Giáo trình Múa (Tập 1): Phần 2

Tiếp nối nội dung chương 1 của giáo trình Múa tập 1, phần 2 sẽ cung cấp cho người học những kiến thức cơ bản về phương pháp biên soạn động tác phụ họa cho các bài hát trong chương trình âm nhạc Trung học cơ sở. Mục đích của việc biên soạn các động tác phụ họa này nhằm giúp cho các bài hát tươi vui hơn, hồn nhiên hơn, trong sáng hơn và cảm thụ âm nhạc tốt hơn. Đó là nét cốt yếu trong các chương trình giáo dục sinh hoạt nghệ thuật của trẻ. Mời các bạn cùng tham khảo để biết thêm nội dung chi tiết.

Hình thức vừa hát vừa múa có thể coi như một nét đặc trưng của

hoạt động nghệ thuật dân gian Việt Nam

Vừa hát vừa múa làm cho trẻ tươi vui hơn, hồn nhiên hơn, trong

sáng hơn và cảm thụ âm nhạc tốt hơn Đó là nét cốt yếu trong sinh hoạt nghệ thuật của trẻ

Các động tác phụ hoạ không nhằm minh hoạ cho các lời ca cụ thể Múa phụ hoạ chủ yếu thể hiện tính chất, nhịp điệu của âm nhạc và

ý nghĩa, nội dung khái quát của bài hát

tiêu

Sinh viên biết:

Ứng dụng tốt các động tác cơ bản vào các loại tính chất nhịp điệu

khác nhau

Sáng tạo động tác phù hợp với từng lứa tuổi, từng thể loại âm nhạc

Sáng tác những hình Ảnh sinh động cho bài hát, biết sử dựng những động tác, tư thế, đội hình, trang phục và đạo cụ múa để mở rộng nội

dụng các bài hát Cảm nhận được âm nhạc không chỉ bằng thính giác

mà còn xúc động qua những hình ảnh tác động trực tiếp vào mắt

65

kẽ Học sinh trường Cao đẳng Múa Việt Nam

Ảnh: Hồng Lân

1 Phương pháp biên soạn động tác múa để vừa phụ hoạ vừa hát

Để có thể biên soạn động tác phụ hoạ, trước hết cần phải có nhạc

cảm tốt, có khả năng biểu hiện cảm xúc âm nhạc bằng hình thể, bằng các

động tác của chân tay, của cử chỉ, điệu bộ

Khi nghe nhạc, tiết tấu, nhịp điệu và âm thanh kích thích, ta không

thể ngồi, đứng yên mà tự nhiên bật ra các động tác, điệu bộ tương ứng

Khi nghe nhạc vui nhộn, sôi nổi chúng ta sẽ vỗ tay, dậm chân và

chạy nhảy theo tiếng nhạc Ngược lại, khi nghe nhạc êm dịu, du dương,

người chúng ta sẽ đung đưa nhẹ nhàng, tay đung đưa mềm mại, bước đi

êm nhẹ,

Sự biểu hiện cảm xúc âm nhạc bằng hình thể rất đa dạng, mỗi

người mỗi khác Các động tác là hoàn toàn ngẫu hứng Có thể một động

tác được lặp đi lặp lại, có thể biến đổi không ngừng Nó chỉ tuân thủ một

nguyên tắc duy nhất, đó là các chuyển động, các động tác của thân thể

phải phù hợp với tiết tấu, nhịp điệu của âm nhạc

Biểu hiện bằng hình thể theo cảm xúc âm nhạc chưa theo một cấu

trúc động tác hay đội hình nào Âm nhạc lúc này như một chất men làm say lòng người nghe và chỉ tan men khi âm nhạc chấm dứt Đây là kĩ năng đầu tiên và không thể thiếu để biên soạn động tác phụ hoạ cho hát

(ứng dụng: thể hiện cảm xúc âm nhạc bằng hình thể đối với các băng

nhạc (hát) bạn có)

66

Khi biên soạn động tác để phụ hoạ cho một bài hát cụ thể nào đó,

trước hết ta phải tìm hiểu tác phẩm âm nhạc:

Muốn biên soạn động tác phụ hoạ cho hát, trước hết cần nắm được

thể loại, tính chất của bài hát Âm nhạc có nhiều thể loại và tính chất tỉnh

tế khác nhau Song tựu chung lại có ba loại tính chất nhịp điệu chính:

- Vui hoạt, rộn ràng, sôi nổi;

- Trữ tình, êm địu, nhẹ nhàng;

- Hành khúc: khoẻ, dứt khoát

Căn cứ vào tính chất của bài hát, đôi khi từng đoạn của bài hát để biên soạn động tác Động tác chủ yếu xuất phát từ nhịp điệu âm nhạc Tuy nhiên cũng quan tâm đến ý nghĩa của lời ca Chẳng hạn hai bài “Tiéng chuông uà ngọn cờ”, “Tia nắng hạt mưa” đều thuộc thể loại vui hoạt, rộn ràng Song bài “Tiếng chuông uà ngọn cờ" ca ngợi tình hữu nghị của trẻ em toàn thế giới; bài “Tia néing hat mua” thể hiện sự hồn nhiên, trong sáng của tuổi mới lớn Do đó động tác phụ hoạ bài “Tiếng chuông uà ngọn cờ” có thể cầm tay nhau nhầy vòng tròn khi nhạc dạo giữa Với bai “Tia nding hat mưa” có thể động tác tay hứng mưa hoặc đùa nghịch, trêu nhau

Mặt khác, cũng cần quan tâm đến chất liệu âm nhạc Ví dụ bài

“Ca chiu sa” thuộc thể loại vui hoạt, song nó lại là một bài hát nước Nga

nên trong động tác phụ hoạ cần sử dụng một vài động tác múa Nga như

đá chân, gieo hạt, tay mở ra, chắp vào cạnh sườn

Hoặc các bài hát có chất liệu là dân ca miền núi phía Bắc, dân ca đồng bằng, quan họ Bắc Ninh, dân ca vùng Tây Nguyên các động tác phụ hoạ cũng cần phải sử dụng các động tác múa cơ bản dân gian của các dân tộc, vùng miền đó cho phù hợp

Tất nhiên, tính chất, thể loại âm nhạc vẫn là yếu tố quyết định Vì thế phải lựa chọn trong số những động tác múa dân gian từng dân tộc những động tác phù hợp với từng tính chất, thể loại của bài hát

Khúc thức của mỗi bài hát cũng là một tiêu chí phải tìm hiểu: (Bài

hát có mấy đoạn? Tính chất của mỗi đoạn?) Thông thường, bài hát có hai

đoạn: đoạn một và đoạn điệp khúc Tính chất của hai đoạn này thường

khác nhau, thậm chí đối chọi nhau, do đó động tác phụ hoạ cho mỗi đoạn phải khác nhau

67

Trong méi đoạn gồm có một số câu Có thể biên soạn mỗi câu một

động tác hoặc hai câu một động tác

Các động tác phụ hoạ được biên soạn sau khi đã dựng xong phần

hát Căn cứ trên cách trình bày bài hát để đưa ra các động tác phụ hoạ

Cũng có thể kết hợp cách trình bày bài hát với ý đổ phụ hoạ

Ví dụ: Nếu hát bình thường dạo giữa chỉ một câu, nhưng để phụ

hoạ tăng hiệu quả thể hiện nên dạo giữa hai câu Hoặc cần tăng thêm

một lần điệp khúc, hay mở đầu bằng điệp khúc rồi mới vào bài

Biên soạn động tác phụ hoạ cần phải căn cứ vào cách trình bày bài hát đó Thậm chí cùng một bài hát (hoặc một đoạn) khi hát có thể thay

đổi tốc độ (lần một chậm, lần hai nhanh và ngược lại) Động tác phụ hoa

vì thế cũng phải thay đổi theo Hoặc câu cuối thường hát chậm lại, cũng

có khi hát nhanh một câu rồi câu kết về tốc độ ban đầu Đây cũng là vấn

để để khi biên soạn động tác phụ hoạ cho phù hợp

Vita hat vita phụ hoạ đòi hỏi động tác không làm ảnh hưởng đến hát Chẳng hạn động tác quá mạnh sẽ làm hụt hơi, lạc giọng Tốp ca trình bày bằng Micro đứng cố định thì không nên dùng các động tác quay hoặc chuyển hướng đầu 90” vì nó sẽ làm cho âm thanh hát không bắt được vào Micro Nhưng nhạc đạo đầu, dạo giữa cho phép phụ hoạ thoải mái hơn, có thể di chuyển rộng, thay đổi đội hình và quay nhảy mạnh hơn Đây chính là khâu tạo không khí, sự sinh động và phong phú của

bài hát Ý nghĩa của lời ca cũng phải được thể hiện rõ nhất ở phần này

Ví dụ: Bài “Niểm vui ciia em” thể hiện các em nhỏ tung tăng đến

trường, ngắm cảnh vật núi rừng, quê hương

Phụ hoạ chủ yếu theo tiết tấu của bài hát, các động tác phải theo nhịp, theo phách, theo độ ngân dài của nốt nhạc hoặc đừng ngay không ngân Do đó động tác phải kéo dài hoặc đứt khoát

Ví dụ: Bài “hức ca bốn mùa” dùng các bước Vallse theo nhịp: một bước mạnh hai bước nhẹ Hay bài “Ca chiu sa” dam chan nhẹ phách 1, 2, 3, phách 4 đá hớt nhẹ chân từ trong ra ngoài

Có những bài cần phụ hoạ theo giai điệu bài hát Các động tác phụ hoạ theo giai điệu thường chủ yếu là động tác tay, chân bước nhẹ đi

chuyển theo tuyến

68

Vi du: Bai “Li cdy da” chân lướt nhẹ theo tuyến chéo hoặc thẳng từ dưới

ột tay cầm Micro, một tay làm động tác guộn cổ tay từ dưới lên v.v

lên,

Trên đây chỉ là một số cách thức cơ bản, còn cụ thể động tác như

thế nào, đội hình ra sao là những vấn đề dành cho sự sáng tao của từng

người Hiệu quả cao nhất là động tác phụ hoạ phải làm tăng cảm xúc âm

nhạc của bài hát, tăng tính sinh động, hấp dẫn của bài hát Phải tạo sự cộng hưởng cảm xúc giữa tai nghe và mắt nhìn

Sau đây là phần ứng dụng vào một số bài hát đại diện cho các thể loại Những động tác phụ hoạ trong mỗi bài là một dạng, cùng một bài nhưng mỗi người có thể có một cách biên soạn, chọn động tác khác nhau

Do đó các động tác phụ hoạ này không hoàn toàn là mẫu chuẩn

định của ta Boong binh boong! hổi chuông ngân vang khắp nơi

chung niềm _ vui

Bài hát gồm hai đoạn, trong đó có đoạn điệp khúc

-_ Đoạn 1 từ nhịp 1 đến nhịp 16 có hai câu, mỗi câu 8 nhịp

-_ Điệp khúc

Tính chất bài hát: vui, hành khúc

Bài hát có thể trình bày bằng hình thức tốp ca Có thể bắt đầu hát

từ đoạn điệp khúc, hoặc hát theo cách thông thường từ đoạn 1

Bài này có thể dùng ba loại động

tác để phụ hoạ

Động tác 1: (Ding cho đoạn 1)

Nhún bật vào phách mạnh, mỗi bên

chân một nhịp hoặc mỗi chân hai nhịp

Động tác 2: (Dùng cho điệp khúc)

Bước ngang ba bước “một, hai, ba”,

phách thứ 3 chống một chân hơi chéo về

sau Bước sang phải thì chống chân trái,

bước sang trái thì chống chân phải

Động tác 3: (Dùng cho dạo giữa)

Tất cả cầm tay nhau nhảy chân sáo

thấp thành từng đôi, khoác tay nhau,

người quay ngược chiều nhau Từng đôi

nhảy một vòng tròn sau đó nhảy về

hàng ngang chuẩn bị hát lần hai

HN

Động tác kết thúc bài hát: Tất cả nắm tay nhau giơ cao trên đầu

biểu thị tình đoàn kết, hữu nại

oan nghe tnuse

Những ngôi sao nhỏ

Thành phố Hồ Chí Minh

1.2 Niềm vui của em

Nhạc và lời: Nguyễn Huy Hùng Tình cảm, hồn nhiên

Khi ông mặt trời thức dậy mẹ lên tấy em đến

(KH) ông mặt tời đ ngủ Mẹ đến lớp bên ánh

tường cùng đàn chỉm hoà vang liếng hát Hạt sương long

đến Bản làng em rộn vang tiếng hát Niếm tin bao

lanh nhẹ thấm trên vai Nụ hoaxnh tươi luôn hề — môi

la mẹ viết trang đẩu vổng tằnglên cao tongsáng một

đời đẹp những ước mơ Khi

71

Bai hát gồm một đoạn, hai câu:

câu 1 sáu nhịp, câu 9 tám nhịp

Tinh chất: vui, dịu dàng Chất

]iệu âm nhạc dân ca miền núi Vì vay

Câu 3: bá vai nhau, đưa chân chéo theo động tác

vòng khăn (dân tộc Mông)

- Nhạc dạo giữa: Ba người chạy ra ba hướng

(hai góc chéo ngoài và một thẳng giữa vào trong)

Đến góc giơ hai tay lên trên đầu thành hình chữ “V”,

nhảy nhỏ, xoay một vòng tại chỗ Sau đó cả ba chạy

chum vào giữa cầm tay nhau đi một vòng rồi mở ra

vị trí hàng ngang hoặc hình tam giác, hát lần hai

hội cái đêm hôm rằm rằng tôi Woiacayda ring toi lới di a cây đa

Bài hát gồm 20 nhịp Đây là một bài dân ca

Quan họ Bắc Ninh nên có thể dùng những động

tác múa của dân tộc Kinh để phụ hoạ

Bài hát có thể do 3, 4, 5 người hát hoặc hát tốp ca

'Từ nhịp 1 đến nhịp 8: Tất cả đi lướt nhẹ, hơi chéo lên bên phải Tay phải cầm Micro, tay trái

vuốt từ đưới lên trước cao ngang tầm vai, guộn cổ

tay (2 nhịp) Sau đó chân phải đứng lên làm trụ,

chân trái ký Tay trái vuốt xuống, rồi vuốt lên

guộn, vuốt xuống (Hết câu 1)

'Từ nhịp 9 đến nhịp 20: Bốn nhịp đầu bước chân

theo nhịp về hàng ngang Sáu nhịp tiếp theo bước chân

quả trầm, một tay kết hợp vuốt lên, vuốt xuống

Nhạc dạo giữa: Xen kẽ nhau hai người lài xuống hai tay vuốt

xuống, hai người tiến lên hai tay vuốt lên Tiếp theo hai nhóm lên xuống ngược lại Hai nhịp cuối mỗi người tự quay một vòng về hàng ngang để

hát lần hai

ết: Hai người một đôi chụm đầu vào nhau.

Dong sông xưa rừng táo tắng hoa nở đổi bờ

Gửi về ai lời hát thiết tha từ xóm làng

Lặng lờ tôi mặt nước đã loangsương mờ Kia bong ai - thấp

Từ bờ sông gửi tớ cánh chỉm đại bảng Ngườiciến sĩ mến

thoáng đó chính Ca - chịu - sa Giữa trời mây dòng sông nắng tười chan hoà

thương có hay chăng tém lòng, Chốn làng quê ring ai nhớ mong đêm ngày

74

Bài hát gồm 24 ô nhịp

Tính chất: vui hoạt

Hình thức trình bày: tốp ca

Đây là bài hát Nga nên trong

động tác phụ hoạ nên có nét múa Nga

Từ nhịp 1 đến nhịp 8: Mỗi động

tác hai nhịp Phách 1 hơi nhấc một

chân đá nhẹ từ sau ra trước Phách

2 đặt xuống, phách 3 nhấc chân kia

rồi đặt xuống, phách 4 nhấc chân (1)

đặt xuống Hai nhịp tiếp theo đổi

ngược chân

Từ nhịp 9 đến nhịp 16 lần 1:

Từng chân đá nhẹ ra trước theo

phách Quang hai tay ra sau đố lưng

người bên cạnh

Từ nhịp 9 đến nhịp 16 lần 2: Đi

ngang ba bước ba phách, phách 4 đá

nhẹ chéo một chân (đi bên nào bước

chân bên đó trước), sau đó đi ngược lại

(mỗi bên hai lần) Tay vẫn khoác

đằng sau

Nhạc dạo giữa: Từng đôi một

khoác tay nhau, hai người ngược

hướng nhau (cùng khoác tay trái,

hoặc cùng khoác tay phải), nhảy chân

sáo nhẹ vòng tròn quanh nhau, tiếp

theo đổi tay khoác quay ngược chiều lại Hoặc vẫn khoác tay nhau thành hàng ngang, nhảy đá nhẹ từng chân ra trước, đồng thời lài về phía sau, tiếp theo đá hất chân ra sau từng phách một Tất cả hơi cúi xuống đồng

thời tiến lên vào vị trí để hát lần bai

Đoạn kết: Nhịp cuối cùng tất cả ngồi xuống, quỳ một chân đồng thời

do cao tay

7ð

Bai hat có 16 ô nhịp

Tính chất: vui tươi, uyển chuyển

Hình thức trình bày: đơn ca hoặc tốp ca

Động tác phụ hoạ:

Từ nhịp 1 đến nhịp 8: Bước sang ngang, mỗi bên một nhịp, một chân làm trụ, một chân kí, phách mạnh chân trụ hơi kiễng lên

"Từ nhịp 9 đến nhịp 16: Cầm tay nhau cùng bước lên một nhịp, bước

xuống một nhịp, phách mạnh chân trụ hơi kiễng

Nhạc dạo giữa: Từng đôi một quay mặt vào nhau, tay dang ngang cầm lấy nhau Bước ngang theo nhịp vào trong, ra ngoài

Tiếp theo có thể một người lùi, một người tiến Chú ý một người chân phải đùi), một người chân trái (tiến) Nhịp cuối cùng quay lật lộn

một vòng về vị trí ban đầu để hát lần hai

BR ¿sáo

Học sinh trường Cao đẳng

Văn hoá nghệ thuật Hà Nội

Ảnh: Hồng Lân

Bài hát có thể trình bày theo hình thức tam ca, tứ ca hoặc tốp ca

'Từ nhịp 1 đến nhịp 17: Nhún chuyển trọng tâm theo nhịp từ chân

nọ sang chân kia

'Từ nhịp 18 đến nhịp 25: Bước lên bước xuống theo kiểu bước Vallse

78

Tit nhip 26 dén nhip 42: Bước Boston tại chỗ

Nhạc dạo giữa: Chia đôi tốp hát, bước Boston tiến đổi

chỗ sang nhau rồi đi dọc hai bên sân khấu, quay mặt vào

nhau rồi dắt tay nhau đi vào gặp nhau ở giữa Sau đó đi

lên về hàng ngang để hát lần hai

Đoạn kết: Bàn tay ngửa nâng lên ngang đầu như đón

nắng, đón mưa

TẾT ưa súc xuAN HÀ Nội - Nha hát Ca mứa nhạc Thang Long Ảnh: Trọng Toàn

79

1.7 Hành khúc tới trường

Nhạc: Pháp Lời Việt: Phan Trần Băng - Lê Minh Châu

chân trái đưa chéo lên trước, đặt mũi, tay trái

vung ra sau (một nhịp) Sau đó đưa chân trái hơi

chéo về sau, chống mũi chân Tay trái vung lên

trước người, vuông góc khuỷu tay Cứ như thế cho

đến hết câu

80

Từ nhịp 9 đến nhịp 16: Chân trái làm trụ, chân phải đưa lên trước, sau theo nhịp (giống như chân trái) và phối hợp tay phải, vung ra sau, vung lên trước

Nhạc dạo giữa: Chia tốp ca làm hai, quay

một góc 90” ra ngoài; sau đó dậm chân theo phách,

tay vung, nâng cao khuỷu tay lên trước (chân trái

dam, tay phai nâng lên trước và ngược lại)

Tiến ra hai bên từ nhịp 1 đến nhịp 8 lần 1:

Quay một góc 90” đi xuống dọc theo hai bên sân

Từ nhịp 1 đến nhịp 8 lần 9: Quay một góc 90°

hướng vào nhau, đi vào gặp nhau theo hàng đọc

“Từ nhịp 9 đến nhịp 16 lần 2: Quay một góc

90° hướng xuống khán giả Đi tiến lên để hát lần 2

Đoạn kết: Theo nhạc câu kết Chuyển trọng

tâm hai bên, tay dơ cao trên đầu đưa qua đưa lại

theo trọng tâm đi chuyển

* Tia nang, hạt mưa

Tac gia: Khanh Vinh - Lệ Bình

* Mưa rơi - Dân ca Xá

* Lí đĩa bánh bò - Dân ca Nam Bộ Ghi âm: Hoàng Hiệp

* Mơ ước ngày mai Nhạc và lời: Trần Đức

* Chim hoa mi Nhạc In-đô-nê-xi-a Lời: Anh Hoàng

* Hành khúc mùa hè Nhạc và lồi: Cao Minh Khanh

* Nự cười Nhạc Nga Phỏng địch: Phạm Tuyên

TẾT sua họa oAo - na bát ca mua nhạc Thăng Long Ảnh: Trọng Toàn

82

2 Phương pháp biên soạn động tác cho một tốp múa phụ hoạ bài hát

Dạng phụ hoạ này đồi hỏi một tốp múa riêng để phụ hoạ cho hát,

tốp múa không tham gia hát Một tiết mục hát đơn ca, song ca, tam ca

hay đồng ca có múa phụ hoạ sẽ làm tăng thêm tính hấp dẫn, sinh động

khi biểu diễn Đối với văn nghệ phong trào, đôi khi tiết mục hát có tốp

múa phụ hoạ sẽ khoả lấp được phần nào những hạn chế của người hát

Biên soạn động tác cho một tốp múa phụ hoạ hát trước hết phải có

ý tưởng Ý tưởng được xác định bởi nội dung của bài hát

Vi dụ: Bài “Lượn tròn lượn khéo” miêu tả những cánh chim bồ câu say sưa bay lượn trên bầu trời hoà bình

Bai “Đi học” miêu tả những em nhỏ miền núi tung tăng đến trường

trong tiếng suối reo và hương rừng thơm ngắt

Trước hết cần tìm hiểu, nắm vững nội dung của bài hát Từ đó tập trung biểu hiện nội dung đó bằng các động tác, tư thế múa Lời ca của bài hát mô tả cảnh vật, những hình ảnh, sự việc nhưng ta phải biết khai thác những khía cạnh, chỉ tiết phù hợp để đưa vào múa Bởi vì có những chỉ tiết múa thể hiện rất khó khăn như “hương rừng”, “nước suối trong thì thào” Thông thường, ta nên khai thác cái “tứ” nào đó mà múa

có điều kiện phát huy được nhất,

Ví dụ: Bài “Đi học”, chủ yếu ta miêu tả niềm vui thích, hân hoan của trể trên đường đi học Chúng cảm thấy thích thú với cảnh vật bên đường, hay nói đúng hơn cảnh vật xung quanh cũng như đang nhảy nhót, reo vui cùng trẻ

Có những đoạn múa phụ hoạ không thể hiện nội dung bài hát mà các động tác, tư thế, đội hình và cả trang phục, đạo cụ múa chỉ để trang trí làm tăng vẻ đẹp của âm nhạc Các động tác múa ở đây cần phù hợp với không khí của bài hát tạo ra, phù hợp với nhịp điệu, tính chất âm nhạc của bài hát Cách phụ hoạ như vậy ngày nay chúng ta gặp rất

nhiều trên sân khấu ca nhạc, nhất là tiết mục đầu, cuối của chương

trình “Trò chơi âm nhạc” trên VTV3 Loại múa phụ hoạ này có thể chỉ

là một đoạn múa ở phần nhạc dạo đầu hoặc đạo giữa Cũng có khi gần

như là một điệu múa hoàn chỉnh, xuất hiện cùng với tiết mục hát từ đầu

đến cuối

83

'Vì thế cách thức biên soạn khá đa dạng, có thể múa chỉ xuất hiện trong nhạc đạo đầu, dạo giữa, hoặc phụ hoạ từ nhạc dạo giữa đến hết hát lần hai Cách thức này thường được các tác giả dùng nhiều

Ngược lại, cũng có thể cho múa xuất hiện từ đầu (nhạc đạo) đến hết

bài hát Do tiết mục hát có những phần nhắc lại (hai lần dạo, hát lần một

và lần hai) nên múa cũng có thể có những phần được lặp lại theo âm nhạc

Song khi tái hiện nên có sự cải biến về đội hình và tuyến múa khác nhau

Dù làm theo cách nào thì múa cũng phải được phân đoạn: Doan dao

một, đạo hai, đoạn hát lần một, đoạn hát lần hai Đây là điều tất yếu bởi

nó do âm nhạc quy định Động tác, tư thế múa ở đây vẫn phải thể hiện

đúng tính chất nhịp điệu âm nhạc, chất liệu âm nhạc của từng đoạn và nếu múa phụ hoạ theo ý nghĩa của lời ca thì các động tác và tư thế phải thể hiện nội dung, các hình ảnh do lời ca của bài hát gợi lên

Ví dụ: Bài “Lượn tròn lượn khéo” có các động tác mô phỏng cánh

chim bay lượn say mê làm quyến rũ lòng người

2.1 Động tác và biên soạn động tác

a _ Động tác: là yếu tố cơ bản nhất để tạo nên một tác phẩm múa Mỗi

động tác như một nốt nhạc trong một bản nhạc Vì thế một động tác

thường chưa nói lên được điều gì Thông thường phải là một chuỗi động

tác được sắp xếp theo một cấu trúc nào đó mới thể hiện được ý niệm, một

cảm xúc nào đó Có hai loại động tác chủ yếu:

- Động tác dạng mô phỏng: mô phổng cánh chim bay, chèo thuyền,

trẻ em nhảy nhót, ru con

- Động tác dạng biểu cảm, biểu hiện để thể hiện tâm tư tình cảm,

biểu hiện những suy tư mang tính triết lí Ví dụ biểu hiện quyết tâm,

tình yêu bao la của cô giáo, ca ngợi Tổ quốc, lãnh tụ

Trong một điệu múa có những nhân vật khác nhau như nam, nữ hoặc em bé và đàn chim thì phải có động tác riêng cho từng nhân vật

b _ Biên soạn động tác

Lấy nguyên động tác, hành vi, cử chỉ ngoài đời kết hợp với tiết tấu, nhịp điệu âm nhạc định thể hiện động tác đó để biên soạn theo một luật động nào đó với đường nét, đáng tạo hình để thành động tác múa Mặt

84

khác, người biên soạn từ sự cẩm thụ âm nhạc, sự liên tưởng tới kí ức về

cảm xúc, tâm tư mà mình định thể hiện để sáng tạo ra động tác múa

thích hợp

Trong một điệu múa bao giờ cũng có một số động tác chủ đạo Đó

là những động tác dân gian nguyên gốc hoặc là những động tác mới sáng

tạo Người biên soạn phải từ những động tác đó cải biến, phát triển để

dùng cho toàn bộ điệu múa Nghĩa là cùng một động tác có thể dùng lặp

đi lặp lại nhưng có thay đổi, phát triển Không có điệu múa nào mà các

động tác từ đầu đến cuối hoàn toàn khác nhau Đơn giản nhất là cùng một động tác nhưng dùng ở những vị trí, đội hình khác nhau

Có động tác lúc dùng phần tay, lúc chỉ dùng phần chân Hoặc lấy một phần của động tác đã có rồi thay đổi, bổ sung các bộ phận khác, hoặc thay đổi tiết tấu, tốc độ âm nhạc Có động tác được biên soạn theo một

tiết nhạc với cấu trúc tiết tấu lặp đi lặp lại, có động tác được biên soạn theo giai điệu của tiết nhạc, câu nhạc

"Từ những động tác riêng lẻ được sắp xếp theo một cấu trúc nào đó

để thành câu múa, đoạn múa, đó gọi là tổ hợp động tác Độ dài, ngắn của một tổ hợp động tác phụ thuộc vào ý đồ biên soạn, phụ thuộc độ dài, ngắn của câu nhạc, đoạn nhạc

'Tổ hợp động tác có các dang:

- Tổ hợp đồng nhất: là tổ hợp dùng chung cho tất cả mọi người trong

điệu múa

- Tổ hợp không đồng nhất: là dạng mà trong đó các bộ phận dién

viên không cùng làm một tổ hợp tuy cùng trong một câu nhạc, đoạn nhạc

Ví dụ: Nữ ngôi, nam đi vòng quanh; hoặc một nhóm người làm động tác tại một chỗ, nhóm khác đi chuyển

- Tổ hợp chính phụ: là dạng tổ hợp trong đó có bộ phận là chính và

bộ phận khác là phụ Bộ phận chính thể hiện ý tưởng chính của đoạn múa, bộ phận phụ làm bối cảnh, làm nền cho bộ phận chính

Ví dụ: Tổ hợp múa của cô giáo là chính, tổ hợp múa của học sinh ở

xung quanh là phụ, hoặc ngược lại Điểu này tuỳ thuộc vào ý đồ biên

soạn đoạn múa đó nói về ai là chính

85

- Tổ hợp động tác lặp lại: Lặp lại nguyên xi một động tác nhiều lần; lặp lại động tác ở những đội hình, góc độ khác nhau; lặp lại động tác có

cải biến, phát triển; khi chuyển câu nhạc, đoạn nhạc và chuyển đội hình

Kết mỗi tổ hợp động tác có thể dùng động tác quay

Khi thay đổi tổ hợp động tác phải phù hợp với cấu trúc đoạn

nhạc, phải đúng với thời điểm xuất hiện một tiết tấu mới hoặc nét giai điệu mới

2.2 Đội hình và cách xây dựng đội hình

Đội hình có giá trị như một căn cứ chủ chốt để tạo nên điệu múa

Ở đây các động tác lúc thực hiện tại chỗ, lúc di chuyển qua các đội hình

khác nhau để tạo nên một điệu múa hoàn chỉnh và hấp dẫn

Đội hình tạo mối tương quan giữa các nhân vật (hoặc hoà nhập, hoặc cách biệt, hoặc đối kháng) Các đội hình tạo chiều sâu không gian

của mặt bằng diễn theo luật xa gần như trong hội hoạ

Số lượng diễn viên (nhân vật) trong một điệu múa có tính quyết định để xây dựng đội hình

Số người múa tuỳ thuộc ở không khí âm nhạc của bài hát và ý

tưởng sáng tạo của biên đạo

Ví dụ: Bài “Ngày đầu tiên đi học” một người nữ thể hiện vừa là

người mẹ vừa là cô giáo và một trẻ

Bài “Ca ngợi Tổ quốc” lại cần một tập thể đông từ 8 - 12 người

Xuất phát từ số người múa, ta xây dựng các đội hình tuyến múa

Một số đội hình cũng mang yếu tố biểu hiện nhất định

Đội hình hàng ngang: Trình diễn, khẳng định

- Đội hình kép là dạng cùng một lúc sử dụng hai hoặc ba hình thế đồng dạng trên sân khấu Ví dụ: hai vòng tròn, hai hàng chéo, ba hàng ngang

- Đội hình phức là cùng một lúc sử dụng hai hoặc ba hình thế không đồng dạng trên sân khấu Ví dụ: một hàng ngang, một vòng tròn hoặc một vòng cung, hai hàng đọc

- Đội hình tầng là dạng đội hình ở cùng một hình thế nhưng có độ cao khác nhau Ví đụ: ba vòng tròn lổng nhau: vòng ngoài cùng ngồi trên

hai gót chân, vòng giữa quỳ hai gối dựng người thẳng, vòng thứ ba hoặc

một người làm nhân, làm nhị đứng thẳng

- Đội hình đối xứng là dạng có hai đội hình giống nhau nhưng đối

xứng qua một trục (tưởng tượng) ở giữa hoặc ngang, trục chéo san khấu Các động tác của các đội đối xứng thường giống nhau

Có một số cách chuyển biến đội hình Dùng các bước đi đẹp để

chuyển từ đội hình này sang đội hình khác Có thể bắt đầu chuyển từ đầu

một câu nhạc hay một đoạn nhạc, khi hết câu nhạc hoặc đoạn nhạc thì

đã thành đội hình mới

C6 cách chuyển đội hình bằng những động tác quay Cách chuyển này cần được tính toán để khoảng cách của các điễn viên từ đội hình cũ sang đội hình mới tương đối bằng nhau để cùng một khổ nhạc tất cả đã chuyển xong Trên một tuyến đi dài, khi kết thúc nên sử dụng một động

tác quay tại chỗ như là một dấu chấm cho một câu, một đoạn

“Trong các đội hình phải có đội hình lớn, đội hình nhỏ Làm sao cho điệu múa diễn ra trên toàn bộ không gian sân khấu, không nên thu gon

ô giữa hay chỉ một góc sân khấu

Cần nhớ rằng động tác và đội hình có quan hệ với nhau Có động tác chỉ phù hợp với hàng ngang, không phù hợp với hàng chéo, vòng tròn

và ngược lại Cho nên thiết kế động tác và xây dựng đội hình luôn luôn phải xem xét tính hợp lí, hiệu quả của cái đẹp

Đội hình phải luôn đổi mới sinh động, nếu không dé gây cảm giác nhàm chán, không phong phú, không hấp dẫn Mỗi đoạn nhạc nên xây dựng từ hai đến ba đội hình

Sau một câu múa, một đoạn múa phải chuyển đội hình (2, 3 nhịp

cuối), cũng có khi dùng cả câu múa để chuyển đội hình

87

Đội hình mở đầu và đội hình kết cũng có một số hình thức:

Mở đầu: Từ trong ra: Thể hiện đang đi tới hoặc gặp nhau

Kết đi vào: Tiếp tục sự việc, hành trình, toả đi

Mở đầu, kết tạo hình: Những người múa đứng, ngôi, quỳ, nằm ở một

tư thế nhất định Nếu có nhiều người thì tư thế của mỗi người phải biểu

đạt được ý tưởng chung, phải liên quan tới nhau Những đội hình mở đầu

và kết dừng ở tạo dáng phải gây ấn tượng Ấn tượng đó thường là ý tưởng

chủ đạo của phần múa (bài hát) mà cần được thông tin, gây xúc cảm cho

khán giả hoặc chí ít cũng phải đẹp Đông thời với việc hình thành ý tưởng

múa là phải xác định nhân vật múa Trang phục của người múa sẽ xác

định nhân vật múa là ai, ai sẽ truyền cảm xúc, những điều mà tác phẩm

âm nhạc muốn nói đến khán giả Trang phục còn nói lên phong cách của

tác phẩm: dân gian, hiện đại, lãng mạn hay hiện thực

Đạo cụ trong múa phụ hoạ là một phương tiện tương đối tốt để có

thể nói hộ những điều mà động tác, tư thế bị hạn chế không nói rõ được

Ví dụ: Em nhỏ đeo cặp thì người ta nhận ra ngay là em đi học, hoặc

tay cẩm quả bóng thì sẽ hiểu ngay là vui chơi

Ngoài ra, đạo cụ cũng có thể giảm phần nào khó khăn về khả năng

múa của các em Đạo cụ cũng tạo hiệu quả khá tốt về mĩ cảm

Ví dụ: Những chiếc khăn, những bông hoa to được kết sẽ tạo thành