóa ngh thuật n Độ và một số nh hư ng của nó trong các nền văn minh n hóa thông qua một số biểu tượng trong văn hóa Vi t Na

BI U T NG R N TH ẦN (NAGA) TRONGăVĔNăHÓAăNGH THU T ẤNăĐ

PH M TH Ị TH Y CHUNG - ĐINả ả NG H I ** (Nguồn: T p chí B o tàng ốà nhân học số 1/2015, tr.59-69)

n Độ là một đ t nước rộng lớn chủ yếu được bao quanh b i những đư ng biên thiên nhiên, là vùng đ t hội tụ sự đa d ng về nhiều mặt: địa hình, khí hậu, h động thực vật, ngôn ngữ, giai c p, tộc ngư i, v.v… Từ th i cổ đ i, trước khi xu t hi n nền văn minh Indus, những cư dân đầu tiên khu vực chân Hyamalaya và ven sông Hằng (Ganges/Ganga) - trong khi khai phá đ t hoang để bắt đầu thực hành sinh kế bằng trồng trọt và chăn nuôi - đã ph i đương đầu và học cách thích nghi với thiên nhiên hoang dã vùng cận nhi t đới Trong môi trư ng chủ yếu là những khu rừng rậm và đầm lầy đó, loài rắn được coi là loài vật thống trị Ám nh về tai họa từ loài rắn chế ngự trong tâm trí con ngư i m nh mẽ và thư ng trực, đến nỗi con ngư i tin là không điều gì có thể gi i thoát họ khỏi cái chết chắc chắn, ngo i trừ họ ph i nhượng bộ và xoa dịu cơn giận dữ của loài rắn Con ngư i bắt đầu t o ra các hình rắn và thực hành cúng tế Di n biến tâm lý này có

lẽ không chỉ có các cư dân vùng Bắc n Độ mà có nhiều vùng đ t khác có điều ki n địa lý, khí hậu tương tự trên thế giới Những bằng chứng sớm nh t về tục th rắn đã được tìm th y những cư dân vùng Mesopotamia (Lưỡng Hà), ngoài ra còn khá phổ biến khu vực Trung Á, Đông Nam Á, Trung Quốc, và một số quốc gia tương đối bi t lập như New Guinea, Australia Tuy vậy, cho đến nay, biểu tượng rắn và tín ngưỡng th rắn chỉ còn tồn t i rõ nét nh t trong văn hóa n Độ và một số nước Đông Nam Á

Khi nghiên cứu biểu tượng Naga trong văn hóa n Độ, các tác gi đã gặp những bằng chứng thú vị cho th y sự nh hư ng m nh mẽ của biểu tượng này trong văn hóa các nước châu

Á, đặc bi t là khu vực Đông Nam Á (trong đó có Vi t Nam) từ r t sớm và còn tồn t i cho tới ngày nay Bài viết này sẽ tìm hiểu về biểu tượng rắn thần Naga trong văn hóa ngh thuật n Độ

và một số nh hư ng của nó trong các nền văn minh n hóa thông qua một số biểu tượng trong văn hóa Vi t Nam

1 R n ậ Từ đặcăđi m sinh họcăđến đặcătr ngăvĕnăhóa

Trong tiếng Sanskrit và Bali, Naga ( नाग ) dùng để chỉ thần rắn hoặc vua hổ mang, nhưng trong nhiều trư ng hợp cũng được sử dụng như sarpá ( स्प) là từ chỉ loài rắn nói chung

1 Nghiên cứu này được thực hi n với sự tài trợ của Quỹ Khoa học và Công ngh quốc gia, trong khuôn khổ dự án

“Biểu tượng rồng Vi t Nam trên cơ tầng văn hóa châu Á”

 Th c sĩ, B o tàng Dân tộc học Vi t Nam

** Tiến sĩ, Vi n Nghiên cứu văn hóa

Rắn là một loài đặc bi t, khác với các loài khác từ hình dáng đến thuộc tính sinh học Với thân hình thon dài, không có chi, rắn có thể lướt đi nhẹ nhàng trên mặt đ t ( Đông Nam Á, ngư i ta tin rằng một số lo i rắn còn có thể lướt đi trên không trung) Rắn có cặp mắt không hề

chớp, chiếc lưỡi chẻ đôi, với nọc độc có thể giết chết kẻ thù một cách nhanh chóng, và đặc bi t là

kh năng lột bỏ lớp da cũ thay bằng lớp da mới (mà ngư i cổ đ i coi như kh năng tái sinh) Rắn

có khắp nơi trên thế giới, đặc bi t châu Á có loài rắn hổ mang được m nh danh là chúa tể của loài rắn Ngoài vi c s hữu nọc cực độc, rắn hổ mang còn gây n tượng với chiếc mang b nh to

dữ tợn và những tiếng phun gió phì phì khi di chuyển khiến b t cứ ai đối di n cũng ph i run sợ

Trong số các loài vật đã đi vào đ i sống văn hóa của nhân lo i, có lẽ, không có loài vật nào có ý nghĩa biểu trưng phong phú như loài rắn Có lẽ vì s hữu nhiều thuộc tính đặc bi t như vậy nên rắn xu t hi n trong hầu hết các nền văn hóa, gắn với những câu chuy n thần tho i và mang nhiều ý nghĩa khác nhau, đôi khi đối lập nhau: Sự siết chặt trong động tác bắt mồi biểu trưng cho sức m nh, sự lột da biểu trưng cho sự tái sinh, nọc độc có thể giết chết ngư i và các loài động vật khác nên được liên h tới sự độc ác và đặc tính hủy di t, tính lưỡng giới (biểu trưng cho c giới tính nam và nữ) tượng trưng cho kh i nguồn của vũ trụ, thân hình và cách di chuyển

t o ra những đư ng tròn hoặc ngoằn ngoèo không rõ đầu đuôi tượng trưng cho sự vô tận hoặc thể hi n tính luân hồi của sự sống và cái chết, v.v

2 Bi uăt ng Naga trongăvĕnăhóaăẤnăĐ

Naga là một linh vật đặc bi t trong văn hoá n Độ cũng như các nền văn minh n Độ hoá Biểu tượng Naga được thể hi n dưới nhiều d ng ứng thân khác nhau, bắt nguồn từ những truyền thuyết khác nhau, nhưng tựu trung, chúng đều có nguồn gốc từ sử thi Mahabharata và nền văn hóa Hindu giáo Trong sử thi Mahabharata, Naga mang tính ph n di n nhưng trong tiếng Sanskrit và Pali, Naga l i là sự thể hi n lòng tôn kính với thần rắn và những ứng thân của nó, có

lẽ vì vậy mà thuật ngữ này chủ yếu được sử dụng trong Phật giáo và Hindu giáo Cũng theo Mahabharata, Naga là kẻ thù của Vua đ i bàng khổng lồ - Garuda cho dù họ là những ngư i anh

em cùng cha khác mẹ Naga là con của Kasyapa và Kadru (vị thần được coi là tổ mẫu của rắn) Kadru sinh ra 1000 trứng, trứng này n ra rắn.2Một ngư i vợ khác của Kasyapa sinh ra 2 trứng,

n ra thần Mặt tr i (Surya) và Garuda Ngoài ra, Naga còn là hi n thân của thần Shiva – vị thần

hủy di t và tái t o trong văn hóa n Độ Có lẽ, đặc tính h y diệt của nọc rắn và sự tái t o của

hi n tượng rắn lột đã khiến cho ngư i n Độ coi Naga là một trong những ứng thân của Shiva Nếu không hiểu rõ nguồn gốc của Naga trong sử thi và trong văn hóa n Độ chúng ta sẽ khó có thể xác định được vai trò và vị trí của nó trong mỗi tác phẩm ngh thuật

Theo thống kê của các nhà khoa học, n Độ là quốc gia có tỷ l ngư i bị chết vì rắn cắn cao nh t thế giới với kho ng 15.000 ca tử vong mỗi năm n Độ cũng là một trong những quốc gia có số lượng chủng loài rắn độc cao nh t thế giới n Độ cũng tồn t i những loài rắn có nọc

2 Hi n nay chúng tôi chưa tìm được bằng chứng nào cho th y “truyền thuyết trăm trứng” của ngư i Vi t bắt nguồn

từ “truyền thuyết nghìn trứng” này trong văn hóa n Độ Tuy nhiên, đây là một chi tiết đáng lưu ý để chúng ta có thể m rộng ph m vi tìm hiểu về những ch t li u đã hình thành nên những truyền thuyết và huyền sử về cội nguồn dân tộc Vi t

độc cao nh t trên thế giới, đứng đầu trong số đó là Naga (King Cobra, Hổ mang chúa hay Hổ chúa) Nhưng dư ng như ngư i dân n Độ vẫn không quá lo lắng b i những thông tin trên Họ

vẫn sống cùng rắn, voi, khỉ, chó hoang, bò, chim, chuột, trong những ngôi nhà hay thửa đ t nơi

họ sinh sống, coi đó như một “ngôi nhà chung” cho mọi loài như hàng nghìn năm qua Họ không

ăn thịt những con vật đó và họ hầu như không bao gi giết chúng (ngo i trừ trư ng hợp b t kh kháng để tự v ) Họ còn th thần khỉ (Hanuman), thần bò (Nandin), thần chim (Garuda),… Vì

vậy, có thể coi quan ni m sống của ngư i n Độ đối với các loài vật đó là sự “bình đẳng” giữa con ngư i với các loài có trong tự nhiên Trong vô số con vật được tôn th n Độ thì rắn là

một trong những con vật được th nhiều nh t Rắn cũng là con vật có nhiều huyền tho i và được

sử dụng nhiều trong các biểu tượng văn hóa của n Độ3

Có thể bắt gặp biểu tượng rắn trong các hình nh khắc hay ghi chép từ th i cổ đ i cũng như sự hi n di n khá phổ biến của rắn với vai trò

là một con vật được kính trọng và tôn th trong đ i sống văn hóa xã hội đương đ i n Độ

2.1 D ấu tích của rắn thần Naga trong văn minh Indus

Tục th rắn được tin là đã tồn t i trong văn minh Indus qua mô t trên một số con d u

bằng gốm Trên một con d u được tìm th y Mohenjodaro có in hình một ngư i đang quỳ cầu xin trước một vị thần rắn hổ mang nhiều đầu Trong một con d u khác, những con rắn hai đầu

xu t hi n vị trí hầu cận cho Pashupatinath, vị thần đứng đầu trong văn minh Indus (John H Marshall 1996) Những mẫu này có thể là bằng chứng sớm nh t về tục th rắn n Độ và những

vị thần rắn nguyên thủy mang hình dáng của rắn hổ mang nhiều đầu Theo Omacanda Handa (2004), tục th rắn đặc bi t thịnh hành cộng đồng những bộ l c du cư, ph i chăng do họ thư ng xuyên ph i khai phá những vùng đ t hoang và đối mặt với loài rắn bí hiểm? D u vết của tục th

rắn cũng khá đa d ng và tập trung khu vực phía Tây Hymalaya và đồng bằng sông Hằng

Veda là bộ văn b n Hindu giáo và cũng là tác phẩm văn học viết bằng tiếng Sanskrit cổ

nh t còn lưu truyền tới ngày nay Nhiều học gi đã phát hi n d u vết của tín ngưỡng th rắn trong một b n Ashtaka của Rig Veda, trong đó đề cập Sarpa Rajni như “nữ hoàng rắn hay nữ hoàng của các loài động vật” Các Yajur Veda cung c p tư li u rõ ràng hơn về vi c th cúng rắn; các b n Samhita của t ng kinh Veda này chứa những l i cầu nguy n dành cho các thần rắn, ví họ như những cư dân của bầu tr i, những tia sáng mặt tr i, nước, các loài thực vật, v.v Cũng trong

b n kinh này, ngư i ta gửi đến các thần rắn l vật hiến tế và khẩn cầu được ch p nhận Một số tác phẩm trong Rig Veda đề cập đến chủng tộc Naga hay Ahi (cũng có nghĩa là rắn) mà nổi bật trong các vị vua Naga hay chiến binh Naga là Ahivritra, kẻ thù của Indra, vị thần và đồng th i là

thủ lĩnh quân sự của ngư i Aryans Trong Atharveda có một số bài thánh ca mô t Illigi và Villigi là hai cha con rắn, theo B S Upadhyaya thì những cái tên này cũng xu t hi n trong b ng

ph h của các vị vua Assyria Trong Purana (bộ thần tho i th i kỳ hậu Veda), nữ thần Kadru

sinh 1000 trứng và các trứng này n ra các thần rắn Bhagavata Purana kể rằng, Vasuki và mư i

3 Trong bài này sẽ chủ yếu đề cập đến rắn hổ chúa – một con vật mang tính huyền tho i và biểu tượng

một Naga khác t o thành sợi dây của cỗ xe mặt tr i, mỗi thần rắn đ m nhận nhi m vụ này trong

một tháng Còn Markandeya Purana chứa đựng câu chuy n nổi tiếng về cuộc hôn nhân của Madalasa, một công chúa Naga cực kỳ xinh đẹp, với Vua Kulvalasva (T.N Saraswati và cộng

sự 2005)

Trong Mahabharata, bộ sử thi vĩ đ i, có câu chuy n Krishna (một trong những vị anh hùng thuộc dòng họ Yavadas) nói với Arjuna rằng trong số các Naga và thần rắn, Vasuki và Ananta lần lượt là ứng thân của ông Nhiều Naga-kanyas với vẻ đẹp quyến rũ đã tr thành vợ của các chàng hoàng tử, ví dụ như Ulupi vợ của Arjuna Baldou (anh trai của Krishna) được cho là

một hóa thân (reincarnation) của Shesha Naga, vì thế nên luôn xu t hi n với hình mang rắn che trên đầu (William Buck 2000) Nhìn chung, trong bộ sử thi này, các miêu t Naga thư ng có hướng tiêu cực Có một b n sử thi mang tiêu đề “Kẻ thống trị t t c các sinh vật”, trong đó mô t

“rắn là một sinh vật có chật độc nguy hiểm, sức m nh to lớn vượt trội, và thư ng đe dọa t n công các sinh vật khác”

2.3 Bi ểu tượng Naga trong tôn giáo

Những câu chuy n liên quan tới loài rắn khá phổ biến trong truyền thống văn hóa châu Á

t i các khu vực mà Hindu giáo chiếm đa số ( n Độ, Nepal và đ o Bali) Trong Hindu giáo, Naga được coi là linh hồn của tự nhiên và là ngư i b o trợ cho các giếng nước, dòng suối, sông hồ,

biển, nói chung là những nguồn nước, và chúng được m nh danh là kẻ b o v kho báu Chúng có

thể mang mưa đến, và cùng với đó là sự phì nhiêu tươi tốt Tuy nhiên, chúng cũng được cho là nguyên nhân mang đến lũ lụt và h n hán Naga có thể ứng thân là con ngư i Theo truyền thuyết, chúng chỉ n y ác tâm với con ngư i một khi chúng bị ngược đãi Chúng r t nh y c m trước

những hành động thiếu tôn trọng của con ngư i đối với tự nhiên Theo truyền thuyết Hindu giáo, Shesha hay Sheshanaga là vua của các thần rắn và là một trong những loài được sinh ra sớm nh t

của t o hóa Shesha giữ t t c các hành tinh trong vũ trụ trên mang của mình và là vị thần tôn vinh Vishnu4 Vishnu là vị thần đầu tiên có t o hình được che ch b i chiếc tán nhiều đầu hoặc đang ngồi tựa vào thân của một Shesha Sau đó sự mô t này được m rộng tới nhiều vị thần khác Rắn cũng là một trong những đặc điểm quen thuộc trong mô t thần Shiva5

và Ganesha6

với nhiều hình thức: qu n quanh cổ như một tràng hoa, dùng như thắt lưng, nắm trong tay, cuộn

cổ chân, hoặc đội trên đầu như vương mi n

Rắn Naga là đối tượng cực kỳ được tôn sùng một số vùng miền Nam n, nơi ngư i ta tin rằng Naga mang l i cho họ sự màu mỡ và thịnh vượng Ngư i ta tổ chức những nghi l lớn

cực kỳ long trọng và xa hoa để thể hi n sự tôn kính đối với Naga, như l Nagamadala, Nagaradhane n Độ, có những cộng đồng mang tên Nagavansi (bao gồm ngư i Nair

4 Một trong ba vị thần phổ biến nh t trong Hindu giáo, được tôn th là Đ ng Tối cao, tượng trưng cho sức m nh

“b o tồn vũ trụ”

5 Vị thần chủ yếu và được th cúng rộng rãi nh t trong Hindu giáo, tượng trưng cho sức m nh “huỷ di t” hoặc “biến đổi” Cần lưu ý, triết lý trong Hindu giáo cho rằng sự huỷ di t là kh i nguồn của một chu trình mới Do đó, Shiva mang theo sức m nh đáng sợ nh t đồng th i l i hứa hẹn nhiều hy vọng nh t

6 Vị thần mình ngư i đầu voi, con trai của thần Shiva và nữ thần Parvati

Kerala, Jain Bunts - những ngư i truyền bá đ o Jain Karnataka),… là những ngư i coi Naga là

tổ tiên của mình Naga Panchami là một l hội linh thiêng nhằm tôn vinh các vị thần rắn đồng

th i cầu xin b o trợ - tránh khỏi bị rắn cắn L hội này được tổ chức vào ngày thứ năm (panchami) trong hai tuần trăng của tháng Sharvan (theo lịch Hindu), kho ng tháng 7, tháng 8 dương lịch Đây là mùa mưa, là th i gian rắn thư ng bò ra khỏi nơi trú ẩn do ngập lụt, đồng th i đây cũng là mùa thu ho ch Ngay c th i hi n đ i, ngư i nông dân n Độ chủ yếu vẫn thu

ho ch bằng phương pháp thủ công, nên trong th i gian này, họ thư ng xuyên ph i đối mặt với nguy cơ bị rắn cắn Ngư i ta tin rằng th cúng là cách hữu hi u nh t để làm dịu cơn giận dữ của các thần rắn và gi m nguy cơ bị rắn cắn Nhiều nhà nghiên cứu ngư i n Độ cho rằng đây là

một trong những nguyên nhân chính của sự hình thành l hội Naga Panchami Trong sử thi Mahabharata, Astika, con trai của Jaratkarus, ngư i đã làm tắt lò lửa Sarpa Satra của Janamejaya, vua của vương quốc Kuru Janamejaya t o ra ngọn lửa này nhằm tiêu di t hết loài

rắn, nhằm báo thù cho cái chết của cha mình là Parikshit, ngư i đã chết b i vết cắn của Takshaka – vua loài rắn Ngày thứ năm tháng Sharvan được cho là ngày lò lửa Sarpa Satra được Astika dập

tắt theo l nh của nữ thần Manasa, vua Takshaka và các thần dân rắn còn l i được cứu thoát Đây

là truyền thuyết hình thành l hội Panchami Trong l hội, những ngư i dụ rắn ngồi thành hàng dài bên đư ng phố để biểu di n Những con trăn, rắn chuột, rắn hổ mang được đưa ra khỏi những chiếc giỏ và lần lượt từng con một múa theo đi u nh c từ chiếc sáo của ngư i d y chúng, trước con mắt háo hức của đám đông quây tụ xung quanh T i những ngôi đền th Nag Raja (Vua

Rắn), ngư i ta dâng l lên cho con rắn tượng trưng cho vị thần Ngay c những ngôi đền không

th thần rắn, vào dịp l hội này, những ngư i dụ rắn cũng có thể đưa rắn của mình vào như một cách đề cao tinh thần của l hội Khi đó, một con rắn bình thư ng cũng có thể được tôn th như linh hồn của nghi l L vật dùng để dâng cúng thần Rắn thư ng là sữa, đư ng và một lo i bánh

g o Ngư i ta đặt một bông sen trắng trong chiếc bát bằng b c Một ngư i được lựa chọn sẽ vẽ hình một con rắn hổ mang 5 đầu trên sàn bằng một chiếc bàn ch i (bằng đ t sét, gỗ, b c hoặc vàng) nhúng vào nước ngh trộn bột đàn hương Sau đó mọi ngư i sẽ hướng về hình tượng rắn này để cầu kh n (Premlata Vatsyayan 1985) các vùng nông thôn, ngư i ta thư ng đi đến

những tổ kiến hoặc một nơi nào đó mà họ cho là nơi rắn thư ng sinh sống Họ đốt hương trầm

cửa hang rắn, đổ sữa vào một chiếc bát để dụ rắn bò ra (sữa này sau khi cúng sẽ được rót vào hang rắn) Vào ngày này, đào đ t là điều c m kỵ đối với những ngư i tôn th tín ngưỡng rắn b i

họ cho rằng làm như vậy sẽ kinh động tới các vị thần rắn đang nghỉ ngơi trong lòng đ t

Khi Phật giáo ra đ i, sau khi tiếp thu những bài gi ng của đức Phật, trong bộ l c Naga đã

x y ra hi n tượng hàng lo t ngư i tr thành tín đồ Phật giáo Điều này cũng có thể lý gi i vì sao hình tượng Naga nổi bật trong truyền thuyết và ngh thuật Phật giáo Có thể th y hình tượng này

phổ biến trong các quốc gia Phật giáo Đông Nam Á Trong Phật giáo, Naga thư ng mang hình dáng của một con rắn hổ mang bành cỡ lớn, thư ng có một đầu, nhưng đôi khi l i có r t nhiều đầu Một số Naga có kh năng sử dụng phép thuật để biến mình trong hình d ng con ngư i Trong Phật giáo, thỉnh tho ng Naga được t o hình ngư i có một con rắn hoặc một con rồng mọc

ra trên đầu

Theo truyền thuyết Phật giáo, sau khi giác ngộ, đức Phật đang ngồi thiền trong một khu

rừng thì có một trận bão lớn Vua Mucalinda (một trong số các Nagaraja) đã t o ra một mái che trên đầu đức Phật bằng b y chiếc đầu rắn của mình Sau đó, vị vua này ứng thân thành một ngư i Bramin theo hầu đức Phật Đáng lưu ý, hai môn đ hàng đầu của đức Phật là Sariputta và Moggallana đều được m nh danh là các Mahanaga hay là các thần rắn vĩ đ i Một số nhân vật quan trọng bậc nh t trong lịch sử Phật giáo đã biểu tượng hóa Naga trong tên của mình như Dignaga, Nagarsena, … Trong truyền thống Vajrayana và Mahasiddha, các Naga được miêu t trong hình dáng nửa ngư i nửa rắn, tay ôm giữ kho báu (đá quý hoặc kinh sách bí mật)

3 Bi uăt ng Naga trong ngh thu t ẤnăĐ

Hình 1 Naga đền Chennakeshava, Belur

Trong nền ngh thuật n Độ, Naga là biểu tượng của sức m nh tự nhiên, là vị thần b o

v các nguồn nước như sông, suối, giếng,… Naga là vị thần mang tới những cơn mưa giúp cho mùa màng bội thu nhưng cũng là vị thần mang đến những th m họa như lũ lụt hay h n hán để

trừng ph t con ngư i.7

Naga là vị thần được biểu hi n trong hình d ng của con ngư i, thư ng là

7 Những đặc tính này đều được mô t trong các biểu tượng rồng mà chúng ta có thể tìm th y qua các tài li u đã xu t

b n của Trần Lâm Biền, Chu Quang Trứ,… Ph i chăng ngư i Hán hay ngư i Vi t đã sử dụng các “ch t li u” này để xây dựng nên con vật linh huyền tho i: Rồng? Đây đang là một câu hỏi m mà chúng tôi đang tìm l i gi i đáp trong một dự án đang được thực hi n mang tên “Biểu tượng rồng Vi t Nam trên cơ tầng văn hóa châu Á.”

một đôi rắn (một đực, một cái) qu n vào nhau phần đuôi, chân dung của rắn đực chính là biểu

hi n của thần Shiva

Về mặt t o hình, biểu tượng Naga trong văn hóa n Độ có mối liên h mật thiết với các truyền thuyết Hindu giáo Bên c nh các biểu hi n chân dung đặc trưng của thần Shiva, biểu hi n

của Naga thư ng được gắn thêm một chiếc “tán” phía sau đầu t o nên một chiếc lọng che hay

một vầng hào quang đang tỏa sáng Chiếc tán này được t o b i b y chiếc đầu rắn tỏa ra thành

một hình nan qu t trên đầu của vị thần Hình thức trang trí này được lặp l i y nguyên trong nhiều tác phẩm ngh thuật Phật giáo mà chúng ta có thể bắt gặp trong nền ngh thuật của các quốc gia theo Phật giáo Nam tông như Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Cambodia, Lào,… Điều đó cho

th y ngh thuật Phật giáo các quốc gia nói trên mang đậm những nh hư ng của ngh thuật Hindu bắt nguồn từ n Độ Trong các tác phẩm đề cập đến cặp đôi Naga trong Hindu giáo, phần đuôi rắn qu n vào nhau t o thành hình dây thắt nút, hình thức trang trí này được biểu tượng hóa

một mức độ cao t o thành mô típ chữ “v n” trong ngh thuật Phật giáo (H.1)

Hình 2 Bi ểu tượng rắn b y đầu

Khác với biểu tượng Naga trong ngh thuật Phật giáo Nam tông, Phật giáo Bắc tông không sử dụng y nguyên những hình mẫu Naga của ngh thuật Hindu trong Phật giáo mà biến đổi cho phù hợp với quan ni m văn hóa các quốc gia theo Phật giáo Bắc tông như Trung Quốc,

Nhật B n, Hàn Quốc, Vi t Nam đây, biểu tượng rắn Naga b y đầu được thay thế bằng bộ

“cửu long” trong ngh thuật Phật giáo.(Đinh Hồng H i…) Điểm đặc bi t của biểu tượng này là quá trình “rồng hóa” biểu tượng Naga trong ngh thuật Phật giáo Bắc tông Đây là một hi n tượng tôn giáo tín ngưỡng và ngh thuật hết sức phức t p nên không thể chỉ gi i thích dưới một góc nhìn riêng của ngh thuật mà cần có được nghiên cứu trên tổng thể các mối liên h của ngh

thuật với lịch sử, văn hóa và xã hội Công vi c này đang được chúng tôi tiến hành thực hi n bằng

một dự án nghiên cứu dài hơi, kết qu sẽ được công bố trong tương lai.8

Hình 3 B ộ Cửu long, chùa Tr n Quốc

Không chỉ đóng vai trò là hi n thân của thần Shiva trong Hindu giáo hay vị thần b o v đức Phật trong Phật giáo, Naga còn là một biểu tượng mang tính vũ trụ gắn với núi vũ trụ Meru –

ngọn núi biểu tượng của Hindu giáo và Phật giáo và là một trong những biểu tượng quan trọng

nh t của những nền văn minh n hóa Biểu tượng Naga đây chính là vị thần b o v núi vũ trụ Meru (Meru là ngọn núi biểu tượng đặc bi t, thắt vào giữa và tỏa rộng trên, phần tỏa rộng đó chính là nơi “cư ngụ” của các vị thần) Dưới sự b o trợ của Naga, sẽ không kẻ nào có thể đột

nhập vào thế giới của các vị thần trên đỉnh núi Meru Theo truyền thuyết Hindu, Naga chính là đầy tớ của một trong “tứ Thiên vương” (Four Heavenly Kings) có tên là Virupaksa Trong tranh Thangka của ngư i Tây T ng hay trong các biểu tượng vũ trụ (Mandala) khu vực Hymalaya, Tây và Nam Á, Naga được đặt vị trí trung tâm của núi Meru, thư ng là một Linga, biểu tượng

của thần Shiva Điều đó cho th y tầm quan trọng “số 1” của Naga trong thế giới quan của ngư i

n Độ cũng như các nền văn minh n hóa

8 Dự án “Biểu tượng rồng Vi t Nam trên cơ tầng văn hóa châu Á”

Hình 4 Bi ểu tượng núi vũ trụ Meru

Bên c nh vai trò là linh vật trong ngh thuật t o hình, Naga còn là đối tượng của ngh thuật dụ rắn - một ho t động độc đáo kết hợp nhiều yếu tố trong văn hóa ngh thuật n Độ, bao

gồm tâm linh, âm nh c và ngh thuật trình di n Về ngh thuật dụ rắn, n Độ là quốc gia nổi

tiếng nh t trong số các quốc gia như Ai Cập, một số quốc gia Bắc Phi hay Pakistan, Bangladesh, Sri Lanka, Thái Lan và Malaysia châu Á Hình nh con rắn vươn cao đầu, chuyển động uyển chuyển theo đi u pungi (một lo i sáo) của ngư i dụ rắn phổ biến nhiều vùng n Độ, đặc bi t

là trong l hội Naga Panchami Đây là một hình thức biểu di n gi cách thôi miên rắn Ngư i dụ

rắn mang theo con rắn (chủ yếu là rắn hổ mang) của mình trong chiếc giỏ li u gai hoặc qu n trên

những chiếc gậy vác trên vai, đi lang thang từ vùng này tới vùng khác Khi chọn được địa điểm

biểu di n phù hợp, ngư i dụ rắn sẽ m nắp giỏ hoặc đặt con rắn nằm khoanh tròn trên mặt đ t, sau đó ông ta bắt đầu thổi pungi Như bị thu hút b i đi u nh c, con rắn sẽ từ từ vươn đầu ra khỏi

giỏ và múa theo đi u nh c Đôi khi, trong những tiết mục đặc bi t, ngư i ta còn sáng t o ra

những động tác nắm vào thân rắn, v n đầu rắn, tung hứng với rắn r t nguy hiểm nhưng ngo n

mục Thực ra, con rắn không thể nghe th y tiếng pungi của ngư i dụ rắn (b i vì tuy có tai trong nhưng rắn không có tai ngoài), nhưng nó l i cực kỳ nh y c m với chuyển động của ống pungi đồng th i c m nhận những rung động nhỏ nh t t o b i ngư i thổi được truyền qua mặt đ t

Những ai đã từng chứng kiến c nh tượng này sẽ lưu giữ n tượng đặc bi t khó phai b i sự kết

hợp giữa những chuyển động uyển chuyển với tiếng pungi du dương hoặc réo rắt, c m giác hồi

hộp sợ hãi pha trộn với niềm xúc động trước sự gắn kết gần gũi của con ngư i và một trong

những động vật hoang dã đáng sợ nh t Th i xa xưa, những ngư i dụ rắn được coi như những vị thày lang tài năng vì họ có kh năng chế ngự loài rắn và điều trị được vết thương do rắn cắn bằng cách sử dụng nọc rắn Đầu thế kỷ 20 là giai đo n thịnh hành của ngh thuật dụ rắn Chính phủ

n Độ sử dụng ngh thuật này như một trong những yếu tố để phát triển du lịch Các ngh sĩ dụ

rắn được cử đi nước ngoài biểu di n trong các l hội văn hóa để qu ng bá cho ngh thuật dụ rắn

n Độ Tuy nhiên kể từ năm 1972, chính phủ n Độ đã ban hành đ o luật B o v động vật hoang dã trong đó c m biểu di n dụ rắn cũng như s hữu rắn Đ o luật này đã v p ph i sự ph n

đối của cộng đồng những ngư i hành nghề dụ rắn và một bộ phận không nhỏ tín đồ Hindu giáo,

những ngư i tin sự thiêng liêng của loài rắn và những ngư i dụ rắn được coi là những ngư i có

mối liên h với thần thánh Những ngư i dụ rắn thư ng được thừa kế ngh thuật này từ cha ông

họ và ít có lựa chọn nghề nghi p khác.9

1 Bi u hi n c a Naga Vi t Nam

Không chỉ phổ biến rộng khắp tiểu lục địa n Độ, biểu tượng Naga còn phát triển m nh

mẽ nhiều quốc gia có nền văn hóa n Độ hóa như Sri Lanka, Myanmar, Thái Lan, Lào, Cambodia và phía nam Vi t Nam phía bắc Vi t Nam, biểu tượng Naga tuy không phổ biến nhưng còn d u n nhiều thánh tích Phật giáo Đ i Vi t như chùa Phật Tích, chùa D m, Hoàng Thành Thăng Long,… giai đo n Lý-Trần Sau khi ngh thuật Phật giáo Lý – Trần dần suy vi trước sự phát triển m nh mẽ của Nho giáogiai đo n Lê Sơ thế kỷ XV, biểu tượng Naga hầu như

vắng bóng trong ngh thuật Đ i Vi t các thế kỷ sau Bên c nh đó, những biểu tượng Naga mang đậm d u n Hindu cũng không còn mà được thay thế bằng những biểu tượng được “rồng hóa” trên nền t ng văn hóa Trung Hoa và Đ i Vi t.10

Hình 5 Rắn Naga t i chùa Phật lớn, Kiên Giang Trong tôn giáo n Độ, rắn không ph i là một “vị thần rắn” tầm thư ng mà là hi n thân

của Shiva – một trong ba vị thần tối cao trong Hindu giáo Trong Phật giáo Bắc tông, rắn Naga chín đầu chính là linh vật đã hi n lên che ch Đức Phật trong ngày đ n sinh Trong Phật giáo

Trung Hoa và Vi t Nam nó thư ng được biểu tượng hóa bằng bộ Cửu Long trong ngh thuật

9 Hi n nay, chính phủ n Độ và các nhà nghiên cứu vẫn đang trong quá trình tìm gi i pháp để có thể vận dụng kiến thức và kinh nghi m của những ngư i từng hành nghề dụ rắn một cách hữu hi u, đồng th i duy trì ngh thuật dụ rắn trong giới h n hợp pháp Dù sao, ngày nay, hình nh của ngh thuật dụ rắn nổi tiếng này đã tr nên r t hiếm th y những thành phố, thị xã, có chăng chỉ có thể bắt gặp những vùng nông thôn, miền núi xa trung tâm đô thị

10 Nền t ng văn hóa này bao gồm các yếu tố văn hóa n Độ, Trung Hoa và Đ i Vi t phát triển trên cơ s văn hóa

b n địa Đông Nam Á Nội dung này sẽ được chúng tôi bàn đến sâu hơn trong nội dung chính của dự án “Biểu tượng rồng Vi t Nam trên cơ tầng văn hóa châu Á.”