SKKN vận dụng phương pháp thảo luận nhóm trong dạy học nói chung và môn ngữ văn nói riêng ở trường THPT

Định hương đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong Nghị quyết Trung ương khoá VII và được cụ thể hoá ở Luật giáo dục: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tíc

I CƠ SỞ LÝ LUẬN:

Để thực hiện có hiệu quả việc dạy học môn Ngữ văn theo chương trình SGK mới, cần đổi mới phương pháp dạy học Định hương đổi mới phương pháp dạy và học đã được xác định trong Nghị quyết Trung ương khoá VII và được cụ thể hoá

ở Luật giáo dục: “Phương pháp giáo dục phổ thông phải phát huy tính tích cực, tự giác, chủ động, sáng tạo của học sinh, phù hợp với đặc điểm của từng lớp học, môn học, bồi dưỡng phương pháp tự học, rèn luyện kỹ năng vận dụng kiến thức vào thực tiễn, tác động đến tư tưởng, tình cảm, đem lại niềm vui, hứng thú học tập cho học sinh”

Có thể nói, cốt lõi của đổi mới dạy và học là hướng tới hoạt động, học tập chủ động của học sinh, chống thói quen học tập thụ động nhằm tạo ra những con người năng động, sáng tạo có năng lực giải quyết vấn đề

Văn học la mộtø hình thái ý thức xã hội gĩp phần rèn luyện kiền thức, kĩ năng, thái độ văn hố cho con người, đặc biệt là lứa tuổi học sinh Để thực hiện tốt chức năng của bộ mơn, giáo viên giảng dạy mơn Ngữ văn cần phải nhận thức sâu sắc mục tiêu, chương trình, nội dung, có kiến thức rộng, sâu sắc, giải thích, phân tích những giá trị thể hiện trong các bài của môn Ngữ văn ở trường trung học phổ thơng Từ đó

chúng ta sẽ định hướng cho phương pháp giảng dạy tích cực nhằm đem lại hiệu quả cao trong việc giảng dạy và giáo dục học sinh

Phương pháp dạy học tích cực có những dấu hiệu đặc trưng sau:

1 Dạy học thông qua việc tổ chức các hoạt động học tập của học sinh

2 Dạy và học chú trọng rèn luyện phương pháp tự học

3 Tăng cường hoạt động cá thể phối hợp với hoạt động hợp tác

4 Kết hợp đánh giá của thầy và tự đánh giá của trò

Qua ba năm thực hiện chương trình thay SGK cũng đồng thời áp dụng phương pháp dạy học tích cực, bản thôi tôi và những đồng nghiệp khác đều nhận thấy những sự thay đổi mạnh mẽ và bước đầu cũng đã mang lại sự hiệu quả tích cực Trong bài viết mang tính tổng kết này, tôi chỉ đề cập đến một trong những đặc trưng cơ bản của phương pháp dạy

học tích cực đó là “tổ chức hoạt động nhóm” ( hoạt động

cá thể phối hợp với hoạt động hợp tác) trong dạy học Ngữ Văn

ở THPT

II NỘI DUNG :

1 Khái niệm:

Dạy học theo nhóm là hình thức dạy học đặt học sinh vào môi trường học tập tích cực, trong đó học sinh được chia thành các nhóm nhỏ (2,4,6 em) hoặc nhóm lớn một cách thích hợp Trong nhóm, học sinh được thảo luận và hợp tác làm việc với nhau Dạy học theo nhóm, học sinh học tập thông qua giao tiếp, trao đổi, tranh luận với nhau, chia sẻ và có cơ hội để diễn đạt ý nghĩ của mình, tìm tòi và mở rộng suy nghĩ Còn giáo viên là người tổ chức các hoạt động, gợi mở, hướng dẫn, kích thích và hỗ trợ học sinh bằng kinh nghiệm giáo dục của mình

Lớp học là môi trường giao tiếp giữa thầy - trò, tro ø-trò, tạo nên mối quan hệ hợp

tác giữa các ca ù nhân trên con đường chiếm lĩnh nội dung học tập Thông qua thảo

luận, tranh luận trong tập thể, ý kiến cá nhân được bộc lộ, khẳng định hay bác bỏ, qua

đó người học nâng mình lên một trình độ mới Bài học vận dụng được vốn hiểu biết và kinh nghiệm của mỗi học sinh và cả lớp chứ không phải chỉ dụa trên vốn hiểu biết và kinh nghiệm của người thầy

2 Tác dụng của việc dạy học theo hình thức hoạt

động nhóm:

- Hoạt động nhóm là một đặc điểm quan trọng, đó là quá trình học sinh được tham gia một chuỗi các hoạt động học tập dưới sự hướng dẫn của giáo viên, được khuyến khích để trao đổi kinh nghiệm và được tạo ra cơ hội làm việc hợp tác với người khác

- Bằng cách nói ra những điều đang suy nghĩ, mỗi người có thể nhận rõ trình độ hiểu biết của mình về vấn đề đã nêu ra, thấy mình đã học hỏi được những gì.Với cách này, bài học trở thành quá trình học hỏi lẫn nhau chứ không phải chỉ là sự tiếp nhận thụ động từ giáo viên

- Thông qua hoạt động thảo luận nhóm như vậy, học sinh nắm vững, nhớ sâu kiến thức của bài học Đồng thời giúp các em rèn luyện và phát triển kỹ năng làm việc và giao tiếp, tạo thói quen học hỏi lẫn nhau; phát huy vai trò, trách nhiệm, tính tích cực trên cơ sở hợp tác Có như vậy mới dần xoá bỏ thói quen thụ động “ghi chép” của học sinh

3 Những ưu điểm của phương pháp thảo luận nhóm:

- Giúp học sinh rèn luyện, phát triển kỹ năng làm việc và giao tiếp, tạo điều kiện cho các em học hỏi lẫn nhau Hoạt

động nhóm còn làm tăng hiệu quả,nhất là lúc phải giải quyết những vấn đề gay cấn cần tới sự phối hợp của các cá nhân để hoàn thành nhiệm vụ chung

- Hình thức dạy học theo nhóm góp phần hình thành và phát triển các mối quan hệ qua lại trong học sinh, tạo ra không khí đoàn kết, giúp đỡ, tin tưởng lẫn nhau trong học tập

- Tổ chức dạy học theo nhóm giúp học sinh nhút nhát, diễn đạt kém…có điều kiện rèn luyện, tập dượt để dần dần khẳng định bản thân trong sự hấp dẫn của hoạt động nhóm

- Khi dạy học theo nhóm, giáo viên có dịp tận dụng các kinh nghiệm, sự sáng tạo của học sinh trong học tập

4 Những mặt hạn chế của phương pháp thảo luận nhóm :

- Trong hoạt động nhóm chỉ có một số thành viên khá, giỏi tham gia, những thành viên khác không tích cực, vì vậy kết quả thảo luận phụ thuộc vào ý kiến của một hoặc hai thành viên mà thôi

- Các thành viên không lắng nghe ý kiến của nhau nên khó đưa ra ý kiến thống nhất

- Một số thành viên không hứng thú hoạt động nhóm nên dẫn tới nhóm hoạt động tự do, không hiệu quả

- Một số thành viên xem đây là cơ hội thuận lợi để làm việc riêng, nói chuyện

và đùa giỡn với nhau

- Tốn thời gian và dễ “cháy giáo án” Do đó giáo viên phải quản lí chặt chẽ thời gian theo kế hoạch đã định

5 Vai trò của giáo viên trong việc dạy học theo nhóm :

Để tổ chức hoạt động nhóm có hiệu quả còn phụ thuộc nhiều vào giáo viên từ khâu chuẩn bị đến khi thực hiện bài dạy Vì vậy yêu cầu đặt ra đối với giáo viên như sau:

5.1 Lập kế hoạch bài dạy:

- Dự kiến:

+ Cách chia nhóm và chọn kiểu nhóm, số lượng nhóm + Nhiệm vụ sẽ giao cho các nhóm hoạt động, các nhóm giải quyết một nhiệm vụ hay mỗi nhóm giải quyết một nhiệm vụ khác nhau

+ Thời gian cho các hoạt động

+ Thời gian cho các nhóm trình bày (nếu có)

+ Các tình huống có thể xảy ra và khả năng giải quyết các vấn đề thảo luận của học sinh

- Chuẩn bị kỹ các câu hỏi:

Cần chuẩn bị kỹ các câu hỏi, nhất là câu hỏi mở nhằm khuyến khích học sinh suy nghĩ ở mức độ cao hơn và sâu hơn

- Chuẩn bị chu đáo đồ dùng và thiết bị dạy học

Đặc biệt cần chuẩn bị các đồ dùng và phương tiện có liên quan tới hoạt động nhóm như giấy khổ to, băng dính, bút dạ, tranh ảnh…

5.2 Thực hiện kế hoạch bài học:

Khác với hoạt động dạy học trước đây, dạy học theo hình thức chia nhóm, vai trò của giáo viên có sự thay đổi cơ bản:

- Thiết kế tạo môi trường cho phương pháp dạy học tích cực, trong đó giáo viên là người tổ chức, hướng dẫn các hoạt động, gợi mở, khuyến khích và hỗ trợ việc học của học sinh bằng kinh nghiệm của mình

Thông qua việc tổ chức hoạt động nhóm, các kỹ năng

sư phạm mở rộng hớn, bao gồm các kỹ năng có liên quan tới việc đưa ra các hình thức hoạt động, hướng dẫn, hỗ trợ học sinh thực hiện , hoạt động và phát triển kỹ năng phản ánh, trình bày được các quan điểm của mình

- Quản lí, giám sát và giúp đỡ hoạt động nhóm

+ Khi học sinh hoạt động nhóm, giáo viên quan sát, theo dõi và kịp thời giúp đỡ các nhóm giải quyết vấn đề, trực tiếp giải đáp thắc mắc khi có thắc mắc của nhóm

+ Phát hiện các nhóm hoạt động chưa có hiệu quả để kịp thời uốn nắn và điều chỉnh

+ Động viên, khuyến khích và khen ngợi, nhằm tạo khơng khí phấn khởi, giúp học sinh tự tin trong học tập

- Xây dựng mối quan hệ thân thiện, hợp tác giữa thầy-trò, trò-trò trong môi trường học tập tích cực và an toàn

- Tiếp nhận thông tin phản hồi:

Trong quá trình dạy học theo nhóm, chúng ta có thể tiếp nhận thông tin phản hồi trực tiếp từ nhóm hoặc đại diện nhóm lên trình bày trước lớp Thông qua những thông tin này, ta có thể đánh giá được kết quả học tập của các em và kịp thời uốn nắn, bổ sung kiến thức

- Tổng kết, rút kinh nghiệm hoạt động nhóm: Tổng kết về kỹ năng, thái độ làm việc, kết quả…

Như vậy việc nhận ra vai trò của giáo viên trong tổ chức hoạt động nhóm để từ đó giáo viên có sự chủ động trong việc tìm cách tổ chức hoạt động nhóm một cách hiệu quả nhất Theo đó giáo viên cần nắm vững một số yêu cầu cơ bản được trình bày dưới đây

6 Nhóm, cơ cấu nhóm, cách chia nhóm và các kiểu

nhóm:

6.1 Nhóm: Là một tổ chức gồm khoảng từ 2 đến 10 em.

Nhóm không nên có số lượng lớn vì như vậy các thành viên không có cơ hội để thể hiện ý kiến của mình và bạn khó quản lí

- Nhóm lớn: Khoảng 6 đdến 10 em Với nhóm lớn các

thành viên có niềm tin lớn về kết quả làm việc, hiểu nhiệm vụ nhanh chóng và rõ ràng hơn, thu hút được nhiều kinh nghiệm hơn, nhưng cũng có hạn chế ở chỗ ít thành viên có cơ hội thể hiện ý kiến của mình và việc ra quyết định cũng châm hơn

- Nhóm nhỏ: Khoảng 2-4 em Nhóm nhỏ có nhiều hoạt

động linh hoạt và ra quyết định nhanh, giáo viên quản lí cũng thuận lợi, nhưng với thể loại nhóm này lại tận dụng được ít kinh nghiệm hơn nhóm lớn

6.2 Cơ cấu nhóm: Trong nhóm gồm các thành phần:

- Trưởng nhóm: Quản lí, chỉ đạo, điều khiển hoạt động nhóm

- Thư kí nhóm: Ghi chép lại kết quả các công việc của nhóm sau khi đạt được sự đồng tình của cả nhóm

- Báo cáo viên: thay mặt nhóm trình bày kết quả công việc của nhóm

- Các thành viên khác ttrong nhóm có trách nhiệm tham gia tích cực vào mọi hoạt động của nhóm

- Việc phân công nhiệm vụ trong nhóm cần linh hoạt, các

em lần lượt thay nhau đóng vai các thành viên trên, nhưng cũng không nhất thiết bao giờ nhóm cũng phải đầy đủ các thành phần, tuy nhiên không thể thiếu trưởng nhóm

6.3 Cách chia nhóm và các kiểu nhóm:

- Việc chia nhóm và chọn kiểu nhóm phải dựa trên các yếu tố: mục tiêu bài giảng, nội dung, hình thức hoạt động, điều kiện về môi trường và thiết bị dạy học Sau đây là một số cách chia nhóm và kiểu nhóm thường được sử dụng trong dạy học

T

Cách chia nhóm Kiểu nhóm và khi sử dụng

1 Gọi số: cho HS đếm

từ số 1 đến số mà nhóm dự kiến

-Nhóm nhiều trình độ -Nhóm cùng trình độ

2 Biểu tượng -Nhóm cùng trình độ hay

nhiều trình độ

-Nhóm hình thành ngẫu nhiên

3 Chỉ định -Nhóm cùng trình độ hay

nhiều trinh độ

-Nhóm hình thành có chủ định

4 Cặp đôi -Nhóm cùng trinh độ hay

nhiều trình độ

5 Tình bạn -Nhóm cùng trình độ hay

nhiều trinh độ

6 Cố định -Nhóm hình thành có chỉ

định-nhóm nhiều trình độ hay

cùng trình độ.

- Khi chọn kiểu nhóm và chia nhóm cần lưu ý:

+ Việc chia nhóm nên nhanh, gọn không để mất thời gian + Chú ý đến đặc điểm của mỗi loại nhóm

+ Phụ thuộc vào nhiệm vụ quá khó hoặc quá dễ

+ Sự điều khiển của nhóm trưởng

7 Thực tế tiến hành thảo luận nhóm trên lớp:

Thông thường việc tổ chức thảo luận nhóm lớp được tiến hành theo những bước sau:

* Bước 1: Chia nhóm, quy định

thời gian thảo luận

* Bước 2: Giao nhiệm vụ cụ

thể cho từng nhóm

Lắng nghe và nhận nhiệm vụ

* Bước 3: Điều khiển, hỗ trợ

các nhóm thảo luận

Các nhóm thảo luận dưới sự điều khiển của trưởng nhóm

* Bước 4: Tổ chức báo cáo

kết quả thực hiện

Đại diện các nhóm báo cáo kết quả thảo luận

Các nhóm khác bổ sung

* Bước 5: Giáo viên nhận xét

và kết luận

III NHỮNG Ư U ĐIỂM VÀ HẠN CHẾ :

1 Ưu điểm:

a đối với giáo viên:

- Khi tiến hành thảo luận nhóm, giáo viên và học sinh cùng lúc có thể giải quyết được nhiều vấn đề mà nếu như hoạt động cá nhân thì sẽ mất nhiều thời gian

- Giáo viên có cơ hội gần gũi với học sinh hơn qua thời gian hướng dẫn học sinh thảo luận Giáo viên có thể nắm bắt những khó khăn mà học sinh gặp phải và giáo viên có thể giải quyết hiệu quả và kịp thời

- Tạo ra sự cởi mở, thân thiện giữa giáo viên và học sinh

- Giáo viên có cơ hội thể hiện kiến thức về thực tế của mình khi giải đáp những thắc mắc của HS

b Đối với học sinh:

- Thích thú khi được quây quần bên nhau với các bạn

- Thể hiện được năng lực bản thân

- Bộc lộ được khả năng tổ chức, điều khiển, ghi chép…

- Giải quyết được nhiều vấn đề khó mà cá nhân khó giải quyết được

- Tạo sự đoàn kết, giúp đỡ lẫn nhau để vươn lên trong học tập

2 Hạn chếÁ:

a Đối với giáo viên

- Nếu giáo viên sử dụng nhóm một cách tuỳ tiện, không có sự lựa chọn phù hợp thì sẽ thảo luận không hiệu quả

- Nếu tổ chức không khoa học thì sẽ mất thời gian và có thể bị “cháy giáo án”

- Giáo viên dễ bị cuốn vào hoạt động của học sinh mà quên nhắc nhở hết thời gian thảo luận của học sinh

- Giáo viên có thể bị sa vào rườm rà với nội dung trả lời dài dòng của một nhóm nào đó Cho nên giáo viên cần phải biết cắt ngang những câu trả lời dài dòng của học sinh

b Đối với học sinh:

- Nhiều em học sinh yếu nên còn nhút nhát, tự ti nên không tham gia thảo luận Trong nhóm chỉ có một số em làm việc

- Nhiều em nghịch ngợm xem đây là cơ hội tốt để đùa giỡn, phá phách

- Học sinh còn đùn đẩy chưa tự giác trong việc nhận trách nhiệm của nhóm

- Chưa mạnh dạn nêu những thắc mắc những vấn đề chưa hiểu được nên câu trả lời của nhóm chưa có chất lượng cao

- Học sinh còn ngại đứng trước đám đông đặc biệt khi đứng trước lớp để diễn tiểu phẩm nên chưa thể hiệnû hết

ý nghĩa của bài học

- Học sinh chưa tự giác khi giáo viên phân công nhiệm vụ để chuẩn bị cho tiết học sau như chuẩn bị trang phục để đóng vai, phân công vai để hoàn thành tiểu phẩm

-Học sinh chưa vân dụng thực tế để trả lời những câu hỏi khi được yêu cầu

3 Hướng giải quyết:

- Trước hết giáo viên phải là người chủ động trong việc đưa ra bất cứ phương pháp dạy học nào

- Lựa chọn cơ hội tốt nhất có thể là tiết học đầu năm để giới thiệu những phương pháp dạy học cần thiết trong quá trình học bài mới Từ đó giáo viên tạo cho học sinh sự

hình dung ban đầu và sẽ không bỡ ngỡ khi giáo viên yêu cầu hay sử dụng một hình thức dạy học nào

- Giáo viên phải dứt khoát ở mọi khâu Từ việc quy định thời gian đến khi chấm dứt

thời gian thảo luận Vì thông thường học sinh hay yêu cầu giáo viên để xin thêm ít thời gian nữa

- Để tránh sự thụ động của một số em và nâng cao hiệu quả thảo luận thì giáo viên luôn thay đổi học sinh làm báo cáo viên để học sinh đó nhận thấy trách nhiệm của mình và của nhóm mình

- Có sự khuyến khích, khen ngợi, động viên cũng như phê bình thậm chí là có những biện pháp cộng điểm hoặc trừ điểm tuỳ thuộc vào quá trình làm việc và kết quả đem lại là như thế nào

IV KẾT LUẬN:

Tổ chức dạy học theo nhóm là hình thức dạy học mới-một trong những hình thức thực hiện tốt nhất việc dạy học phát huy tính tích cực và tương tác của học sinh Với hình thức này, học sinh được lôi cuốn vào các hoạt động học tập, tiếp