Lý thuyết nghiên cứu biểu tượng (theories in the study of symbols

Oxford University Press.. 5 Dinh Hong Hai, Maitreya Image in Asian Buddhist Fine Arts, Harvard-Yenching Working papers Series 2009, USA.. 6 Dinh Hong Hai, The Role of the Silk Road on th

g m: Nhân h c v n hoá, ngh thu t h c, nghiên c u bi u tư ng, bi n i v n

hoá & tôn giáo

I c ơng khóa h c

Khóa bài gi ng v lý thuy t nhân h c gi i thi u v nghiên c u bi u tư ng và các

ti p c n lý thuy t trong trong nghiên c u bi u tư ng Khóa h c ư c t ch c thành các seminar Các b n sinh viên, h c viên cao h c, nghiên c u sinh và nh ng ai quan tâm n khóa h c này xin ng ký v i B môn Nhân h c

II M t s g i ý v n i dung chính c a khóa h c

Ti p c n nhân h c bi u t ng

• Thu t ng , lý thuy t nhân h c bi u tư ng

• M t s nhà lý thuy t hàng u v nhân h c bi u tư ng

• Nghiên c u nhân h c bi u tư ng Vi t Nam

i t ng c a nhân h c bi u t ng

(Myth, Ritual, and Symbolism)

• Metaphor and Other Figurative Language ( n d và bi u hi n khác c a ngôn ng )

• The Raw Materials of Symbolism, especially Animals and The Human Body (Ch t

li u thô c a bi u tư ng lu n, !c bi t là ng v t và cơ th con ngư i)

• Cosmology and Complex Symbolic Systems (V" tr lu n và h th ng bi u tư ng

• Theo Jonathan Spencer trong Encyclopedia of Social and Cultural Anthropology

(Bách khoa thư nhân h c v n hoá và xã h i) thì: “Nhân h c bi u t ng c p n

v n hoá nh m t th c th có tính c l p t ơng i, là m t h th ng ý ngh a mà

qua ó các nhà nhân h c mu n t o ra làm gi i mã và di n d ch các bi u

t ng và các nghi l tr ng tâm”.

• Trong Encyclopedia of Cultural anthropology (Bách khoa thư nhân h c v n hoá),

Mary Des Chene nh ngh a r$ng: “Nhân h c bi u t ng là khoa h c nghiên c u

ý ngh a trong i s ng xã h i loài ng i, b ng cách nào chúng ta tri nh n và

di n gi i nh ng gì di n ra xung quanh và b ng cách nào chúng ta sáng t o và s chia v i th gi i ho c h th ng ý ngh a v n hoá Nhân h c bi u t ng ti p c n

v i m t góc nhìn r ng l n v các bi u t ng, bi u t ng hoá, s v t và ý ngh a

mà con ng i t cho v i ý ngh a, s nh n bi t, quá trình giao ti p ”.

• Trong Folklore: An encyclopedia of beliefs, customs, tales, music, and art (V n hoá

dân gian: Bách khoa thư v các tín ngư%ng, phong t c, chuy n k , âm nh c và ngh

thu t) Edith Turner ã nh ngh a như sau: “Nhân h c bi u t ng là khoa h c nghiên c u v các bi u hi n t nhiên c a các bi u t ng c s d ng các n n

v n hoá khác nhau, các nghi l , trình di n, và trong i s ng hàng ngày n ơi mà ý

ngh a y có nhi u h ơn các bi u hi n thành v n M i bi u t ng có hai thành ph n - là nh ng th c th nhìn th !y và ph n còn l i là ý ngh a bi u hi n

c a nó Nhân h c bi u t ng di n gi i các bi u t ng trong ng c nh c a ti n trình xã h i và i s ng v n hoá.”

3) inh H ng H i 2011, Giáo trình nghiên c u bi u tư ng, tài li u gi ng d y dành cho

kh i ngành nhân h c và nghiên c u v n hoá

4) inh H ng H i 2011 (biên d ch), Nghiên c u bi u tư ng: M t s hư ng ti p c n ương i, tuy n ch n m t s nghiên c u tiêu bi u trên th gi i (b n th o ti ng Vi t) 5) inh H ng H i 2010, Nghiên c u v n hoá b$ng phương pháp lu n nhân h c bi u

tư ng, trong K' y u H i th o qu c t Nghiên c u và ào t o nhân h c Vi t Nam trong quá trình chuy n i và h i nh p qu c t , 2010, tr 229-246

6) inh H ng H i 2010, Ngôn ng bi u tư ng trong v n hóa Cơtu (Symbolic Language

in Katu Culture), Báo cáo hoàn thành chương trình trao i Nghiên c u sinh t i i

h c Harvard, Hoa K (2008-2010)

7) inh H ng H i 2007, Nghiên c u bi u tư ng và v n ti p c n nhân h c bi u tư ng

Vi t Nam, trong K' y u H i ngh Thông báo Dân t c h c, Nxb Khoa h c xã h i, Hà

N i, tr 395-425

8) Lương V n Hy, inh H ng H i, Ti p c n nhân h c trong nghiên c u v n hóa: N n

t ng lý thuy t và th c ti#n c a Vi t Nam, cương bài gi ng lý thuy t nhân h c dành cho gi ng viên H V n hóa Hà N i, tháng 4/2011

9) H i khoa h c l ch s( Vi t Nam, Nh ng v n nhân h c tôn giáo, t/c Xưa và Nay – Nxb à N)ng xu t b n 2006

10) Nhi u tác gi , Ngôn ng , v n hóa & xã h i: M t cách ti p c n liên ngành, Nxb Th

gi i 2006

11) James Robson, inh H ng H i, M t s quan i m v nghiên c u tôn giáo: So sánh

hư ng ti p c n l ch s( và nhân h c qua m t s bi u tư ng Ph t giáo, cương bài

gi ng t i Vi n Dân t c h c và BTDTHVN

12) Thích ng Thành, inh H ng H i, Nghiên c u bi u tư ng t& v n b n n hi n th c

xã h i: M t góc nhìn i sánh qua các bi u tư ng Ph t giáo, cương thuy t trình t i

4) Alfred Gell 1998, Art and Agency: An Anthropological Theory Oxford University Press

5) Dinh Hong Hai, Maitreya Image in Asian Buddhist Fine Arts, Harvard-Yenching Working papers Series 2009, USA

6) Dinh Hong Hai, The Role of the Silk Road on the Development of Mahayana Buddhist Arts, Astha Bharati Magazine, Q2, 2010, India

7) Levi-Strauss, C., Structural Anthropology, Basic Books 1963

8) Levi-Strauss, C , Myth and Meaning, Routledge book 2001

9) David Schneider, Kemnitzer, and Janet Dolgin, Symbolic Anthropology: A Reader in the Study of Symbols and Meanings, Columbia University Press 1977

10) Victor Turner, The Forest of Symbols: Aspects of Ndembu Ritual, Ithaca and London: Cornell University Press 1967

11) Victor Turner, Dramas, fields and metaphors: Symbolic action in Human society, Cornell University Press 1974

12) Gabor Vargyas, Soldier’s dog-tag in a shamanic headdress: A semiotic guerilla warfare? International conference in Binh Chau, Vietnam 2007

IV Trích o n m t s h c li u

NHÂN H C BI!U T "NG VÀ NHÂN H C TH# GIÁC

Nhân h c bi u t ng (symbolic anthropology) và nhân h c th giác (visual anthropology)

là nh ng l nh v c nghiên c u ã ra i trong n n khoa h c c a th gi i t cách ây vài

th p niên nh ng v n còn là nh ng thu t ng khá m i m trong khoa h c xã h i Vi t Nam M c dù ây là hai l nh v c có m t s i m gi ng nhau nh ng trên th c t chúng hoàn toàn c l p Vì v y, các t i n và bách khoa th v nhân h c u có các m c t dành riêng cho chúng giúp các nhà nghiên c u và sinh viên ang theo h c chuyên

ngành này có thêm tài li u so sánh, chúng tôi xin trích d ch hai m c t này trong Bách

khoa th Nhân h c v n hoá (Encyclopedia of Cultural Anthropology) do David Levinson

và Melvin Ember biên t p Sách do nhà xu t b n Henry Holt & Company n hành t i New York n m 1996

"inh H#ng H i - d ch và gi i thi u

Nhân h c bi u t ng 1

Tr ng tâm c a nhân h c bi u tư ng là vi c nghiên c u ý ngh a trong i s ng xã h i c a con ngư i – làm cách nào chúng ta tri nh n và di#n gi i nh ng gì di#n ra xung quanh mình,

và b$ng cách nào, trên n n t ng s hi u bi t c a mình, chúng ta sáng t o nên nh ng th

gi i thông tin c n chia s*, ho!c h th ng ý ngh a v n hoá Như ã c p, nhân h c bi u

tư ng ti p c n r t nhi u câu h+i quan tâm n các bi u tư ng và s bi u tư ng hoá – các

s v t và ý tư ng mà chúng ta l p y các ý ngh a, s nh n th c và quá trình giao ti p v i

nh ng gì chúng ta ã làm Nhân h c bi u tư ng !t m i quan tâm chính trong vai trò c a

s th hi n, ý ngh a và s di#n gi i và các hình m,u ư c phân bi t c a s hi u bi t ư c

th hi n thông qua nó k t h p v i m t s phân ngành khác, !c bi t là nhân h c nh n th c,

v n hoá dân gian, nhân h c tâm lý, và ngôn ng xã h i

C s lý lu n và ph m vi nghiên c u

Gi ng như các hư ng ti p c n khác trong nhân h c v n hoá, nhân h c bi u tư ng l y n n

t ng so sánh liên v n hoá ư c ti p n i t& nh ng ánh giá v tính ch t phát sinh c a h

th ng tín ngư%ng mô t !c i m xã h i loài ngư i H u h t các nghiên c u v bi u tư ng

u cho r$ng tín ngư%ng, tuy khó hi u, nhưng khi cân nh-c trong tr ng thái bi t l p, tr nên rõ ràng khi ư c hi u như m t ph n c a h th ng v n hoá v các ý ngh a M t ti n khác c a nhân h c bi u tư ng là s di#n gi i các hành ng nh hư ng, và do v y nó cho

th y tính ưu vi t hơn trong vi c tìm hi u th gi i quan, óng vai trò chính th ng trong vi c

gi i ngh a k c nh ng ho t ng c n b n mang tính duy v t nh t Vì lý do ó nhân h c

bi u tư ng ôi lúc ư c mô t như s nh hư ng c a nh ng ngư i theo ch ngh a duy tâm, ngư c l i v i các hư ng ti p c n duy v t, như ch ngh a Mác

Trong ph m vi r ng l n c a nó, nhân h c bi u tư ng có th tìm hi u nhi u ch khác nhau Tôn giáo, nghi l# và bi u tư ng lu n là nh ng ch nghiên c u n i b t Và ngh thu t bi u l truy n th ng, ch.ng h n như m/ thu t, múa, th n tho i và hùng bi n là nh ng

ch ư c ưa thích khác Nh ng ch này thu hút s chú ý c a các nhà nhân h c bi u

tư ng b i vì chúng thư ng ư c xem như s bi u hi n c a nh ng tín ngư%ng cao nh t

1 Còn ư c g i là Nhân h c di n gi i (Interpretive Anthroplogy)

trong m t n n v n hoá, và ch0 m t s trong t t c quan sát v nh ng ý ngh a c a m t n n

v n hoá thông qua thao tác th công i v i nguyên li u ho!c l i mô t v các bi u tư ng Tuy nhiên, các nhà nhân h c bi u tư ng c"ng khám phá các ch ít ch ng c hơn trong

n i dung c a h , như thân t c, sinh thái v n hoá, h th ng chính tr , và tranh lu n r$ng ó

là nh ng các chi u kích bi u tư ng i v i t t c các hình m,u t ch c xã h i và tìm cách làm sáng t+ không ch0 là nh ng bi u hi n v n hoá bí 1n và tinh vi nh t mà còn là nh ng

th tr n t c ư c ban ra M t s nghiên c u cơ b n, ch.ng h n như c a Victor Turner (1967) và Sherry Ortner (1978), ã xem xét t m quan tr ng c a nh ng gì mà Ortner g i là

“bi u tư ng tr ng tâm” liên quan n nhi u l nh v c c a i s ng xã h i, bao g m c bí 1n

và tr n t c Nh ng công trình như v y, ưa ra m t h th ng bi u tư ng, ch.ng h n như tôn giáo, v cơ b n, ư c quan tâm nhi u hơn b$ng vi c ch0 ra l nh v c v n hoá này khác v i

nh ng l nh v c khác như th nào, và t ư c s g-n k t chung, qua vi c xây d ng bi u

tư ng c a m t vài ý tư ng trung tâm

Nh ng ti n và nh h ng

Trong nh ng m i quan tâm c a nhân h c bi u tư ng, ngư i ta có th quan sát nh hư ng

c a hai ti n chính: C u trúc lu n và phân tích c u trúc ch c n ng Nhân h c c u trúc,

v n có s nh hư ng !c bi t trong nh ng n m 60 c a th k' XX, ư c s( d ng cho ngôn

ng và ký hi u h c (nghiên c u ký hi u) M t b c th y trong l nh v c này, nhà nhân h c

ngư i Pháp – Claude Levi-Strauss, cho r$ng phân lo i nh nguyên (binary clasification) là

m t i m !c trưng ph quát c a nh n th c con ngư i Các nghiên c u m r ng c a ông

i v i th n tho i, ngh thu t và h th ng thân t c ã khám phá ra nh ng hình m,u v n hoá khác nhau m c ph c t p và di n m o bên ngoài, v b n ch t, d a vào tính i ng,u: t nhiên/v n hoá, àng ông/ àn bà, tinh khi t/không tinh khi t,v.v H th ng v n hoá, dư i góc nhìn này, v i nh ng n n t ng tinh vi c a nó ã khai hoá th gi i, xã h i hoá

nó, ưa ra s phân lo i tu theo bi u hi n c a t nhiên M i quan tâm c a các nhà c u trúc

lu n trong các h th ng v n hoá c a ý ngh a nh ng gì h có th b c l ra và khi nào thì phân tích v ti n trình nh n th c ph quát c a con ngư i

M!c dù nhân h c bi u tư ng thư ng c g-ng th hi n s th u tri t v phương pháp lu n và

lý thuy t c a c u trúc lu n, nhưng nó l i nh n m nh y u t khác Hơn là làm gi m m c

ph c t p c a các hình m,u v n hoá tr v nh ng nhân t ph bi n c a chúng, nhân h c

bi u tư ng l i cho th y s ph c t p c a các hình m,u này trên th c t i Trong khi nhân

h c bi u tư ng chia s* m i quan tâm i v i di n m o chung trong kh n ng bi u tư ng hoá c a con ngư i, rút c c m i quan tâm c a nó ít d a vào quá trình nh n th c !c tính tr&u tư ng hơn là d a vào các tín ngư%ng v n hoá Hơn là chia tách th n tho i ho!c các

hi n v t v n hoá khác t& b i c nh ra i và cách s( d ng, nhân h c bi u tư ng l i nh n

m nh quan i m c a ngư i th hi n và t p trung vào vai trò c a các hi n v t ó trong vi c

nh hư ng s n ph1m c a i s ng xã h i

M t hư ng ti p c n khác, ít t o ti n tr c ti p hơn v i nhân h c bi u tư ng, ó là phân tích c u trúc ch c n ng, hình m,u i n hình c a nh ng n m 40 và 50 c a th k' XX Phân tích c u trúc ch c n ng quan ni m v xã h i như là toàn b s h i nh p theo ch c n ng,

v i các ph n lý tư ng th&a nh n nhau t n t i m t th cân b$ng Quá trình phân tích này bao g m hai bư c - d,n ch ng tài li u t& vi c th c hi n ch c n ng c a các l nh v c riêng bi t, ch.ng h n như thân t c, kinh t , chính tr , tôn giáo và gi i thích v s h i nh p

ch c n ng c a chúng, làm cách nào chúng tương tác l,n nhau và t ng cư ng cho m t cái khác Do v y, xin ư c l y ví d , m t h th ng thân t c !c thù s2 tìm ra cách th c thay

th cho các m i quan h trao i kinh t trong s các m i quan h ư c xem như h hàng,

trong khi ó, th n tho i th hi n và t ng cư ng thông qua nghi l#, i u ó có th ư c hi u như là ưa ra m t tuyên b v vi c thi t l p s hoà h p xã h i Chi u hư ng bi u tư ng

c a các h th ng xã h i ã không ư c chú ý trong cách ti p c n này M t quan h t t ã gây ư c s chú ý dành cho vai trò c a th n tho i, nghi l#, ma thu t, và tôn giáo tín ngư%ng như m t lo i keo g-n k t xã h i, t o s ki m t+a hi n tr ng và do ó có ch c n ng h3 tr s-p x p xã h i hi n t i

Nhân h c bi u tư ng ti p qu n t& c u trúc ch c n ng lu n m t ti n cho r$ng các h

th ng v n hoá xã h i phô bày m t s c k t toàn b và m t s quan tâm i v i nh ng

nh hư ng c a th c t i xã h i v h th ng tín ngư%ng, !c bi t là trong nh ng hư ng xây

d ng bi u tư ng trên các cơ s lý lu n v n hoá có th t o ra s ki m to c m xúc trong xã

h i Tuy nhiên, trong ti n trình phát tri n c a nó, nhân h c bi u tư ng ã cho phép nhi u

m i quan h thay i c a các cá nhân i v i xã h i và ít nh n m nh n vai trò c a ch c

n ng !c bi t trong nh ng công b g n ây nh t, nhân h c bi u tư ng coi nh4 s c tác

ng c a truy n th ng và t ng cư ng trung gian con ngư i, i u ó cho phép các l p trư ng ph c t p hơn như khôi hài và hoài nghi (Lavie, 1993)

Nhân h c bi u t ng t th p niên 90

Nhân h c bi u tư ng ã th ng tr nhân h c v n hoá trong kho ng hai th p k' 70 và 80 c a

th k' XX S gia t ng tính ph c t p trong ý ngh v chi u kích bi u tư ng c a v n hoá có ngh a là nh ng câu h+i i v i nó lúc u v,n còn ph i theo u i, và do ó nó có th ít

ư c cân nh-c như m t phân ngành chuyên bi t hơn là m t di n m o chung c a nhân h c

v n hoá Nhân h c di#n gi i theo truy n th ng c a Geertz, và m t hư ng ít phát tri n hơn

v nhân h c tr i nghi m ư c phát tri n b i Turner, có th ch ng minh ư c nó là nh ng

h u du tr c h Như nh ng nghiên c u v a nguyên lu n v n hoá và s t ng cư ng hoán

i t nhiên c a các hi n tư ng v n hoá ư c k t h p v i s h i sinh trong phân tích l ch s(, nh ng câu h+i tr ng tâm c a nhân h c bi u tư ng ã duy trì s thích h p c a nó Trong m t th gi i ư c ánh d u b i s hoán i và chuy n i nó tr thành t t c nh ng

gì có liên quan n câu h+i c p thi t r$ng chúng ta ã m o nh n th gi i ý ngh a b$ng

nh ng kinh nghiêm khác nhau như th nào

Mary Des Chene Nhân h c th giác 2

Nhân h c th giác là s ti p n i h p lý t& ni m tin r$ng v n hoá ư c th hi n thông qua

các bi u tư ng c th ư c g-n v i các c( ch0, nghi th c, nghi l# và nh ng gì ư c t o tác

t n t i trong môi trư ng ư c t o d ng và t nhiên V n hoá ư c xem như s th hi n

b n thân nó trong vai di#n v i nguyên m,u có liên quan n i ng" nam n di#n viên, trang ph c, o c và s x p !t B n thân v n hoá ã là s t ng h p c a m t k ch b n mà ngư i ta tham d vào N u ngư i ta có th nhìn th y v n hoá, thì nhà nghiên c u c"ng có

th s( d ng các công ngh nghe nhìn ghi l i như m t lo i d li u theo s phân tích và trình bày c a h Xét v phương di n l ch s(, m!c dù ngu n g c c a nhân h c th giác ã

ư c tìm ra trong gi nh th c ch ng như m t th c th nhìn th y ư c, h u h t các nhà lý thuy t v n hoá ương i u nh n m nh n tính ch t xã h i trong b n ch t xây d ng c a

th c t i v n hoá và b n ch t d báo trong s hi u bi t c a chúng ta trong m i n n v n hoá

2 Còn ư c g i là Nhân h c hình nh

Có m t m i quan h ương nhiên gi a gi nh r$ng v n hoá là quan sát khách quan và

ni m tin ph bi n vào s trung l p, minh b ch và khách quan c a công ngh nghe nhìn T&

m t quan i m th c ch ng, th c t i có th ch p trên phim nh mà tránh ư c nh ng s

h n ch c a ý th c con ngư i v Hình nh, ư c cung c p m t b$ng ch ng không th ch i cãi và ngu n d li u có tin c y cao V i nh ng gi nh ó, nó h p lý t i m c ch0 v i các công ngh s)n có, các nhà nhân h c u có th c g-ng t ư c v i chi c máy nh

v lo i d li u v i tư ng nghiên c u khách quan có th lưu l i trong các kho lưu tr dành cho các th h tương lai (Edwards 1992)

Các tư tư ng ương i thiên v lý thuy t gi nh hơn là lý thuy t th c ch ng v b n ch t

c a tri th c v n hoá và v nh ng gì phim nh có th ghi l i Trong m t th gi i h u th c

ch ng và h u hi n i, máy nh b ch ng b i v n hoá c a ngư i ng sau nó; i u ó có ngh a là, phim nh luôn quan tâm n hai th - v n hoá c a nh ng ngư i ư c làm phim

và v n hoá c a nh ng ngư i làm phim K t qu c a vi c xem các hình nh i di n cho

m t h tư tư ng, nó ư c g i ý r$ng các nhà nhân h c s( d ng công ngh theo m t thói quen c a b n thân, nó khi n ngư i xem xa lánh vì nh ng gi nh sai v th c t c a nh ng hình nh h nhìn th y, và r$ng các nhà dân t c h c th giác tìm m i cách chia s* quy n

h n c a h v i nh ng ngư i mà h nghiên c u

V khái ni m, nhân h c th giác bao trùm lên t t c các khía c nh c a v n hoá t& nh ng giao ti p vô thanh, môi trư ng hình thành, nghi l# và trình di#n nghi th c, khiêu v" và ngh thu t i v i v n hoá v t th ( ây không bao g m vi c th o lu n v các nghiên c u khác nhau có s( d ng công ngh nghe nhìn trong nhân th h c và kh o c h c) M!c dù

m t s nhà nhân h c th giác th c hi n công vi c này trong m i l nh v c, nhưng l nh v c này thi u i m t truy n th ng v m t lý thuy t bao hàm ph bi n - m t ngành nhân h c v

th giác ho!c giao ti p b$ng hình tư ng (Worth 1981)

Do b n ch t không g-n k t c a lý thuy t ương i, dư ng như khó có th có m t lý thuy t t ng quát ư c ch p nh n m c ph bi n L nh v c này s2 ph i ch p nh n m t khái ni m r ng l n, nhưng trong th c t nhân h c th giác n-m ưu th ch y u b i nh ng quan tâm n truy n thông th giác như m t lo i hình truy n t i tri th c nhân h c, ó là, phim nh dân t c h c, và th n a là các nghiên c u v n hoá thông qua s bi u hi n c a hình nh

Nhân h c th giác chưa t&ng ư c tích h p hoàn toàn vào dòng ch y chính c a nhân h c

Nó b ơn gi n hoá b i m t s nhà nhân h c như m t s h3 tr v nghe nhìn ph c v

gi ng d y S thi t l p n n t ng nhân h c chưa xác nh n tính ch t trung tâm c a các phương ti n thông tin i chúng trong vi c hình thành b n s-c v n hoá trong n(a cu i th k' XX Do v y, các nhà nhân h c th giác ôi khi c m th y h có m i liên quan n vi c nghiên c u và suy ngh c a các nh s n xu t hình nh chuyên nghi p và các h c gi t& các chuyên ngành khác như xã h i h c th giác, nghiên c u v n hoá, lý lu n i n nh, l ch s(

i n nh, múa và ngh thu t trình di#n, lý lu n ki n trúc – hơn là công vi c c a nh ng nhà nhân h c v n hoá

Jay Ruby

CÁC QUAN I!M NHÂN H C V! V$N S% D&NG BI!U T "NG∗

(Bài ã ng trên T p chí v n hoádân gian s 5, n m 2011)

hi u h c, nhân h c ã cho th y nh ng k t qu kh quan Nhân h c bi u t ng là m t trong nh ng h ng nghiên c u ra i t nh ng n m 70 c a th k# XX “liên k t và gi i thích v các s ki n thông qua bi u t ng lu n v i các c u trúc xã h i và các s ki n xã

h i trong nh ng i u ki n c th ”(Raymond Firth) Trên th c t , nhân h c bi u t ng ã

k th a nh ng n n t ng lý thuy t v kí hi u h c c a Ferdinand de Sausure, xã h i h c c a Emile Durkheim, nhân h c c u trúc c a Claude Levi-Strauss, Nó ti p t c c hoàn thi n b i nhi u nhà nhân h c khác nh Raymon Firth, Mary Douglass, Victor Turner, Cliford Geertz, David Schneider, D i ây là b n d ch m t ph$n Ch ng 1 trong cu n

Bi u t ng - Chung và riêng (Symbols: Publish and private) c a Raymond Firth, trong

t p h p sách: Bi u t ng, th n tho i và nghi l (Symbol, myth, and ritual) do Victor Turner tuy n ch n % ây có nh ng ki n th c c n b n i v i sinh viên, gi ng viên và

nh ng ng i ang tìm ki m tài li u“nh p môn nhân h c bi u t ng.” Hy v ng trong

t ng lai, nh ng tài li u này s& c chuy n ng sang ti ng Vi t t p h p thành m t b tài li u c b n ph c v cho vi c h c t p và nghiên c u

inh H!ng H i

Bi u tư ng hóa là m t hi n tư ng ph bi n trong ti n trình phát tri n c a loài ngư i Tuy nhiên, chúng ta v,n c n hi u nhi u hơn n a v nó, !c bi t nhìn nh n nó theo khía c nh so sánh trong các xã h i khác nhau, các t ng l p khác nhau, các tôn giáo khác nhau Thâm nh p vào trong giao ti p, nó ư c xem là c n c cho vi c s( d ng ngôn ng ,

bi u tư ng hóa là m t ph n c a cu c s ng ch a y trong ó các m i quan h xã h i V n

h c phương Tây ã óng góp m t ph n thông qua nh ng tài li u tham kh o, chúng g i cho chúng ta nh ng câu h+i v s t n t i và nh n d ng các gi i h n c a bi u tư ng Trong

m t bài lu n v m t nhà thơ, Emerson ã vi t v tính ph bi n c a ngôn ng bi u tư ng:

“nh ng gì ư c th&a nh n s( d ng như nh ng bi u tư ng là b i vì chúng v n ã là m t

bi u tư ng” (k c v n hóa) - “chúng ta là nh ng bi u tư ng và s ng trong th gi i c a

nh ng bi u tư ng” Trong Sartor Resartus Carlyle tin r$ng trong m t bi u tư ng luôn có

c s che gi u và s b c l Các b n ghi chép c a phương ông c"ng ưa ra nh ng quan

i m tương t như v y Có cái gì bày t+ trong ó khi n chúng ta b h p d,n? Nó là th c hay ch0 là o tư ng cá nhân c a con ngư i? Và n u ó không có nh ng câu h+i các nhà nhân h c tr l i, li u chúng ta có th ưa ra chí ít là nh ng bình lu n có ý ngh a d a trên nh ng c u trúc di#n gi i, các i u ki n bày t+ c a h , và các nh hư ng xã h i c a h ?

Trong các nhóm tri th c, tính bi u tư ng trong v n h c, ngh thu t và tôn giáo là

m t ch xuyên su t các nghiên c u; các nhà tri t h c và nhà ngôn ng h c ã có nh ng nghiên c u k/ lư%ng v khái ni m bi u tư ng trong nh ng b n tóm t-t y ý ngh a Tôi s2 ch0 ra sau ây t i sao tôi l i suy ngh và lu n bàn v m i quan tâm c a các nhà nhân h c Nhưng các nhà nhân h c c"ng liên quan t i vài hư ng mà ó thông thư ng con ngư i

∗ Bài này trích trong cu n: Symbols: Public and Private c a Raymond Firth, do nhà xu t b n i h c Cornell n hành n m 1973 inh H ng H i d ch, v i s c ng tác c a Chu Tú L

ngh v các bi u tư ng, cư x( b$ng các bi u tư ng trong cu c s ng thư ng ngày c a h như các thành viên trong m t xã h i, và th hi n m t cách có ý th c nh ng gì h t o ra các

ý ngh a bi u tư ng

B n ch t c a tính bi u tư ng n$m trong nh n th c v m t cái gì ó thay th ho!c di#n gi i cho m t cái khác, m i quan h gi a chúng thư ng là t& c th t i tr&u tư ng, t& cái !c thù t i cái chung M i quan h này cho th y b n thân bi u tư ng ã b c l kh

n ng cho và nh n m!t khác lưu gi cho nh ng i tư ng mà nó ã c p n - và nh ng

nh hư ng ó thông thư ng mang tính c m xúc cao hơn

NH5N TH6C PH7 BI8N V9 CÁC BI:U TƯ<NG

Ngày nay, nh ng gì n i b t trong b i c nh xã h i ương th i, ư c lưu hành r ng rãi theo quan i m v tính tư ng trưng, và công khai, thư ng ươc s( d ng như m t bi u

tư ng mô t v nh ng v t, nh ng con ngư i, nh ng hành ng, nh ng m i quan h

v các m i quan tâm c a công chúng∗ !c bi t trong m t vài n m g n ây, các phương

ti n thông tin i chúng ã ưa ra nhi u ví d Tôi xin nh!t ng,u nhiên ây m t vài trong

s ó

Nhi u qu c gia s( d ng nh ng s n ph1m c a riêng h làm v t bi u tư ng Vì

v y, có th th y r$ng trong nh ng n m u c a th k' này, than bùn, khoai tây và v p

á c a các m c sư trong giáo ph n có ngh a là Ai-len, và r$ng chúng “v,n là nh ng bi u

tư ng có giá tr ” Nhưng m t vài s n ph1m qu c gia ã tr thành bi u tư ng c a m t s t

ch c qu c t b i vì nét !c bi t c a s n ph1m ó Ví d m t loài ng v t c a Trung Qu c,

g u trúc kh ng l quý hi m (panda), ã ư c l y làm bi u tư ng c a Qu/ ng v t hoang

dã th gi i, và hình nh c a nó ã ư c ch m n i trên th* b o m c a nh ng ngư i buôn bán lông thú cam k t không s( d ng da c a nh ng loài có nguy cơ tuy t ch ng Trong l nh

v c chính tr -xã h i, quân i qu c gia l p c n c quân s nư c ngoài, luôn ư c xem là

“m t bi u tư ng c a s lãnh o th gi i.” Các cu c g!p g% c a lãnh o các qu c gia

ư c cho là s2 tr nên có ch t lư ng vư t tr i nhân m t d p !c bi t nào ó Quan i m cá nhân c a T ng th ng Pháp và th tư ng Anh có th trao i v Th trư ng chung châu Âu,

ư c cho là áp ng tương lai c a l ch s( châu Âu như là “ i m r2 mang tính bi u

tư ng” trong th k' XX Hành trình c a T ng th ng Nixon t i Alaska chào ón Thiên hoàng Nh t B n - i 4000 d!m cho m t cu c nói chuy n ch0 kéo dài 50 phút - cu i n m

1971 ư c xem như “m t hành ng bi u tư ng mang tính c t lõi”, cu c g!p này ư c hy

v ng có th gi m nh4 s c ng th.ng trong m i quan h Nh t-M/; cu c g!p óng góp “t m quan tr ng mang tính bi u tư ng to l n.” Chuy n th m c a t ng th ng t i C ng hòa nhân dân Trung Hoa ư c m t ph n tư ngư i dân M/ quan tâm chú ý như “m t ng thái ngo i giao bi u tư ng”- ó th c t chuy n i c a t ng th ng t i B-c Kinh s2 óng góp t m quan tr ng v ngo i giao hơn b t k m t s ng thu n nào, chuy n i có th t ư c khi

t ng th ng t i ó Nhưng t& khi chuy n i “mang t m quan tr ng có tính bi u tư ng,”

ư c nh n ra r$ng nó có th bi u tư ng hóa cho nh ng th khác các th ô châu Á, và

nó ư c di#n gi i c Tokyo và B-c Kinh

Trong cu c i tho i gi a B-c Kinh và Washington m t cu c bóng bàn “ ư c t o

ra như m t bi u tư ng” cho nh ng trao i “c a nhân dân hai nư c.” S2 có m t s vô tư

n u hành ng hi m thù c a nh ng lính tr* ngư i Do Thái gi i thoát nh ng con ch và con chu t trong các trung tâm thương m i Xô Vi t New York trong su t tu n l# Passover (m t nghi l# c a ngư i Do Thái -ND) như là m t ph n n3 l c giành ư c t do cho nh ng ngư i Do Thái Liên bang Xô Vi t r i n Isarel ư c miêu t như m t s qu y nhi#u

∗ V n này c"ng ư c c p n trong l nh v c thương m i như m t nhãn hi u, ví d hãng bánh qui London ( ư c cho là m t nhà cung c p có uy tín thông qua vi c h ư c b nhi m như m t thành viên c a Gia ình Hoàng t c) t& ó hãng này ư c g i là Hãng bánh quy Bi u tư ng, v i nhãn hiê cái u voi

c a các “tai h a bi u tư ng” ( i u này ư c cho là tương ng v i s tính toán trong kinh thánh v nh ng n3 l c c a Chúa gi i phóng cho nh ng ngư i Do Thái b i nh ng ngư i

Ai C p) Và theo l i k trong Psalm 83, trong tang l# c a m t ngư i Do Thái hy sinh trong chi n tranh ư c mô t như “m t ý ngh a bi u tư ng có liên quan t i s àn áp v n hóa

c a ngư i Do Thái và quy n l i tinh th n Liên bang Xô Vi t” = m t phương di n khác, khi Th ng c bang Illinois ng i trong v n phòng c a ông ta lúc n(a êm cùng v i các s/ quan ph tá thách th c m t qu bom e d a, ông ta gi i thích r$ng ó là “m t hành

ng bi u tư ng - chúng ta ang c g-ng nói m t vài i u gì ó t i m t s ngư i nh ng k* kêu g i và ang c g-ng h m d a chính quy n.”

Gi i trí th c có th d# dàng ng ý v i t ng th ng Columbia r$ng trư ng i h c

là “bi u tư ng và là i di n c a m t xã h i r ng l n hơn” và như v y nó nên ư c phê bình công khai, r$ng “nh ng công kích i n hình không v n minh” không làm cho nó b

s p mà còn là s c i t M t ghi chú m0a mai hơn ã l ra trong s mô t v thư vi n

kh ng l Lyndon Baines Johnson i h c Texas “Ki n trúc c"ng như ngh thu t và

bi u tư ng là m t trong nh ng trò chơi c nh t c a n n v n minh” và ki n trúc c a công trình k' ni m v i này ã “t o ra m t s th hi n tuy t v i nh ng thành t u c a chính h

t o nên hi u qu áng kinh ng c v bi u tư ng và m/ h c” Trong các ho t ng phát tri n

c a xã h i loài ngư i nhát th c m nh c a m t chi c x*ng vào lòng trái t “trong m t nghi l# bi u tư ng” b i m t ngư i Anh- iêng trong trang ph c áo khoác b$ng da ho)ng và i trên u chi c m" g-n lông v" i bàng ã ánh d u s b-t u c a m t mô hình ki m ti n

m i c a th dân - t& nh ng trung tâm h i ngh khách s n, cùng v i m!t t hi n t i b e

do san ph.ng b i nh ng chi c máy i Trái l i, khách s n c kính s Mississipi Gulf Coast ã b phá h y làm ư ng cho m t c(a hàng và trung tâm mua s-m ư c mô t như “m t bi u tư ng c a ngày m i” Khái ni m hóa v bi n i xã h i ã ưa n m t hình m,u quan ni m r$ng ngư i dân ch ng l i s h p pháp hóa cây thu c lá ư c xem như “như m t thanh ch-n bi u tư ng v i s hu' ho i v n hóa” b i nh ng áp l c khó tránh

M t hình m,u khác là khi các nhà u tranh bình quy n M/ tranh lu n v vi c yêu c u

m t ngư i ph n ch0 rõ v th hôn nhân c a cô y b$ng ti n t Miss ho!c Mrs, i u ó là

th hi n s phân bi t và r$ng nó nên ư c thay th b$ng Ms - “Ms th c s ch0 là m t bi u

tư ng - m t kí hi u - nhưng nó quan tr ng i v i nhi u ph n ”

M t lo t nh ng v t và hành ng ã ư c vi n d,n như nh ng bi u tư ng - t& bóng bàn t i g u trúc, t& th c x*ng vào trái t t i s ng n c m cây thu c lá - cho th y r$ng b n thân chúng không mang ý ngh a c n b n và r$ng chìa khóa hi u các giá tr

bi u tư ng c a chúng n$m trong b i c nh mà ó chúng ư c quy k t ho!c là m t ph n trong ó ó không ph i là b n ch t t nhiên !c thù c a chúng mà là nh ng m i quan h

c a chúng ánh giá s l a ch n như là nh ng bi u tư ng ng th i, ngư i ta không

th ph nh n hoàn toàn !c i m c a m t v t th ư c s( d ng như m t bi u tư ng (ví d như tóc, máu), vì m t vài lo i v t có xu hư ng i di n cho m t s m i quan h ương nhiên ư c ưa ra trong các tình hu ng

ây có l2 là m t trư ng h p khá !c bi t khi m t v t ư c c p n như ang s

h u m t ít quy n t tr , m t ít t do trong hành ng b n thân, và vì v y ư c công nh n r$ng v i nh ng giá tr t thân ư c cho là phù h p v i hoàn c nh Vì v y, nó là m t ph n

c a thành ng ph bi n hi n i r$ng con ngư i có th d# dàng tr thành nh ng bi u

tư ng M t m c sư ư c cho là có “m t vai trò bi u tư ng như là m t ‘d u hi u’ c a nhà

th ” M t giáo s c ng hi n có m t lương tâm vì xã h i - ch.ng h n như như cu c tranh

lu n v v t ng giám m c ngư i Braxin Dom Helder - ư c nh ng ngư i b n và nh ng ngư i ngư%ng m ông ta mô t như m t v thánh, ho!c “chí ít c"ng là m t nhân v t bi u

tư ng” ngư i có nh ng l i tuyên b d"ng c m trong và ngoài nư c kêu g i chú ý t i

nh ng ngư i có hoàn c nh kh n kh t nư c c a ông ta Cardinal Mindszenty c a Hungary ngư i có 15 n m 1n d t trong s ph n i ch ng l i chính quy n ư c xem như

là “m t bi u tư ng v s kháng c c ng r-n c a th i i chi n tranh l nh” Mô t v các

th l nh chính tr gi ng như các bi u tư ng c"ng r t ph bi n P.C.Lloyd ã ch0 ra trong tài

li u tham kh o v các xã h i châu Phi mà ó nh ng bi u tư ng hi n i v s th ng nh t

qu c gia có xu hư ng là nh ng cá nhân hơn là nh ng khách th ho!c tư tư ng (1967, 316)

M t trong nh ng ngư i theo ch ngh a dân t c c a Trung Qu c, ngư i bác b+ k ch li t b t

k ý tư ng nào v s hòa gi i v i nh ng ngư i theo ch ngh a c ng s n, ư c “bi u tư ng hóa” Tư ng Gi i Th ch; Lon Nol c a Campuchia ư c mô t như “m t bi u tư ng v m t

th tư ng hoàn toàn trong s ch” sau m t tai ho g n như không th tránh kh+i làm ông ta

ch t ng; Sheikh Mujihurb Rahman, thu c ông Pakistan (nay là Bangladesh), là “m t

bi u tư ng kháng c c a ngư i Bengal.” Nhưng hi n tư ng tương t ã công nh n s i

xu ng trong n c thang chính tr Ernest Bevin, ngư i lãnh o công oàn Anh qu c, là

“bi u tư ng công nghi p trong bư c chuy n c a t ng l p lao ng” và khi ông ta tr thành

B trư ng ngo i giao “vai trò c a ông ta trong vi c thành l p NATO và bác b+ k ho ch Schumann c a Hi p h i Than á và Thép ã tr thành bi u tư ng” Khi c u th tư ng David Ben-Gurion tham d h i ngh ng lao ng Israel vào n m 1971, s có m!t c a

ông “ ư c bi u tư ng hóa như là s thi t l p l i quan h h u ngh c a ông v i gi i lãnh

o c a ng” sau hơn m t th p niên tranh cãi v tư tư ng c a ng này Charles Ever, th trư ng ngư i da en c a Fayette, Mississipi, v i nh ng ngư i b n c a ông “không ph i là

m t ngư i bình thư ng ho!c là m t th trư ng tép riu mà là m t bi u tư ng quý giá - m t anh hùng v s ph c hưng chính tr c a nh ng ngư i da en mi n Nam” Adam Clayton Powell, “ngư i da en” u tiên n t& khu v c mi n ông t i làm vi c trong Qu c h i M/, trong m t th i gian dài “là m t bi u tư ng thành công c a ngư i da en” Ti n s Eric William, Th tư ng u tiên c a Trinidad-tobago th ng ti n trong ng n l(a u tranh c a

nh ng ngư i da en a phương, “t&ng là bi u tư ng c a nh ng ngư i da en” khi u tranh ch ng l i ch ngh a th c dân Anh Và trong l nh v c kinh t , m t nhà tư b n công nghi p Scotland, ngư i ã quan tâm t i vi c mua xư ng óng tàu ang b phá s n Clydebank, “ ã n i lên t& ch3 không có tên tu i gì tr thành bi u tư ng hy v ng cho hàng nghìn công nhân óng tàu Clydeside”

M t ví d tiêu bi u v s h p nh t rõ ràng c a khái ni m bi u tư ng trong m i quan h c a m t ngư i v i m t th c th tr&u tư ng ó chính là Thiên hoàng Hirohito c a

Nh t B n Trư c khi x y ra th t b i c a Nh t B n cu i cu c Chi n tranh th gi i th hai, Thiên hoàng thư ng ư c xem như m t v thánh thiêng liêng, ngư i n i dõi tr c ti p c a

N th n M!t tr i ư c phong th n và ư c tôn kính công khai trong nhi u n m li n, trong l i công b c a Thiên hoàng vào tháng 1 n m 1946 ông ã không th&a nh n quan

ni m th n thánh c a mình “ ư c d a trên ý tư ng hư c u cho r$ng Thiên hoàng hi n nhiên

là m t v th n”- và ã tr thành “Bi u tư ng qu c gia và s th ng nh t c a nhân dân.” B$ng hành ng này, Thiên hoàng ã bi n chính b n thân ông t& huy n tho i thành th t c, t& m t v th n tr thành m t con ngư i bình thư ng Trong vai trò c a mình khi là m t

bi u tư ng qu c gia, s xu t hi n c a ông s2 d# dàng ư c ph n ông nh ng ngư i Nh t

ch p nh n, và ông ta dư ng như có th thi hành ư c ph n l n các chính sách khi có ư c

s nh hư ng khôn khéo lên các quy t nh chính tr ư c ưa ra b i chính ph M t con ngư i trong vai trò m t bi u tư ng chính tr có th có nh ng ch c n ng c tích c c l,n b

ng∗

Nh ng quan i m ph bi n hi n nay v lu t pháp và o c c"ng r t phong phú trong vi c th&a nh n con ngư i như là các bi u tư ng Có th nói r$ng nh ng công dân M/ không ch u nh hư ng n n t ng quân ch hay ư c thi t l p b i nhà th , Tòa án T i

∗ Lưu ý r$ng m t vài nghiên c u g n ây ã ư c ưa ra xác nh l i v trí c a Thiên hoàng, ưa ông lên

v trí nguyên th qu c gia, theo úng nghi th c ngo i giao và ni m kiêu hãnh c a qu c gia Nh t (Cf, New

York Times, 21/9/1971, 26/9/1971, 31/10/1971)

cao ã bi u tư ng hóa b máy tư pháp, và ti n g n t i m c c a m t th ch b t kh xâm ph m Ngư i ta c"ng cho r$ng J.Edgar Hoover, lãnh o C c i u tra Liên bang (FBI) trong m t th i gian dài, ã tr thành “bi u tư ng c a s u tranh ch ng l i cái ác.” = m t

th i i m khác, c u lãnh o Black Panther ã b bu c t i t n công c nh sát và b c m tù

v i kho n b o lãnh r t cao n-m gi b i nh ng thành viên trong c ng ng a phương c a ông, ã tr thành “m t n n nhân bi u tư ng v s tù t i quá áng” tương t như m t s giam gi có tính phòng ng&a C"ng gi ng như v y, m t Nhân viên quân l c b k t án tù vì

t i sát h i m t tù nhân a phương trong cu c tàn sát M/ Lai và trư ng h p này ư c nhi u ngư i xem như là “m t bi u tư ng cho t t c nh ng sai trái trong cu c chi n tranh

t i Vi t Nam.” Trong m t xung t ph bi n qua nh ng gì khác nhau ư c c p như

m t s ép bu c ho!c giá tr c a nh ng quy t-c ã ư c thi t l p, trư ng nhóm nh c Rock Rolling Stones, Mick Jagger, n v i nhi u ngư i như “ bi u tư ng hóa và tiêu bi u cho toàn b các th h n i lo n nói chung v i vi c hư ng t i thu c phi n, t do o c” Và

m t hình m,u g n ây v kh n ng l c ch n m t ng viên ngư i da en vào ch c phó

t ng th ng c a M/, cu c b u c( n m 1972 ã l i d u n m nh m2 v giá tr o c

c a hành ng mang tính bi u tư ng Ngư i ta tranh lu n r$ng ng viên ngư i da en vào

ch c phó t ng th ng s2 có “m t tác ng ghê g m mang tính bi u tư ng i v i m i quan

h s-c t c M/.” Con ngư i không ch0 s ng v i bi u tư ng, nhưng con ngư i còn s-p !t

và b c l b n ch t thông qua chính nh ng bi u tư ng c a anh ta, và th m chí c u trúc l i

nó M t ngư i da en ôn hòa ch y ua vào ch c phó t ng th ng s2 “là m t bi u tư ng vô cùng m nh m2 v kh n ng t ư c s công b$ng v m!t s-c t c và s hòa h p trong xã

h i M/.” Bi u tư ng b n thân nó không t o ra s công b$ng hay s hòa h p, nhưng nó có

th t o ra m t b u không khí mà ó h tr nên d# th hơn Vì v y m t ng c( viên phó

t ng th ng da en trong liên danh tranh c( v i tên g i hòa gi i và ti n b xã h i s2 gi ng như “ ào ư c ngu n nư c lành trong h th ng bi u tư ng chính tr M/”

R t nhi u nh ng ví d như v y,∗ ã ư c ch n l c ch0 t& m t vài ngu n báo chí trong m t s giai o n nh t nh, minh h a ph m vi m r ng khái ni m bi u tư ng ã

th m nhu n thành suy ngh ph bi n Có r t ít nh ng th-c m-c theo sau như m t chuyên gia lu t ngư i M/, Steward Alsop, ngư i phê bình v nh ng khuynh hư ng chính tr c a các ng hi n i, ã vi t v nh ng gì mà ông g i là “suy ngh bi u tư ng.” Các thành viên c a m t ng “không ph i suy ngh v nh ng chính sách s2 ban hành ho!c tranh cãi

v chúng Thay vào ó, h ph n ng v i các bi u tư ng.” Nh ng ngư i không ph n ng theo cách này i v i các bi u tư ng tương t s2 “không th c s ” là các thành viên trong

ng và vì v y h áng b 1y xu ng a ng c∗ Trái l i các ng viên ng C ng hòa trư c ây “nh ng ngư i có suy ngh bi u tư ng” ch ng i m nh m2 v i chính ph m t khi ư c s( d ng s c m nh, hi n nay h ã ư c thay th b i ng Dân ch “nh ng ngư i

có suy ngh bi u tư ng”…và c như v y (Newsweek, 26/4/1971) Nh n th c xã h i ư c

c p b$ng m t quan i m ư c g i l i t& m t phát bi u kinh i n c a Emile Durkhiem:

“ ây chính là m t quy lu t n i ti ng mà ó nh ng 1n ý g i lên trong chúng ta b i m t vài th t ng gán cho chính b n thân chúng b$ng nh ng bi u tư ng t thân.” (1926, 219) Nh ng gì áng k trong nh ng quan i m ph bi n hi n i không ph i là s t do s( d ng bi u tư ng mà là s m r ng cách nhìn nh n vi c s( d ng và g i nó m t cách

bi u tư ng

Thêm m t s công khai s( d ng khái ni m bi u tư ng không c n thi t chuy n t i

m t cách rõ r t lo i quan h ư c xem xét gi a v t bi u tư ng và nh ng gì mà nó mu n

i di n Ý tư ng v bi u tư ng tình d c dư ng như có th minh h a rõ ràng cho v n

∗ Các trích d,n c p n Ernest Bevin l y t& Roy Jenkins, The Times, 9/6/1971; Nh ng gì quan tâm n

Thư vi n Johnson là t& Ada Louise Huxtable, New York Times, 23/5/1971.v.v

∗ Nguyên v n: Cast into outer darkness – thành ng ti ng Anh - ND

trên Nhưng khi m t di#n viên i n nh ho!c ca s ư c ví như m t bi u tư ng tình d c,

i u này v n thư ng xuyên x y ra, thì nó có ý ngh a gì? M t hình nh thu nh+ c a nh ng suy ngh và ham mu n tình d c, ư c minh h a m t cách sinh ng trong m t con ngư i

c th và i u này liên tư ng n khiêu dâm m t cách t nh - ho!c hi n nhiên - k t h p

v i hình nh và ng tác? Vâng, nhưng trong m i chu1n m c: m t bi u tư ng tình d c ch0 dành cho m t gi i nh t nh - nam gi i cho n gi i, n gi i cho nam gi i; ch0 v i m t s ngư i – còn a s th ơ, ngo i tr& nh ng câu h+i ph c t p t& nh ng ngư i bác b+ bi u

tư ng lu n m t cách t c gi n Và ngo i tr& các giá tr v th ch t, có v* như n u m t ngư i thư ng xuyên ư c tôn vinh s h p d,n c a b n thân m t cách mơ h c tinh th n c"ng như th ch t, cho bi u tư ng tình d c không ch0 th hi n ho!c g i ra s ti p xúc xác th t, mà còn ng ý thêm v c m xúc, th m chí là có ph n thanh tao Có l2 ó c"ng là

m t trong nh ng lý do khi n Marilyn Monroe, ư c phong danh hi u là m t bi u tư ng tình d c v i nh t trong th i i c a cô y, có nh ng l i bình lu n r$ng bi u tư ng v cô

y là “nh ng gì ư c va ng cùng nhau.” Dư i s dí d+m c a cô y, r t có th , là nh ng cách nhìn mơ h là th nào mà có nh ng bi u tư ng như v y Nh ng ph c t p trong khái

ni m này n$m ch3 s ph n i àn bà, th hi n s phân bi t i x( v i nh ng gì ph

n ư c giáo d c, thông qua hình nh nh ng ông ch v i “bi u tư ng h i ch ng tình d c thư ký” (Time Magazine, 6 December,1971)

M t bi u tư ng i di n cho m t cái gì khác nó - nhưng ây có r t nhi u m c

ý ngh a có liên quan Chuy n th m c a t ng th ng Nixon t i Alaska g!p Thiên hoàng

Nh t B n ư c coi như là m t hành ng mang tính bi u t ng b i vì nó ư c coi như

không có s tìm ki m m c tiêu c th - không có s s-p !t trư c, không có câu h+i nào

c n ph i gi i quy t, không có hi p ư c nào ư c ký k t, nh ng i u òi h+i s có m!t c a ông ng tác th c hi n chuy n i v i kho ng cách dài như v y có l2 ng ý cho d u hi u

v tình h u ngh ã có ho!c ư c hy v ng s2 t n t i gi a lãnh o hai nư c Th c v y, nó

ư c b-t u v i m c ích rõ ràng c a t ng th ng là bi u l tình c m mà trong th i gian qua ang có xu hư ng m t d n trong các cu c th o lu n v quan h kinh t gi a M/

v i Nh t, và r$ng liên minh b n v ng v i Nh t có liên quan m nh m2 t i chính sách c a M/ Châu Á Nó c"ng ư c b-t u r$ng ông có ý mu n ch0 ra m t i tr ng bi u tư ng trong l n àm phán h u ngh v i C ng hòa Nhân dân Trung Hoa ó là còn chưa k n quan i m c a m t tác gi cho r$ng trong khi c hai ngư i àn ông và hai chính ph trên

u “k p th i n-m b-t ư c ch ngh a bi u tư ng cơ h i”, “ch ngh a bi u tư ng ã thu c

v quá kh ” (Max Frank, New York Times, 28/9/1971)

Theo cách nhìn nh n này, ây có m t s cân nh-c áng k gi a các quan ch c

c a c hai bên 1n $ng sau v* b ngoài l ch s , vì v y nghi th c chào ón mang tính bi u

tư ng qu c gia ã không ư c ưa ra như nó v,n t n t i trong ngo i giao gi a các qu c gia, nhưng chính i u ã b b+ qua ó ư c hy v ng là s2 quay tr l i ây là m t hình

nh minh h a cho th y làm th nào mà m t bi u tư ng có th ư c tách ra t& th c t hi n

t i và ã thay th cho m t th c t trong quá kh ho!c s ng,u nhiên trong tương lai Ho!c

!t nó trong m t cách th c khác, nh ng gì ang ư c “tuyên b ” thông qua các hành vi

bi u tư ng l i n$m trong s nh hư ng c a nó: hành ng chào ón này không bi u l

th c s nh ng gì các nhà lãnh o - ho!c các quan ch c và ngư i dân hai bên - ang ngh , nhưng phía i ngh ch c a chúng ta ang c m nh n, ho!c m t di n m o th y u ch không ph i là m t khía c nh quan tr ng Ý ngh a c a m t bi u tư ng sau ó có th là m t hành vi mà, n u nó vô ngh a, chí ít s2 là ph n tác d ng i v i các m i quan h qu c gia Ngh a r ng c a bi u tư ng ây l i ch0 n$m b ngoài, ch không ph i th c t sâu xa Hơn th , Thiên Hoàng Nh t B n là m t b o ch ng hoàng gia v bi u tư ng qu c gia Vì

v y “s d&ng chân bi u tư ng” c a ông dành cho cu c g!p g% có th ư c miêu t như

m t hành vi bi u tư ng c a m t ngư i v n ã là m t bi u tư ng - m t lo i bi u tư ng c a

s c m nh th hai

Quan i m cho r$ng “bi u tư ng” ch0 tương t như nh ng th “phi th c t ” ư c d,n ra b i m t ví d khác - m!c dù nó c"ng !t ra câu h+i li u r$ng trong vi c s( d ng ph

bi n gi i h n “bi u tư ng” thư ng không d# b dùng sai Như m t ph n c a s c g-ng giúp ki m soát vi c buôn l u nh ng b c tranh c ra kh+i nư c Ý, các nhà ch c trách thu quan Hoa K n m 1971 cho phép “b-t gi mang tính bi u tư ng” v i tên g i Boston Raphael, v tính xác th c c a nó các chuyên gia giám nh v,n còn mâu thu,n (T p chí Times, 6/3/1971; New York Times, 11/9/1971) Vi c s( d ng thu t ng “mang tính bi u

tư ng” là gì trong b i c nh này? i u gì ã th c s x y ra dư i v* b ngoài c a vi c các nhà ch c trách thu quan ch u trách nhi m v i nh ng b c tranh và cho phép nó ư c g% ra t& b c tư ng c a B o tàng M/ thu t Boston, nơi nó ư c treo lên tri n lãm cho công chúng, t i kho c a b o tàng = ó nó v,n còn d u h i quan, d a trên yêu sách cho r$ng nó

ã có th b buôn l u trong nư c mà không có phép Ý ngh a bi u tư ng ây là gì? Các nhân viên thu quan trên th c t có th ã không ch m tay lên các b c tranh, và vì v y không th c s “b-t gi ” nó; hành ng c a h có th vì v y mà ã ư c mô t như m t s

b-t gi 'n d ; b$ng cách này h ã giành ư c quy n ki m soát b c tranh mà không c n

n-m gi nó ư c mô t h p th c như “bi u tư ng” trong nh ng gi i h n thông thư ng,

nó có th d,n n tranh cãi r$ng m t hành ng c a s chi m o t nên ư c di#n gi i b$ng nh ng cái khác, ch không ph i m t hành ng khác th hi n s b-t gi C m t&

“b-t gi mang tính bi u tư ng” ương nhiên ch0 là m t phát minh c a báo chí Nhưng t& quan i m c a công chúng khi nhìn nh n v nó có th cho r$ng “b-t gi ” th c s ch0 là

tư ng trưng ch ó không có ý nh tóm l y b c tranh n i ti ng kia Hành ng này có

th có ý ngh a như m t s ng m c m c a các nhà ch c trách thu quan (ho!c cơ quan chính quy n nào ó) trong vi c phát tri n các b o tàng và phòng trưng bày ngh thu t t& các tác ph1m c a nư c ngoài b+ qua nh ng quy nh v các lo i gi y phép thích h p – nói cách khác, là buôn l u nh ng th có giá tr

Trong m t ví d khác, tính a ngh a c a bi u tư ng lu n ư c th hi n rõ r t hơn trên nhi u ch ng c Khi nh ng cu c b u c( dân ch ư c ưa ra sau chi n tranh m t vài qu c gia có trình dân trí th p, nh ng bi u hi u b$ng tranh nh thư ng ư c s( d ng

gi i thi u v các chính ng khác nhau trong quá trình v n ng tranh c( N m 1969,

ng Qu c i >n b chia tách thành 2 phe i ngh ch, và m t cu c chi n h p l kéo dài ã di#n ra quy t nh xem phe nào ư c dùng “bi u tư ng c" c a ng, hình nh hai con bò l ng ách” V n này ư c xem là r t quan tr ng vì có r t nhi u c( tri là

nh ng ngư i mù ch s2 nh n ra và b u trư c h t cho bi u tư ng hơn là cho ng ư c i

di n (Times, 14/1/1971) Và cho n khi Tòa án T i cao t& ch i không trao bi u tư ng hai con bò b l ng ách cho phe nào, ng c a bà Gandhi òi ch n m t bi u tư ng v hình nh

bà m4 và a tr* - nhưng trong s ki n quan tr ng này h ã s( d ng hình nh con bò và con bê M t vài ng khác hư ng t i cu c b u c( ã s( d ng nh ng phương sách tương t g i t i ho t ng c a nông dân - cái li m và bông lúa; ngư i ph n bên khung xe s i; chi c èn d u (Neville Maxwell, New Society, 4/3/1971) Hình ho v

nh ng th này ư c mô t như nh ng bi u tư ng c a các chính ng T i lúc ó, các b c v2 ư c quy ư c hóa như s tư ng trưng c a con bò, h t lúa,v.v như nh ng tín hi u c a

h Có th nói r$ng phác h a c a nh ng thi t k này chính là “nh ng bi u tư ng” c a nhi u ng chính tr khác nhau, ch&ng như nó có ý ngh a r$ng h mu n g i lên suy ngh t& các lãnh o ng, các ng viên, và toàn th c( tri b n ch t c a m3i ng chính là th c

V i ng ý i v i cu c chi n h p l v ách bò k trên, có th th y nh ng giá tr , bao g m c uy tín, ã ư c ính kèm vào nh ng bi u tư ng này Nhưng nh ng gì mà các kh1u hi u th c s bi u tư ng hóa i v i các c( tri v,n còn là cái gì ó r t m m t Li u

có ph i h ã k t n i hình nh nh ng con bò c v i ng Qu c i truy n th ng m t cách thư ng xuyên n m c ngư i ta s2 b u cho nh ng con bò c v i suy ngh r$ng h v,n ang b u cho chính ng ó? Li u h có nh n ra r$ng hình nh nh ng con bò c không còn i di n cho ng nhưng v,n b u cho kh1u hi u d a trên n n t ng r$ng nh ng ngư i ã s( d ng hình nh con bò c t ng s( d ng các chính sách ã ư c c( tri thông qua - r$ng chính sách i cùng v i bi u hi u, ch không ph i v i chính ng mà ó

nó có th thay i bi u hi u? Ho!c có ph i nh ng c( tri không b n kho n v nh ng v n này, nhưng ơn gi n là b u cho kh1u hi u mà h ngư%ng m hơn là trên nh ng n n ch ngh a - và r$ng h thích hình nh t& nh ng con bò c t i hình nh bò cái hay bê, ho!c h thích s b c l tình c m c a kh1u hi u v hình nh m t ngư i m4 và a con? Cu i cùng thì i u ó không n$m trong t t c các câu h+i trên mà ư c minh ho b i l i bình lu n

c a m t ngư i ph n mù ch Kelantan Malay v i m t nhà nhân h c khi ư c i ch t

v i chính ng a phương v các bi u tư ng c a m t bó lúa, m t chi c thuy n ánh cá

dư i cánh bu m, m t ngôi sao và tr ng lư%i li m Cô nói r$ng cô s2 b u cho hình nh bó lúa b i vì v i cô lúa g o là liên quan n ph n trái l i chi c thuy n ánh cá liên quan

n công vi c c a àn ông, và các thiên th thì r t xa Vì v y miêu t các kh1u hi u chính tr như “nh ng bi u tư ng” c a các chính ng thì ph i ph t l i m t s khác bi t

có th x y ra trình c a l i phát bi u - trong tính m c m c h n nhiên ho!c tính th.ng th-n i ngh ch v i tính ph c t p ho!c không th.ng th-n c a s di#n gi i Nói m t cách khác - nh ng s k t h p c a các kh1u hi u chính tr có th b i u ch0nh b i m t s ngư i thu c nhóm nông dân ho!c n i tr , không ph i là kh1u hi u chính tr ư c ph bi n r ng như ý mu n

TI8P C5N NHÂN H?C @I VAI BI:U TƯ<NG LU5N

Tôi ã ch0 ra s t n t i m t ph m vi r t r ng c a th c th mang tính bi u tư ng -

nh ng th ư c g i là bi u tư ng và nh ng ý tư ng v các bi u tư ng - trong b i c nh xã

h i hi n t i t t c chúng ta u chuy n ng Tôi c"ng ã ưa ra ngh r$ng các th c th

có th thích h p v i b t k m t nghiên c u nhân h c bi u tư ng thông thư ng nào b i vì

nh ng v n xác nh và tư ng tư ng v nó v,n ang ti p t c t ng lên

V y óng góp c th c a nhân h c trong vi c tìm hi u bi u tư ng lu n là gì? M t nhà nhân h c có th làm gì không gi ng v i nh ng gì mà nhà logic h c, nhà siêu hình

h c, nhà ngôn ng h c, nhà tâm lý h c, nhà th n h c, nhà l ch s( ngh thu t và nh ng ngư i khác n a ã làm? V b n ch t như tôi nh n th y, cách ti p c n theo hư ng nhân h c mang tính so sánh, quan sát, ch c n ng lu n, trung l p tương i Nó liên k t và gi i thích

v các s ki n thông qua bi u tư ng lu n v i các c u trúc xã h i và các s ki n xã h i trong nh ng i u ki n c th Vư t qua ph m vi r ng l n c a nh ng trư ng h p c th , các nhà nhân h c ã quan sát xem nh ng bi u tư ng gì ư c con ngư i s( d ng th c s ,

h nói gì v nh ng bi u tư ng y, trong tình hu ng nào nh ng bi u tư ng s2 b c l ra và

s ph n ng v i chúng Theo ó, các nhà nhân h c ư c trang b gi i thích ý ngh a c a các bi u tư ng trong các n n v n hóa mà h ang nghiên c u, và s( d ng nh ng lý gi i như nh ng phương ti n trung gian hi u xa hơn v các ti n trình trong i s ng xã h i Victor Turner ã ch0 ra m t trong nh ng nghiên c u c a ông – góp m t ph n quan tr ng trong nh ng hư ng phát tri n m i - ó chính là m t minh ch ng c a vi c s( d ng nghi l#

và bi u tư ng như m t chìa khóa tìm hi u c u trúc xã h i và ti n trình xã h i Nh ng ngư i khác ã ki m tra m t cách rõ ràng nh ng hành ng mang tính bi u tư ng trong các

b i c nh xã h i c a h làm rõ cách hi u v hi n tư ng thay i chính tr ho!c tôn giáo Nhưng tôi ngh r$ng nhi u ngư i trong chúng ta có liên quan ch y u n m t cách ti p

c n nhân h c nghiên c u v bi u tư ng lu n chính là s c g-ng níu gi l y kinh nghi m càng nhi u càng t t d a trên nh ng v n cơ b n c a con ngư i v nh ng gì mà tôi mu n g i là s r i r c - m t kho ng cách gi a s bày t+ h i h t công khai c a hành

ng và ý ngh a 1n tàng bên trong c a nó B ngoài, m t ngư i ang nói ho!c làm gì ó thì nh ng quan sát và suy lu n c a ta s2 nói cho ta bi t nó không ơn gi n như nh ng gì ang di#n ra trư c m!t - nó 1n ch a $ng sau i u gì ó, có ý ngh a quan tr ng hơn r t nhi u i v i anh ta

Tôi s2 ưa ra m t minh h a xu t phát t& kinh nghi m c a tôi Thái Bình Dương cách ây nhi u n m∗ Tôi v,n nh hình nh m t th l nh d giáo Tikopia nhi u l n ng trong ngôi n c a ông ta và lau chùi cây c t l# trung tâm c a nó b$ng nh ng chi c lá thơm ư c ngâm trong d u d&a Bây gi b n có th bôi d u lên g3 b o qu n nó ho!c bôi lên nó nư c ánh bóng, như m t ki u trang trí Và Thái Bình Dương, b n có th bôi

d u lên cơ th b n và th m nó v i nh ng chi c lá, khi b n mu n trang trí cho cơ th b n,

ví d khi tham gia v" h i Nhưng khi m t th l nh làm vi c chà xát nh ng chi c lá như v y anh ta nói r$ng: “thân th c a mày ã ư c t-m trong s c m nh.” Ngày nay vi c lau chùi

xà nhà g3 v i m t lư ng l n nh ng chi c lá ã ư c ngâm d u không ư c xem như là

m t hành ng tài trí Nhưng hãy ngh r$ng cây c t g3 như m t c th thơm ngát mùi d u

gi ng như m t cách trang i m cho bà !ng (medium) Không ngh quá nhi u v m t cơ

th v t ch t, mà là m t cơ th vô hình - không c n thi t ph i có hình d ng c a m t c t tr , nhưng trong m t b i c nh khác, m t cơ th theo thuy t hình nhân, c a m t linh h n, ư c tin là có th ki m soát mùa v , ánh b-t cá, và s c kh+e c a con ngư i Ngh quá v vi c t-m r(a như lau chùi, và lau chùi như m t kh i u c a vi c trang trí, và trang trí mang l i

s d# ch u cho m t ai ó c"ng như cho nh ng ngư i khác Cho nên b n có th xem hành

ng này tư ng trưng cho vi c x c d u lên thân th c a m t v th n v i mùi hương thơm ngát bi u l tình tr ng nh ng m i quan h và tình c m c a vi c th cúng - và dâng lên th n thánh lòng thành kính nhi u hơn v i nh ng l i th0nh c u c a nh ng ngư i th l#

ây dư ng như là bư c i r t xa c a bi u tư ng lu n ó là chưa k n vi c r(a chân c a chúa Giê-su b i nh ng môn c a ngài; vi c x c d u thánh c a Giê-su b i c Mary c a Bethany; giá tr bi u tư ng i v i nh ng ngư i theo o Cơ- c c a cây thánh giá, v i

nh ng gì tương ng v i nó như Cây g3, Cây nghi l#; và c"ng ngh v khái ni m Bánh thánh (Chap.12), v Cơ th Th n thánh c a c chúa Giê-su, v Cơ th Tôn kính c a c m4 ng trinh Không khó nh n th y r$ng nh ng gì chúng ta ư c th y trong trư ng

h p ngư i Tikopia chính là m t d ng bi u tư ng m!c dù v* b ngoài c a nó không gi ng như c a o Cơ- c, nhưng có chung các d ng th c c n b n v khái ni m hóa bi u tư ng

và hình m,u Nhưng s s-p x p mang tính bi u tư ng ư c s-p !t trong m t ma tr n c a

xã h i c a th t c, th l nh, các cách th c trang trí thân th , th m chí thi t k ki n trúc u

c n n s nghiên c u sâu v bi u tư ng lu n ư c hi u m t cách y

Ti p c n nhân h c, v i vi c áp d ng m t cách y , s2 có m c tiêu riêng c a nó

ưa ra m t s mô t mang tính h th ng và phân tích m t hành ng mang tính bi u

tư ng b$ng phương di n ngôn t& và phi ngôn t& c a nó; phân bi t các thành ph n có ý ngh a c a hành ng nói trên t& nh ng gì ng,u nhiên; ánh d u nh ng thói quen ho!c các y u t chu1n m c ngư c l i v i nh ng gì thu c v cá nhân và các phong cách riêng; làm sáng t+ t& chính ngư i ang th c hi n hành ng, nh ng ngư i tham gia và nh ng ngư i không tham gia v i nh ng ý ngh a mà h ã g-n kèm v i hành ng; và ưa t t

c nh ng cái ó vào m t khung khái ni m chung, và trong m t khung c nh c th v i v

th và m i quan h nhóm c a nh ng ngư i liên quan ây là m t nhi m v òi h+i kh-t khe Nhưng nó l i ư c th c hi n b i nh ng nhà nhân h c áng ngư%ng m - ư c c p

∗ Chi ti t hơn và ư c thu t l i trong các ho t ng mang tính l# nghi c a Raymond Firth, 1967a, 209-11, 218-20, 234, 245; 1970a, 117- 19, pl.I

n ây như Audrey Richard, Monica Wilson và Victor Turner – tôi s2 phân tích nh ng nghiên c u c a h trong các chương sau M t vài nhà nhân h c khác c"ng ã có nh ng nghiên c u v s thay i trong thành ng bi u tư ng - ví d như b n thân tôi ã th c hi n trong nghiên c u v l nh v c tôn giáo c a ngư i Tikopia (Firth, 1970a)

Nghiên c u v bi u tư ng lu n, !c bi t bi u tư ng lu n tôn giáo, là ch thu hút

nh t hi n nay trong nhân h c xã h i ây là m t xu hư ng tìm ki m trong nghiên c u này

gi ng như m t hư ng phát tri n hoàn toàn m i, nhưng th c t như tôi s2 trình bày c th trong chương 3, s quan tâm v m!t nhân h c i v i các bi u tư ng ã ư c xem xét t& hàng tr m n m nay, trư c c th i c a McLenan và Tylor Có th nh n th y m t th c t r$ng cho t i t n g n ây l nh v c này v,n r t ít ư c quan tâm tho áng, có h th ng ho!c

ư c duy trì liên t c, và m i quan tâm hi n t i có ph n ph c t p và tinh vi hơn, v i vi c s(

d ng phép phân tích và t p trung cư ng cao∗ Tôi cho r$ng có m t vài lý do d,n n

s phát tri n ch m tr# này Th nh t, do m t h qu c a quá trình th c hi n mang tính chuyên nghi p, các nghiên c u mang tính h th ng v bi u tư ng lu n ã ph i ch cho t i khi có ánh giá v s ti n tri n ư c th c hi n nh ng l nh v c h p th c hơn v c u trúc xã

h i, ch.ng h n như thân t c hay chính tr Gi ây ã có khá nhi u n n t ng ư c !t ra nên chúng ta có th d ng nên nh ng c u trúc cao siêu hơn trong vi c di#n gi i bi u tư ng

Th hai, nh ng phát tri n v m!t lý thuy t trong giao ti p và ng ngh a h c, v nh ng kí

hi u và hàm ngh a c a chúng, ã t p trung vào s di#n gi i các yêú t hành vi mà ó ý ngh a c a kí hi u dư ng như luôn tr nên ph c t p và m m t Th ba, s gia t ng h

th ng nh ngh a v n hóa trong ý ngh và trong quan ni m c"ng như quá trình suy ngh tr nên ph bi n hơn, i u ó ã kích thích s quan tâm i v i các l nh v c như bi u tư ng

lu n, nơi mà m i quan h gi a các thành t dư ng như trên t t c các lo i khái ni m T t

c nh ng th ó ch0 là m t ph n tương i gi n ơn trong chi u sâu h c thu t

Tuy nhiên tôi cho r$ng còn có hai lý do quan tr ng khác Nó ư c lưu gi trong tâm lý ph bi n c a th i i chúng ta c a th i chúng ta ã b cu n hút v i nh ng nghiên

c u ch0 liên quan n b n thân chúng mà ít c p n khía c nh hành vi c a con ngư i,

i u này có xu hư ng lo i b+ ho!c phê phán cách ti p c n c a các nhà th c ch ng lu n, và

nó ã làm cho các ý tư ng tr nên t i ngh a, thi u ch-c ch-n, huy n bí ây có th là m t

ph n c a s ch ng l i ho!c gi m b t các òi h+i c p bách v s h p lý và s chính xác trong xã h i công nghi p, xã h i máy móc th ng tr c a chúng ta M t lý do khác mang tính cá nhân hơn M t s nhà nhân h c (tôi cho r$ng nên có c b n thân tôi ây) ã tìm

ra v trí công vi c c a h trong bi u tư ng lu n như m t phương ti n th1m nh và b-t

u, có l2 ang quy t tâm, m t vài quan i m cá nhân c a h v b n ch t và nh ng y u t quy t nh t i các m i quan h xã h i và ho t ng c a con ngư i = ây tôi có th nói r$ng trong khi tôi ang có n tư ng m nh m2 b i s k t h p tuy t v i c a các nghiên c u nhân h c hi n i v i bi u tư ng lu n, tôi không th ưa ra t t c nh ng vi#n c nh ch0 b$ng m t vài lu n gi i n i b t trong s ó

Nó dư ng như có ý ngh a hơn i v i tôi, và làm phù h p v i th gi i ngày nay, r$ng các nhà nhân h c nên có g-ng làm sáng t+ ngôn ng bi u tư ng và hành vi bi u

tư ng và liên k t chúng trong ph m vi c a các hình m,u xã h i và các giá tr xã h i Trong

ó nghiên c u v các bi u tư ng chính tr là r t quan tr ng Nhưng tôi không cho r$ng ch0

nh ng v n này là phù h p v i các m i quan h chính tr - tr& phi ai ó hi u ư c nh ng

gì thu c v chính tr , gi ng như m t vài ng nghi p c a tôi ã làm, gi ng như s òi h+i

b t c lo i quan h nào gi a con ngư i v i con ngư i mà ó quy n l c luôn có s liên

quan, b t k trên quy mô nào Các bi u tư ng tôn giáo c"ng r t quan tr ng, nhưng tôi nhìn chúng như m t cách c p t i nh ng yêu c u tương t c a th c t như m t ch3 d a,

ư c phân lo i b i m c quan tâm giành cho chúng, ch không b i tính c nh t c a

nh ng ch th mà h c p Cho nên trong khi tôi g p c bi u tư ng chính tr và bi u

tư ng tôn giáo vào trong s th1m nh c a chính mình cu n sách này tôi ã l y ra m t cách th n tr ng trong nh ng ch t li u c a cu c s ng ơn gi n thư ng ngày - ch.ng h n như tính bi u tư ng trong nh ng cách i m", chào ón và chia tay, trao và nh n quà, hay v,y nh ng lá c Tôi c"ng r t th n tr ng khi c g-ng cân nh-c t i khía c nh riêng và chung trong các hành vi bi u tư ng và các khái ni m bi u tư ng, b i vì tôi cho r$ng m i quan h liên k t gi a chúng thư ng b sao lãng, b i m t s nhà nhân h c c"ng như nh ng sinh viên c a các ngành khác khi nghiên c u v bi u tư ng lu n Tôi ngh r$ng các m i quan h gi a cái chung và cái riêng, các bi u tư ng xã h i và cá nhân là r t quan tr ng cân nh-c b i vì ch-c ch-n ngày nay dư ng như ang có nh ng xu hư ng m nh m2 trong

xã h i nh$m ch i b+ nh ng bi u tư ng truy n th ng và hư ng t i s khám phá, th m chí

là phát minh ra nh ng bi u tư ng m i - nh ng xu hư ng mà ó nh ng ý thích và quy t

nh cá nhân ư c ưa ra nh$m ư c th&a nh n là nh ng hình m,u bi u tư ng c a c ng

ng

Ph bi n hi n nay, nh ng di#n t chưa ư c phân tích v bi u tư ng lu n l i gây

ư c s chú ý i v i m t s nhà nhân h c b i vì chúng là m t ph n nguyên li u thô dùng trong nghiên c u so sánh v quá trình suy ngh và hành ng c a con ngư i Chúng b c l khuynh hư ng và kéo dài thêm nh ng r i r-m c a con ngư i trong vô s lo i ti n trình xã

h i, và !c tính tr&u tư ng ó l i ư c áp d ng vào nh ng quá trình nói trên Nhưng

m c phân tích cao hơn, !c trưng hoá vi c x( lý v bi u tư ng lu n c"ng mang t m quan tr ng v m!t nhân h c i v i h R t nhi u nhà tri t h c, ngh thu t h c, l ch s( ngh thu t, phê bình v n h c, th n h c ã vi t v bi u tư ng lu n không ph i ngay l p t c

ã có s phù h p v i nh ng nghiên c u nhân h c Nhưng tôi cho r$ng nó có giá tr rõ ràng cho nh ng m c ích nghiên c u trong nhân h c Trư c h t, tôi nh n th y nó giúp th+a mãn k p th i cho nh ng trí óc tò mò bi t ư c nh ng tranh lu n ã ư c ưa ra v bi u

tư ng lu n b i các chuyên gia trong nh ng l nh v c khác và trong ph m vi tài li u mà h bao quát Th hai, m t vài minh h a h ưa ra giúp g i ý gián ti p v m t s d li u nhân

h c có liên quan, và có th là nh ng g i ý an xen trong quá trình x( lý Cu i cùng, m t

s gi thuy t mà h ưa ra v nh ng tiêu chu1n nh n d ng các bi u tư ng, m i quan h

gi a các bi u tư ng chung và riêng, m i quan h bi u tư ng hóa trong di#n t và giao

ti p ã cung c p nh ng th tương t ho!c thách th c các quan i m nhân h c ó là chưa

k t i vi c h dư ng như luôn b+ qua khía c nh xã h i r t quan tr ng i v i m t nhà nhân h c, và ưa ra nh ng kh.ng nh i v i nhà nhân h c ó là ràng bu c v n hoá (culture-bound), ho!c “v ch ng” (ethnocentric) Vì v y tôi ngh r$ng h th ng lý thuy t khám phá bi u tư ng lu n c a các nhà nhân h c nên b+ qua s t n t i v m i quan tâm t& các l nh v c khác

T& s bao la c a nh ng óng góp h c thu t tôi ch0 có th ưa ra nh ng l a ch n mang tính cá nhân v m t vài ví d mà theo quan i m c a tôi nó phù h p v i nh ng v n

mà các nhà nhân h c c n xem xét m t cách c n b n Chúng có th có nh ng óng góp cho nh ng nghiên c u liên ngành còn r t h n ch mà các nhà nhân h c ã theo u i./

C$U TRÚC LU'N TRONG NGHIÊN C(U BI!U T "NG:

T( KÝ HI)U H*C +N NHÂN H*C BI,U TƯ.NG

TS inh H ng H i

Vi n Nghiên c u v n hoá

27 Tr n Xuân So n, Hà N i T: 0985731933

Email: dinhhaih@yahoo/gmail.com )t v*n

Khoa h c xã h i nói chung và khoa h c nghiên c u bi u tư ng nói riêng ã ư c

du nh p vào Vi t Nam t& hơn 100 n m qua theo hư ng ti p c n hàn lâm c a phương Tây Cho n nay, các nghiên c u khoa h c xã h i trên bình di n v n b n h c (như v n h c, s(

h c, tri t h c, ngôn ng h c, ) ã t ư c khá nhi u thành t u, trong khi nghiên c u

bi u tư ng (như ký hi u h c, nhân h c bi u tư ng, ) dư ng như v,n ang là m t m nh

t còn b+ tr ng v i s lư ng các công trình nghiên c u ch0 m ư c trên u ngón tay

Th m chí trong s nh ng nghiên c u ít +i ó, chưa m t công trình nào th c s “ !t n n móng” cho m t khoa h c nghiên c u v bi u tư ng T i sao có tình tr ng như v y? Th t khó ưa ra m t câu tr l i y , nhưng n u xét trên bình di n chung c a các b môn khoa h c có liên quan n ngh thu t và bi u tư ng, chúng ta có th nh n th y: Thi u n n

t ng lý thuy t và phương pháp lu n chính là m u ch t c a v n

Trên th c t , ã có nhi u h th ng phương pháp lu n nghiên c u có liên quan n ngh thu t và bi u tư ng trên th gi i ra i trên cơ s lý thuy t nghiên c u c a các chuyên ngành như tri t h c, v n h c, dân t c h c, m/ h c, !c bi t là ký hi u h c M t trong nh ng lý thuy t có nh hư ng m nh m2 nh t, ư c coi như m t “cu c cách m ng”

v lý thuy t trong khoa h c xã h i th k' XX, là c u trúc lu n (structuralism) Cho n

nay, c u trúc lu n ã ư c s( d ng làm m t trong nh ng lý thuy t n n t ng c a nhi u

chuyên ngành khác nhau trong khoa h c xã h i như nhân h c c u trúc (structural anthropology), ngôn ng h c c u trúc (structural linguistics), ký hi u h c v n hoá (cutural

semiology),v.v Trong n i dung c a nghiên c u này, chúng tôi s2 c p n c u trúc

lu n và vi c s( d ng khung lý thuy t này dư i góc nhìn ký hi u h c và nhân h c bi u

tư ng như m t hư ng ti p c n c th i v i nghiên c u bi u tư ng trong giai o n hi n

t i

1 C*u trúc lu n v i ngôn ng+ h c và ký hi u h c

C u trúc lu n là m t lý thuy t khoa h c ư c sáng l p b i nhà ngôn ng h c ThuB S/ - Ferdinand de Saussure cách ây g n m t th k'.3 Ban u c u trúc lu n ch0 s( d ng trong ph m vi c a ngôn ng h c, nhưng v i phương pháp ti p c n ký hi u h c, nó nhanh chóng m r ng t m nh hư ng n nhi u ngành khoa h c xã h i khác tr thành m t trong

nh ng lý thuy t quan tr ng nh t i v i khoa h c xã h i và nhân v n trong th k' XX Ngay t i th i i m ưa ra nh ng nguyên lý c n b n c a c u trúc lu n, Ferdinand de Saussure ã tiên oán ư c t m nh hư ng c a nó s2 vư t ra ngoài ph m vi c a ngôn ng

h c v i m t nh n nh h t s c chính xác: “M t ngành khoa h c nghiên c u v s t n t i

c a các ký hi u trong i s ng xã h i là hoàn toàn phù h p, khoa h c này s2 là m t ph n

c a tâm lý h c xã h i và do ó c"ng là m t ph n c a tâm lý h c nói chung; tôi s2 g i nó là

ký hi u h c - semiology (trong ti ng Hy L p semeion có ngh a là “ký hi u”) Ký hi u h c

s2 nghiên c u v nh ng y u t c u thành c a ký hi u, nh ng quy lu t chi ph i chúng Khi

3 Ferdinand de Saussure ư c coi như “cha *”c a c u trúc lu n trong ngôn ng h c trên cơ s c a ký hi u

h c ngôn ng , tuy nhiên, ý tư ng v ký hi u h c ã ư c nhà tri t h c ngư i Anh là John Locke ưa ra t&

th k' XVII Và bên kia b i Tây Dương, nhà logic toán h c tri t h c ngư i M/ Charles Sander Peirce c"ng ã thi t l p nên m t h th ng lý thuy t ký hi u h c ư c s( d ng r ng hơn trong khoa h c liên ngành (Peirce ư c coi như cùng th h v i Sausure nhưng nhi u hơn 18 tu i) Vì v y mà khi nói n ký hi u h c thì c Saussure và Peirce u ư c xem như nh ng nhà sáng l p