HƯỚNG DẪN VIẾT CÁC PHẦN YÊU CẦU NÂNG CAO TRONG BÀI NGHỊ LUẬN VĂN HỌC

Tài liệu tham khảo để nâng cao vốn từ cũng như kiến thức nền tảng trong cách viết nghị luận văn học đối với các tác phẩm thơ trong ngữ văn lớp 12 để đạt điểm số cao. Thân gửi tặng các bạn, mong rằng tài liệu sẽ hữu ích với các bạn.

TÀI LIỆU: HƯỚNG DẪN VIẾT CÁC PHẦN YÊU CẦU NÂNG CAO TRONG BÀI NGHỊ LUẬN VĂN HỌC

(Phần 2: Các tác phẩm thơ)

VIỆT BẮC - TỐ HỮU

1 Nhận xét giọng điệu của Tố Hữu Nhà văn Chekhov từng khẳng định: “Nếu tác giả không có lối đi riêng thì người

đó không bao giờ là nhà văn cả… nếu anh không có giọng riêng, anh khó trở thành nhà văn thực thụ” và nhà thơ cũng không nằm ngoài quy luật ấy Trong sự nghiệp sáng tác không mệt mỏi mỗi người nghệ sĩ đều tìm cho mình một “giọng nói riêng” Giọng nói

ấy chính là thái độ, tình cảm, lập trường tư tưởng, đạo đức của nhà văn đối với hiện tượng được miêu tả Nó quy định cách xưng hô, gọi tên, dùng từ, sắc diệu tình cảm, cách cảm thụ xa gần, thân sơ, thành kính hay suồng sã, ngợi ca hay châm biếm,… Hiểu rõ điều đó, Tố Hữu khẳng định giọng nói của mình trên thi đàn: Thơ là chuyện đồng điệu […] Thơ là tiếng nói đồng ý và đồng tình, tiếng nói đồng chí Và suốt đời sáng tác của mình, nhà thơ đã luôn trung thành với “tôn chỉ” đã đặt ra để rồi ta biết đến người nghệ

sĩ ấy với chất giọng “trữ tình chính trị” Ngay từ giây phút đầu tiên khi giác ngộ lí tưởng

Đảng, Tố Hữu đã khẳng định làm thơ để phục vụ kháng chiến Chính vì thế lí tưởng cách mạng, đời sống cách mạng, những sự kiện chính trị đã trở thành nguồn cảm xúc lớn trong sự nghiệp sáng tác của nhà thơ Tiếng thơ của Tố Hữu tập trung vào tái hiện lịch sử, đặc biệt là những sự kiện chính trị quan trọng trong lịch sử dân tộc Mỗi một sự kiện ấy lại được bọc trong giọng nói ngọt ngào, thiết tha Lối trữ tình này được khơi nguồn từ những câu dân ca như hò mái nhì, mái đẩy, điệu lí, điệu ca nam ai, nam bằng,

… của xứ Huế thân thương Dẫu có ngụp lặn trong cuộc đời bể dâu thì “người chép sử bằng thơ” ấy vẫn giữ vẹn tròn giọng nói thủ thỉ, tâm tình xiết bao ngọt ngào thiết tha

Cả bài thơ “Việt Bắc” được viết theo lối đối đáp giao duyên của liền anh, liền chị trong

ca dao dân ca để mà giãi bày tâm sự giữa kẻ đi người ở, giữa đồng bào Việt Bắc và cán

bộ Cách mạng Mình - ta, ta - mình quấn quýt bên nhau trong mối ân tình sâu nặng như thể “Mình về ta chẳng cho về/ Ta nắm vạt áo, ta đề bài thơ” Hoài Thanh thật tinh tường khi quả quyết nhận xét về “cái giọng riêng” của “cánh chim đầu đàn của thơ ca cách mạng” thế này: “Một tiếng nói yêu thương luôn luôn chan hòa ánh sáng, tự nó cũng là ánh sáng, lại hết sức linh hoạt và uyển chuyển, mỗi lúc một khác, mỗi nơi một khác, kể

cả những lúc chỉ là sự im lặng giữa các dòng thơ Phải chăng đây chính là bản sắc riêng của thơ Tố Hữu” Hay nói theo cách Xuân Diệu thì: “Tố Hữu đã đưa thơ chính trị đạt đến trình độ rất đỗi trữ tình” (Xuân Diệu)

2 Nhận xét sự kết hợp giữa khuynh

hướng sử thi và cảm hứng lãng mạn

của Tố Hữu

Nói theo cách của Tố Hữu thì “Cuộc đời là nơi xuất phát và cũng là nơi đi tới của văn học”, hiểu được điều ấy nên trước cuộc biến thiên to lớn của dân tộc văn học tạm gác lại niềm vui, nỗi buồn của cá nhân để đến với nỗi niềm chung của khối đời, toàn dân Văn học lúc này khoác lên mình tấm áo sử thi để rồi phản ánh, đề cập đến những vấn đề

có ý nghĩa lịch sử lớn lao và có tính chất toàn dân tộc Kể từ đó, chàng thanh niên 18 tuổi năm nào khi mới bước chân vào “trường văn trận bút” đã định sẵn ngòi bút của mình phải phục vụ sự nghiệp giải phóng dân tộc Chính vì thế, chặng đường thơ Tố Hữu luôn song hành với chặng đường cách mạng Những sự kiện lịch sử lớn luôn là nguồn cảm hứng chính trong thơ Tố Hữu Ông luôn đề cập đến những vấn đề lịch sử mang tính toàn dân: “Nhớ khi kháng Nhật, thuở còn Việt Minh” Hay sự kiện “Tân Trào, Hồng Thái, mái đình, cây đa”, …Để rồi phía sau những dấu ấn lịch sử không thể phai mờ là một hồn thơ hướng tới cái “ta” chung, một cái tôi nhân danh Đảng và dân tộc với lẽ sống lớn, tình cảm lớn, niềm vui lớn Khuynh hướng sử thi lai được nâng lên bởi đôi cánh của cảm hứng lãng mạn - một thứ thuốc tinh thần giúp con người có thể vượt lên mọi thử thách trong máu lửa của chiến tranh đã hướng tới ngày chiến thắng, trong gian khổ

cơ cực đã nghĩ tới ngày mai ấm no hạnh phúc Tố Hữu chẳng ngoại lệ, những vần thơ của ông hân hoan, chan chứa niềm tin vào Đảng, vào Cách mạng Cũng trong đôi mắt say sưa của hơn men lãng mạn, người chép sử bằng thơ ấy nhìn đâu cũng thấy đất nước mình tươi đẹp:

“Tôi lại nhìn như đôi mắt trẻ thơ

Tổ quốc tôi chưa đẹp thế bao giờ Xanh núi, xanh sông, xanh đồng, xanh bể Xanh trời xanh của những ước mơ”

Thật đầy đủ khi nhận xét về Tố Hữu như thế này: Thơ của chàng thanh niên Tố Hữu khi

ấy từ trái tim vọt ra cũng như thơ của chúng tôi, cũng lãng mạn như thể chúng tôi, nhưng

là thứ lãng mạn khác, có nhiều máu huyết hơn; thơ chúng tôi chỉ đập cho mở cửa trời, nhưng thơ Tố Hữu thì mới có chìa khóa: Cách mạng, giải phóng dân tộc, giải phóng cho người lao khổ (Xuân Diệu)

3 Nhận xét về vẻ đẹp con người Việt

Nam trong kháng chiến

Hình ảnh con người Việt Nam trong kháng chiến được Tố Hữu bao quát toàn bộ, từ người chiến sĩ cách mạng nơi tuyền tuyến đến người hậu phương quê nhà, tất cả hòa chung bầu không khí sục sôi chiến đấu Người lính, bộ đội, chiến sĩ trong “Việt Bắc” không được điểm mặt, chỉ tên, cũng không thấy rõ bóng dáng mà được hòa vào dòng người đêm ra trận Họ mang vẻ đẹp của những thanh niên mang trong mình chí lớn bảo

vệ Tổ quốc, đấu tranh cho độc lập của đất nước, tự do, hạnh phúc của nhân dân Chỉ bằng những tiếng thơ chân thật, tinh thần của những anh bộ đội cụ Hồ trong những năm tháng ấy đã bừng cháy trong từ câu chữ, thiêu đốt quân thù, mang lý tưởng sống cao đẹp

và lòng dũng cảm truyền tải đến bạn đọc Bên cạnh những người ra trận, hậu phương, dân quân chi viện cũng ngời sáng lên vẻ đẹp của người con đất Việt: cần cù, không ngại khó, ngại khổ, kiên cường, bất khuất cùng ý chí sắt đá đoàn kết đánh giặc Và ở những trang thơ ấy còn sáng lên hình ảnh cụ Hồ - lãnh tụ vĩ đại của dân tộc Việt Nam Người như ánh dương soi đường chỉ lối đưa toàn dân ta đến ngày mai tươi sáng, ấm lo, hạnh phúc Có thể thấy trong những vần thơ “Việt Bắc” của Tố Hữu, mỗi một khuôn mặt người hòa vào nhau làm lên vẻ đẹp của dân tộc, vẻ đẹp của tình đoàn kết, gắn bó bền chặt trong khối đời Họ cùng chung gian khó, cùng vượt hiểm nguy, cùng sống cùng chết, cùng căm thù, cùng bảo vệ, cùng tiến lên, cùng chiến thắng và cùng nhau hân hoan trong niềm vui chiến thắng Để rồi trong giờ phút phải chia xa, họ lại nhớ thương, bịn rịn, gửi gắm đến nhau biết bao tình cảm keo sơn, mặn nồng Hình ảnh những con người Việt Nam ấy đã đi vào thơ ca kháng chiến như một niềm thơ lớn và trở thành phần hồn của mỗi người con đất Việt Yêu biết mấy hình ảnh những người dân Việt Nam, cần cù trong lao động, anh hùng trong chiến đấu:

“Yêu biết mấy những con người đi tới Hai cánh tay như hai cánh bay lên Ngực dám đón những phong ba dữ dội Chân đạp bùn không sợ các loài sên!”

(Mùa thu tới - Tố Hữu)

TÂY TIẾN - QUANG DŨNG

1 Vẻ đẹp của người lính thời kỳ kháng

chiến chống Pháp

Quả thực “Thơ là cây đàn muôn điệu của tâm hồn, của nhịp thở con tim” (Hoài Thanh) bởi Quang Dũng đã để từng con chữ thoát ra từ lồng ngực mình Những câu thơ thổn thức của ông về hình tượng người lính Tây Tiến hòa chung vào bản nhạc muôn điệu của thơ ca kháng chiến, bồi đắp thêm những vẻ đẹp của người lính thời kỳ kháng chiến chống Pháp, thời kỳ của những đau thương và anh dũng Đầu tiên khi nhắc đến những người lính thời kì kháng chiến chống Pháp, ta sẽ hình dung đến những người lính

áo vải Họ là những người nông dân buông cuốc, buông cày bước thẳng vào chiến trường Tay cầm súng có thể chưa quen, chân đi vạn dặm có thể mỏi mệt nhưng những người lính ấy luôn mang trong mình ý chí kiên định không gì có thể lay chuyển Họ từ một con người “súng bắn chưa quen, quân sự mươi bài” dần được tôi luyện trong kháng chiến, trở thành những người anh hùng dân tộc coi núi rừng là nhà, nắng mưa là bạn,

“quyết tử cho tổ quốc quyết sinh” Các anh luôn kiên cường, dũng cảm, đoàn kết một

lòng vì sự nghiệp giành lại độc lập dân tộc Đã có những gian lao, có cả những hi sinh nhưng không gì có thể ngăn được ý chí, niềm lạc quan của những người lính Cụ Hồ tin vào ngày mai tươi sáng Những người lính thời kì kháng chiến chống Pháp có vẻ đẹp chung là vậy, riêng với người lính Tây Tiến - những chiến sĩ bước từ trường học vào chiến trường Họ lại có những vẻ đẹp riêng Với cái hào hoa, phong nhã có sẵn của những trí thức trẻ, người lính Tây Tiến mang trong mình cả nét hào hoa, phong nhã, lãng mạn Dù là người lính xuất thân từ thôn quê, đồng ruộng hay từ Hà thành, từ trường học thì họ, những anh hùng thời kì kháng chiến chống Pháp cũng luôn mang tâm thế:

“Ta xé mình ra ngang dọc chiến hào Cho Tổ quốc liền sông núi vạn đời sau”

(Chế Lan Viên)

2 Vẻ đẹp trong ngòi bút của nhà thơ

Quang Dũng (Phong cách sáng tác

của Quang Dũng)

Với mỗi người nghệ sĩ, có giọng điệu và dấu ấn riêng là điều kiện tiên quyết khi làm nghệ thuật Thậm chí đến khi tác giả đó không còn nữa thì “vân chữ” mà ông in trên trang giấy vẫn sẽ hiện lên như một tấm huy chương sáng chói Đặt bút và khắc họa những nét tinh tế về người lính Tây Tiến, Quang Dũng cho ta thấy rõ vẻ đẹp trong ngòi bút của mình Đó cũng chính là phong cách nghệ thuật riêng biệt của nhà thơ xứ Đoài mây trắng ấy, một ngòi bút hồn hậu, phóng khoáng lãng mạn và tài hoa “Tây Tiến” không những là bài thơ nổi bật nhất trong sự nghiệp sáng tác của nhà thơ Quang Dũng

mà còn mang đậm phong cách thơ của ông Cảm hứng lãng mạn là cảm hứng chủ đạo của bài thơ, là mạch cảm xúc nhớ nhung xuyên suốt về những thời đã qua của nhà thơ

về đồng đội, đơn vị của mình Chính cảm hứng lãng mạn đã biến một bài thơ viết về người lính cách mạng thành một bài thơ mang đậm nét trữ tình, đong đầy cảm xúc Nhưng trong mạch cảm xúc ấy còn có sự hòa phối của bút pháp hiện thực đã lột một cách chân thực cuộc sống người lính nơi chiến trường với những gian khổ, thiếu thốn, khắc nghiệt của chiến tranh để ta thấy trong cái phóng khoáng, lãng mạn của tuổi trẻ ấy vẫn tràn đầy mất mát, đau thương của một thời khói lửa “Tây Tiến” đã thể hiện những nét đặc sắc nhất trong phong cách nghệ thuật của Quang Dũng, đó là bút pháp tương phản đầy ấn tượng của cảm hứng lãng mạn, là chất họa và chất nhạc đậm nét với giá trị biểu cảm mạnh mẽ, là cái bi tráng đưa đến những xúc động sâu sắc nhất trong lòng người đọc Các nhìn, cách viết khác lại của Quang Dũng thật xứng với lời nhận định của nhà thơ Vũ Quần Phương: “Quang Dũng đứng riêng một ốc đảo, đặc biệt với bài thơ “Tây Tiến” ông không có điểm gì chung chung với các nhà thơ khác, ông đứng biệt lập như một hòn đảo giữa các nhà thơ kháng chiến”

3 Tinh thần bi tráng trong bài thơ Bi tráng là vừa bi ai vừa hào hùng "Tây Tiến" là tác phẩm thể hiện rõ tinh thần

bi tráng bởi chính bài thơ không hề che giấu, né tránh hiện thực gian khổ của hiện thực nhưng bi ở đây không lụy Tinh thần bi tráng trong toàn bài được thể hiện bằng một

giọng điệu, âm hưởng, màu sắc tráng lệ, hào hùng có thể đem đến cho người lính sức mạnh và niềm tin vào tương lai Bi là khó khăn trùng điệp khi vượt non vượt núi, là hi sinh, là bỏ mạng nơi rừng thiêng nước độc Ấy thế nhưng cái bi ấy vẫn không thể sánh bằng cái tráng khí, lý tưởng của người lính Tây Tiến Các anh không quản ngại khó khăn gian khổ, không sợ hi sinh, coi cái chết nhẹ “tựa lông hồng” Quang Dũng đã chọn lọc, đã tinh chế những nét tiêu biểu nhất của những người lính Tây Tiến để tạc nên bức tượng đài tập thể của cả đoàn quân Cái bi và cái hùng là hai chất liệu chủ yếu của bức tượng đài người lính Tây Tiến, để cho hình ảnh những con người ấy sống mãi trong trái tim bạn đọc

4 Cảm hứng lãng mạn trong bài thơ Cảm hứng lãng mạn thể hiện ở "cái tôi" đầy tình cảm, cảm xúc của nhà thơ Nó

phát huy cao độ trí tưởng tượng, sử dụng rộng rãi những yếu tố cường điệu và phóng đại, những thủ pháp đối lập để tô đậm cái phi thường, tạo nên ấn tượng mạnh mẽ về cái hùng vĩ và cái tuyệt mĩ Thiên nhiên Tây Bắc qua ngòi bút lãng mạn của Quang Dũng, được cảm nhận với vẻ đẹp vừa đa dạng vừa độc đáo, vừa hùng vĩ vừa thơ mộng, hoang

sơ mà ấm áp Hình ảnh những cô gái, những con người Tây Bắc càng tô đậm thêm chất huyền bí, thơ mộng của núi rừng Chất lãng mạn còn được thể hiện chủ yếu ở cảm hứng hướng tới cái cao cả, sẵn sàng xả thân, hi sinh tất cả cho lí tưởng chung của cộng đồng, của toàn dân tộc của những người lính Hiện thực người lính Tây Tiến phải đối diện là

khó khăn trùng trùng Nếu không có cảm hứng lãng mạn nâng đỡ, có lẽ sức nặng của những khó khăn gian khổ đã là sức cản rất lớn trên bước đường hành quân của người lính Lãng mạn cho phép người lính nâng tâm hồn mình bay lên khỏi những mất mát của chiến tranh tàn bạo, cho phép họ nghĩ về những người thân yêu mình đang bảo vệ

để thêm chắc cây súng, cho phép họ tin vào ý nghĩa đúng đắn của cuộc chiến đấu, tin vào lý tưởng mình đang theo đuổi Hơn hết cảm hứng lãng mạn không cho phép họ bỏ cuộc giữa chừng khi nước nhà chưa sạch bóng quân thù Nhà phê bình Nguyễn Đăng Điệp đã có lần từng chia sẻ: “Nếu như Chính Hữu viết về những chàng vệ quốc bằng bút pháp hiện thực thì Quang Dũng đã tái hiện vẻ đẹp người lính bằng đôi cánh lãng mạn đem đến men say cho thi tứ, sự bay bổng của hình tượng… Nếu thiếu đi cái chất lãng mạn, “Tây Tiến” cơ hồ sẽ mất đi vẻ đẹp toàn bích của nó.” Thế mới thấy cảm hứng lãng mạn đã tạo nên phong vị riêng biệt, tạo nên sức hút cho “Tây Tiến” như thế nào

5 Chất nhạc, chất họa trong bài thơ Theo Vũ Thu Hương thì “Tây Tiến – tượng đài bất tử về người lính vô danh” còn

đối với Xuân Diệu: “Đọc Tây Tiến, ta có cảm tưởng như ngậm nhạc trong miệng” “Tây Tiến” dưới ngòi bút của Quang Dũng đã có cả chất nhạc, chất họa tạo thành một tác phẩm đặc biệt thành công Về chất nhạc, Quang Dũng tạo nên bằng cách sắp xếp có chủ

ý những từ ngữ có thanh bằng trắc cùng các từ láy một phần hoặc toàn phần Nếu miêu

tả dốc cao, vực sâu thì thường những thanh trắc được sử dụng Có khi ta lại thấy những

câu thơ êm đềm toàn thanh bằng nhẹ nhàng và bay bổng Dấu bằng trắc đan xen cũng

có lúc thể hiện những chặng đường gập ghềnh, hiểm trở mà người lính phải đi qua Chất nhạc không chỉ đến từ nghệ thuật sử dụng ngôn từ mà nó còn thể hiện trong hình ảnh thơ Dòng sông Mã là bản nhạc chứa đựng linh hồn núi sông song hành cũng người lính:

“Sông Mã gầm lên khúc độc hành” Về chất hoạ, khung cảnh thiên nhiên được vẽ lên bởi những nét khảng khái, khoẻ khoắn, rõ ràng Điểm nhìn có cao, có rộng, có sâu Trên nền thiên nhiên ấy là người lính hành quân, tuy hình dáng nhỏ bé nhưng tầm vóc và ý chí lại vô cùng lớn lao Thiên nhiên thì hùng vĩ, con người thì được tạc nên như bức tượng đài Đó là bức họa bằng ngôn từ mà Quang Dũng đã vẽ nên

SÓNG - XUÂN QUỲNH

1 Vẻ đẹp tâm hồn người phụ nữ

trong tình yêu

Đọc “Sóng” ta như thấy hình ảnh của từng cô gái trong đó mà không phải chỉ riêng Xuân Quỳnh Tình yêu là câu chuyện của muôn thuở, nó vượt mọi thời gian, mọi không gian, luôn mang trong mình một sức sống bền bỉ Thử hỏi có ai trong tình yêu mà không thương, không nhớ, không mong, có ai trong tình yêu mà không mang khát vọng thủy chung, khát