TIỂU LUẬN môn học TỔNG QUAN cơ CHẾ gây UNG THƯ DO tác NHÂN môi TRƯỜNG gây RA

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP.. HỒ CHÍ MINH KHOA KHOA HOCSINH HỌC TIỂU LUẬN MÔN HOC TỔNG QUAN CƠ CHẾ GÂY UNG THƯ DO TAC NHÂN MÔI TRƯƠNG GÂY RA Ngành học Chuyên ng

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP HỒ CHÍ MINH KHOA KHOA HOC

SINH HỌC

TIỂU LUẬN MÔN HOC

TỔNG QUAN CƠ CHẾ GÂY UNG THƯ DO TAC NHÂN MÔI TRƯƠNG GÂY RA

Ngành học Chuyên ngành : Môn học

Giảng viên

BỘ GIÁO DỤC VÀ ĐÀO TẠO TRƯỜNG ĐẠI HỌC NÔNG LÂM TP HỒ CHÍ MINH KHOA KHOA HOC

SINH HỌC

TIỂU LUẬN MÔN HOC

Giảng viên hướng dẫn:

PGS.TS Nguyễn Bảo Quốc

Nhóm sinh viên thực hiện: NHÓM 3

Họ và tên

Phạm Thùy Linh

Nguyễễ̃n Đông Thiên

Nguyễn Thị Mộng Huyền

MUC LUC

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

PHẦN 2 TỔNG QUAN CƠ CHẾ GÂY UNG THƯ DO TÁC NHÂN MÔI TRƯỜNG GÂY RA

2.1 Định nghĩa chung

2.1.1Ung thư là gì?

2.1.2Sự khác biệt giữa tế bào ung thư và tế bào bình thường

2.1.3Chất gây ung thư

2.1.4Nguyên nhân gây ung thư

2.2 Một số loai bệnh ung thư hiện nay

2.2.1Các loai bệnh ung thư phổ biến

2.2.1.1 Ung thư biểu mô

2.2.1.2 U xương

2.2.1.3 Bệnh bach cầu

2.2.1.5 Ung thư hệ thần kinh trung ương

2.2.1.6 Đau u tủy

2.2.1.7 U hắc tố:

2.2.1.8 Các loai khối u khác

2.2.2Các bệnh ung thư do tác nhân môi trường gây ra

*Sự liên quan giữa việc thừa cân / béo phìì̀, tiểể̉u đườì̀ng loại II và ung thư

2.3 Cơ chế sinh ung thư do tác nhân môi trường

2.3.1Cơ chế chung

2.3.1.1 Sinh ung thư tự phát

*Phân biệệ̣t giữễ̃a Genotoxic vàì̀ Nongenotoxic Carcinogens

2.3.2 Cách ung thư hình thành và phát triển

2.3.3 Ung thư di căn

2.3.2Cơ chế gây ung thư của một số tác nhân môi trường cụ thể

2.3.2.1 Vi rút và các vi sinh vật khác

2.3.2.2 Bức xa ion hóa và không ion hóa

2.3.2.3 Các chất hóa học tổng hợp 27

2.3.2.4 Bổ sung DNA và đột biến 28

2.3.2.5 Kim loai nặng trong môi trường 32

2.3.2.6 Thuốc lá 33

2.3.2.7 Rượu bia 38

PHẦN 3 KẾT LUẬN 41

TÀI LIỆU THAM KHẢO 42

DANH SACH CAC TỪ VIẾT TẮT

AhR thụệ̣ thểể̉ hydrocacbon aryl

BBP benzyl butyl phthalate

CMR chấấ́t gây ung thư, gây độệ̣t biếấ́n vàì̀ gây độệ̣c

CYP cytochrome P450

DEHP diethylhexyl phthalate

EBV virus Epstein – Barr

EMF trườì̀ng điệệ̣n từ

HBV vi rúấ́t viêm gan B

HCV vi rúấ́t viêm gan C

HHV virus herpes ở ngườì̀i

HIV vi rúấ́t suy giảể̉m miễễ̃n dịệ̣ch ở ngườì̀i

HPV vi rúấ́t u nhúấ́ ở ngườì̀i

HTLV-1 virus bạch huyếấ́t tếấ́ bàì̀o T ở ngườì̀i loại 1

NAT N-acetyltransferase

NOC hợệ̣p chấấ́t N-nitroso

PAH hiđrocacbon thơm đa vòng

PCB polychlorobiphenyl

ROS cáấ́c loại oxy phảể̉n ứấ́ng

UV tia cực tím

PHẦN 1 MỞ ĐẦU

Ung thư vẫn luôn làì̀ mốấ́i nguy đếấ́n sứấ́c khỏe đáấ́ng quan tâm bậệ̣c nhấấ́t trên toàì̀n cầì̀u.Theo thốấ́ng kê củể̉a GLOBOCAN năm 2020, tìì̀nh hìì̀nh mắấ́c vàì̀ tử vong do ung thư trêntoàì̀n thếấ́ giới đềì̀u cóấ́ xu hướng tăng Ung thư làì̀ mộệ̣t trong nhữễ̃ng nguyên nhân gây tửvong hàì̀ng đầì̀u trên toàì̀n thếấ́ giới Năm 2018, cóấ́ 18,1 triệệ̣u ca mắấ́c mới vàì̀ 9,5 triệệ̣u ca tửvong liên quan đếấ́n ung thư trên toàì̀n thếấ́ giới Đếấ́n năm 2040, sốấ́ ca ung thư mới mỗi nămdựệ̣ kiếấ́n sẽ tăng lên 29,5 triệệ̣u ngườì̀i vàì̀ sốấ́ ca tử vong do ung thư lên 16,4 triệệ̣u ngườì̀i.Tại Việệ̣t Nam, ước tíấ́nh cóấ́ 182.563 ca mắấ́c mới vàì̀ 122.690 ca tử vong do ung thư.Cứấ́ 100.000 ngườì̀i thìì̀ cóấ́ 159 ngườì̀i chẩn đoáấ́n mắấ́c mới ung thư vàì̀ 106 ngườì̀i tử vong doung thư

Hiệệ̣n nay, chỉ cóấ́ 185/204 quốấ́c gia cóấ́ báấ́o cáấ́o thốấ́ng kê vềì̀ tìì̀nh hìì̀nh bệệ̣nh ung thưtheo GLOBOCAN Năm 2020, Việệ̣t Nam xếấ́p thứấ́ 91/185 vềì̀ tỷ suấấ́t mắấ́c mới vàì̀ thứấ́50/185 vềì̀ tỷ suấấ́t tử vong trên 100.000 ngườì̀i Thứấ́ hạng nàì̀y tương ứấ́ng củể̉a năm 2018 làì̀99/185 vàì̀ 56/185 Như vậệ̣y, cóấ́ thểể̉ thấấ́y làì̀ tìì̀nh hìì̀nh mắấ́c mới vàì̀ tử vong do ung thư ởViệệ̣t Nam đềì̀u đang tăng nhanh Tìì̀nh hìì̀nh nàì̀y cũng tương tựệ̣ với nhiềì̀u quốấ́c gia trên thếấ́giới, trong đóấ́ cóấ́ cáấ́c quốấ́c gia pháấ́t triểể̉n như Anh, Pháấ́p, Ý, Nhậệ̣t Bảể̉n, Hàì̀n Quốấ́c, Tháấ́iLan, Hoa Kỳ Nhìì̀n chung, tỷ lệệ̣ ung thư cao nhấấ́t ở cáấ́c quốấ́c gia cóấ́ dân sốấ́ cóấ́ tuổể̉i thọệ̣,trìì̀nh độệ̣ họệ̣c vấấ́n vàì̀ mứấ́c sốấ́ng cao nhấấ́t Nhưng đốấ́i với mộệ̣t sốấ́ loại ung thư, chẳng hạnnhư ung thư cổể̉ tử cung, điềì̀u ngượệ̣c lại làì̀ đúấ́ng, vàì̀ tỷ lệệ̣ mắấ́c bệệ̣nh cao nhấấ́t ở cáấ́c quốấ́c giacóấ́ dân sốấ́ xếấ́p hạng thấấ́p vềì̀ cáấ́c biệệ̣n pháấ́p nàì̀y

Trong cáấ́c táấ́c nhân gây ra ung thư, cáấ́c yếấ́u tốấ́ môi trườì̀ng đượệ̣c cho làì̀ cóấ́ liên quanđếấ́n khoảể̉ng 80% đếấ́n 90% cáấ́c trườì̀ng hợệ̣p ung thư, theo Việệ̣n Ung thư Quốấ́c gia Trongcáấ́c nghiên cứấ́u nhiềì̀u năm trở lại đây, cáấ́c nhàì̀ khoa họệ̣c luôn không ngừng nỗ lựệ̣c tiếấ́p tụệ̣cnghiên cứấ́u mốấ́i liên hệệ̣ giữễ̃a cáấ́c táấ́c nhân môi trườì̀ng (bao gồm chếấ́ độệ̣ ăn uốấ́ng, tiếấ́p xúấ́cvới hóấ́a chấấ́t ) vàì̀ sựệ̣ pháấ́t triểể̉n củể̉a nhiềì̀u loại ung thư (bao gồm ung thư phổể̉i, vúấ́ vàì̀tuyếấ́n tiềì̀n liệệ̣t )

Vì vậệ̣y, bàì̀i tiểể̉u luậệ̣n sau đây đượệ̣c thựệ̣c hiệệ̣n nhằm cung cấấ́p mộệ̣t mộệ̣t cáấ́i nhìì̀n tổể̉ngquan, tóấ́m tắấ́t vềì̀ ung thư đượệ̣c gây ra bởi cáấ́c táấ́c nhân môi trườì̀ng cũng như cơ chếấ́ củể̉achúấ́ng.

PHẦN 2 TỔNG QUAN CƠ CHẾ GÂY UNG THƯ DO TAC NHÂN

MÔI TRƯƠNG GÂY RA2.1 Định nghĩa chung

2.1.1 Ung thư la gì?

Ung thư làì̀ quáấ́ trìì̀nh bệệ̣nh lýấ́ trong đóấ́ mộệ̣t sốấ́ tếấ́ bàì̀o thoáấ́t ra khỏi sựệ̣ kiểể̉m soáấ́t, sựệ̣biệệ̣t hóấ́a sinh lýấ́ củể̉a tếấ́ bàì̀o, tiếấ́p tụệ̣c nhân lên không kiểể̉m soáấ́t đượệ̣c vàì̀ lây lan sang cáấ́c bộệ̣phậệ̣n kháấ́c củể̉a cơ thểể̉

Ung thư cóấ́ thểể̉ bắấ́t đầì̀u ở hầì̀u hếấ́t mọệ̣i nơi trong cơ thểể̉ con ngườì̀i, đượệ̣c tạo thàì̀nh từhàì̀ng nghìì̀n tỷ tếấ́ bàì̀o Thông thườì̀ng, cáấ́c tếấ́ bàì̀o củể̉a con ngườì̀i pháấ́t triểể̉n vàì̀ nhân lên(thông qua mộệ̣t quáấ́ trìì̀nh gọệ̣i làì̀ phân chia tếấ́ bàì̀o) đểể̉ hìì̀nh thàì̀nh cáấ́c tếấ́ bàì̀o mới khi cơ thểể̉cầì̀n chúấ́ng Khi cáấ́c tếấ́ bàì̀o giàì̀ đi hoặệ̣c bịệ̣ hư hỏng, chúấ́ng sẽ chếấ́t vàì̀ cáấ́c tếấ́ bàì̀o mới sẽ thaythếấ́ vịệ̣ tríấ́ củể̉a chúấ́ng

Đôi khi quáấ́ trìì̀nh cóấ́ trậệ̣t tựệ̣ nàì̀y bịệ̣ pháấ́ vỡ vàì̀ cáấ́c tếấ́ bàì̀o bấấ́t thườì̀ng hoặệ̣c bịệ̣ hư hỏngpháấ́t triểể̉n vàì̀ nhân lên khi chúấ́ng không nên Nhữễ̃ng tếấ́ bàì̀o nàì̀y cóấ́ thểể̉ hìì̀nh thàì̀nh khốấ́i u,làì̀ nhữễ̃ng cụệ̣c mô Cáấ́c khốấ́i u cóấ́ thểể̉ làì̀ ung thư hoặệ̣c không phảể̉i ung thư (u làì̀nh tíấ́nh) Cáấ́ckhốấ́i u ung thư lan vàì̀o hoặệ̣c xâm lấấ́n vàì̀o cáấ́c mô lân cậệ̣n vàì̀ cóấ́ thểể̉ di chuyểể̉n đếấ́n nhữễ̃ngnơi xa trong cơ thểể̉ đểể̉ hìì̀nh thàì̀nh cáấ́c khốấ́i u mới (mộệ̣t quáấ́ trìì̀nh gọệ̣i làì̀ di căn) Cáấ́c khốấ́i uung thư cũng cóấ́ thểể̉ đượệ̣c gọệ̣i làì̀ khốấ́i u áấ́c tíấ́nh Nhiềì̀u bệệ̣nh ung thư hìì̀nh thàì̀nh cáấ́c khốấ́i urắấ́n, nhữễ̃ng bệệ̣nh ung thư máấ́u bệệ̣nh bạch cầì̀u (Armitage, 1954)

Cáấ́c khốấ́i u làì̀nh tíấ́nh không lây lan vàì̀o hoặệ̣c xâm lấấ́n vàì̀o cáấ́c mô lân cậệ̣n Khi loại

bỏ, cáấ́c khốấ́i u làì̀nh tíấ́nh thườì̀ng không pháấ́t triểể̉n trở lại, trong khi cáấ́c khốấ́i u ung thư đôikhi cóấ́ Tuy nhiên, cáấ́c khốấ́i u làì̀nh tíấ́nh đôi khi cóấ́ thểể̉ tích kháấ́ lớn Mộệ̣t sốấ́ cóấ́ thểể̉ gây racáấ́c triệệ̣u chứấ́ng nghiêm trọệ̣ng hoặệ̣c đe dọệ̣a tíấ́nh mạng, chẳng hạn như cáấ́c khốấ́i u làì̀nh tíấ́nhtrong não

Hình 2.1 Một tế bào ung thư phổi1

2.1.2 Sự khác biệt giữa tế bao ung thư va tế bao bình thường

Tế bào ung thư khác vơi tế bào bình thường về nhiều mặt Ví dụ như:

+ Pháấ́t triểể̉n trong trườì̀ng hợệ̣p không cóấ́ tíấ́n hiệệ̣u cho biếấ́t chúấ́ng pháấ́t triểể̉n Cáấ́c tếấ́ bàì̀obìì̀nh thườì̀ng chỉ pháấ́t triểể̉n khi chúấ́ng nhậệ̣n đượệ̣c nhữễ̃ng tíấ́n hiệệ̣u này

+ Bỏ qua cáấ́c tíấ́n hiệệ̣u thông thườì̀ng báấ́o cho cáấ́c tếấ́ bàì̀o ngừng phân chia hoặệ̣c chếấ́t(mộệ̣t quáấ́ trìì̀nh đượệ̣c gọệ̣i làì̀ quáấ́ trìì̀nh chếấ́t tếấ́ bàì̀o theo chương trìì̀nh, hoặệ̣c apoptosis)

+ Xâm nhậệ̣p vàì̀o cáấ́c vùng lân cậệ̣n vàì̀ lây lan sang cáấ́c vùng kháấ́c trên cơ thểể̉ Cáấ́c tếấ́bàì̀o bìì̀nh thườì̀ng ngừng pháấ́t triểể̉n khi chúấ́ng gặệ̣p cáấ́c tếấ́ bàì̀o kháấ́c, vàì̀ hầì̀u hếấ́t cáấ́c tếấ́ bàì̀obìì̀nh thườì̀ng không di chuyểể̉n xung quanh cơ thểể̉

Nguồn: Anne Weston, EM STP, The Francis Crick Institute/Science Photo Library

+ Khiến cáấ́c mạch máấ́u pháấ́t triểể̉n vềì̀ phíấ́a khốấ́i u Cáấ́c mạch máấ́u nàì̀y cung cấấ́p oxy vàì̀ chấấ́t dinh dưỡng cho khốấ́i u vàì̀ loại bỏ cáấ́c chấấ́t thảể̉i từ khốấ́i u.

+ Ẩn khỏi hệệ̣ thốấ́ng miễễ̃n dịệ̣ch Hệệ̣ thốấ́ng miễễ̃n dịệ̣ch thườì̀ng loại bỏ cáấ́c tếấ́ bàì̀o bịệ̣ hư hỏng hoặệ̣c bấấ́t thườì̀ng

+ Đáấ́nh lừa hệệ̣ thốấ́ng miễễ̃n dịệ̣ch đểể̉ giúấ́p cáấ́c tếấ́ bàì̀o ung thư tồn tại vàì̀ pháấ́t triểể̉n Víấ́dụệ̣, mộệ̣t sốấ́ tếấ́ bàì̀o ung thư thuyếấ́t phụệ̣c cáấ́c tếấ́ bàì̀o miễễ̃n dịệ̣ch bảể̉o vệệ̣ khốấ́i u thay vìì̀ tấấ́n côngnóấ́

+ Tích lũy nhiềì̀u thay đổể̉i trong nhiễễ̃m sắấ́c thểể̉ củể̉a chúấ́ng, chẳng hạn như sựệ̣ nhân đôivàì̀ mấấ́t đoạn củể̉a cáấ́c phầì̀n nhiễễ̃m sắấ́c thểể̉ Mộệ̣t sốấ́ tếấ́ bàì̀o ung thư cóấ́ sốấ́ lượệ̣ng nhiễễ̃m sắấ́cthểể̉ gấấ́p đôi bìì̀nh thườì̀ng

+ Dựệ̣a vàì̀o cáấ́c loại chấấ́t dinh dưỡng kháấ́c với tếấ́ bàì̀o bìì̀nh thườì̀ng Ngoàì̀i ra, mộệ̣t sốấ́ tếấ́bàì̀o ung thư tạo ra năng lượệ̣ng từ cáấ́c chấấ́t dinh dưỡng theo mộệ̣t cáấ́ch kháấ́c với hầì̀u hếấ́t cáấ́ctếấ́ bàì̀o bìì̀nh thườì̀ng Điềì̀u nàì̀y cho phép cáấ́c tếấ́ bàì̀o ung thư pháấ́t triểể̉n nhanh hơn

Hình 2.2 Sự khác biệt giữa tế bào ung thư và tế bào thường2 2.1.3 Chất gây ung thư

Cáấ́c chấấ́t gây ung thư trong môi trườì̀ng đượệ̣c địệ̣nh nghĩễ̃a làì̀ vậệ̣t chấấ́t, cáấ́c táấ́c nhânngoại sinh hóấ́a họệ̣c vàì̀ sinh họệ̣c gây ra ung thư sau khi xâm nhậệ̣p vàì̀o cơ thểể̉ qua mộệ̣t sốấ́con đườì̀ng cóấ́ thểể̉ cóấ́ như: hô hấấ́p (chấấ́t gây ô nhiễễ̃m không khíấ́), tiêu hóấ́a (chấấ́t gây ô

2 Nguồn: https://www.cancer.gov/about-cancer/understanding/what-is-cancer#types

nhiễễ̃m thựệ̣c phẩm vàì̀ chấấ́t phụệ̣ gia), qua da (bứấ́c xạ vàì̀ mỹ phẩm), tìì̀nh dụệ̣c (vi rúấ́t), vàì̀ baogồm cảể̉ sựệ̣ ô nhiễễ̃m củể̉a thai nhi bởi máấ́u mẹ trong thai kỳ (Ferlay J, 2015).

Tỷ lệệ̣ rủể̉i ro do cáấ́c chất gây ung thư trong môi trườì̀ng vẫn còn làì̀ mộệ̣t vấấ́n đềì̀ tranhcãi Cóấ́ hai cáấ́ch hiểể̉u tráấ́i ngượệ̣c nhau vềì̀ sựệ̣ pháấ́t triểể̉n tỷ lệệ̣ mắấ́c bệệ̣nh ung thư Cáấ́ch giảể̉ithíấ́ch cổể̉ điểể̉n cho rằng cáấ́c chấấ́t gây ung thư trong môi trườì̀ng chỉ cóấ́ thểể̉ tạo ra góấ́p phầì̀nnhỏ vàì̀o nhữễ̃ng thay đổể̉i vềì̀ tỷ lệệ̣ mắấ́c bệệ̣nh ung thư nóấ́i chung vàì̀ do đóấ́ làì̀m tăng khảể̉ năngpháấ́t hiệệ̣n ung thư cũng như nhữễ̃ng ảể̉nh hưởng liên quan đếấ́n thói quen sốấ́ng cóấ́ thểể̉ giảể̉ithíấ́ch tỷ lệệ̣ mắấ́c bệệ̣nh ung thư ngàì̀y càì̀ng tăng hiệệ̣n nay Cách giải thích khác cho răng sựệ̣tiếấ́p xúấ́c không tựệ̣ nguyệệ̣n với nhiềì̀u vàì̀ đa dạng cáấ́c chấấ́t gây ung thư trong môi trườì̀ngchiếấ́m mộệ̣t lượệ̣ng đáấ́ng kểể̉ trong việc gia tăng ty lệ mắc ung thư Lý thuyết này được đưa

ra từ kết quả quan sáấ́t rằng môi trườì̀ng đã thay đổể̉i cùng với sựệ̣ gia tăng tỷ lệệ̣ mắấ́c bệệ̣nhung thư gầì̀n đây

Cáấ́c giảể̉ địệ̣nh cơ bảể̉n vềì̀ chấấ́t gây ung thư trong môi trườì̀ng làì̀ chúấ́ng hoạt độệ̣ng ở liềì̀ulượệ̣ng thấấ́p, lặệ̣p đi lặệ̣p lại vàì̀ phơi nhiễễ̃m mãn tíấ́nh Hơn nữễ̃a, cáấ́c chấấ́t gây ung thư môitrường cóấ́ thểể̉ hoạt độệ̣ng theo mộệ̣t sốấ́ cơ chếấ́ phân tử vàì̀ tếấ́ bàì̀o phổể̉ biếấ́n (Belpomme D,2018) Có 3 nhóm chất gây ung thư môi trường cơ bản như:

*Nhóm các tác nhân vật lý: Bứấ́c xạ ion hóấ́a như radon, tia cựệ̣c tíấ́m từ áấ́nh sáấ́ng mặệ̣ttrờì̀i, uranium, bứấ́c xạ từ cáấ́c nguồn pháấ́t tia alpha, gamma, beta vàì̀ tia X…

*Nhóm các tác nhân hóa học: Cáấ́c hợệ̣p chấấ́t như n-nitrosamine, amiăng, cadmium,benzen, vinyl clorua, niken vàì̀ benzen vàì̀ trong thuốc lá chứa khoảể̉ng 60 chấấ́t độệ̣c hoặệ̣chóấ́a chấấ́t gây ung thư mạnh, chấấ́t gây ô nhiễễ̃m nước uốấ́ng (thạch tíấ́n), chấấ́t gây ô nhiễễ̃mthựệ̣c phẩm (aflatoxin)…

*Nhóm các tác nhân sinh học: Nhiễễ̃m trùng từ mộệ̣t sốấ́ vi khuẩn, vi rúấ́t hoặệ̣c kýấ́ sinhtrùng vàì̀ cáấ́c táấ́c nhân gây bệệ̣nh như vi rúấ́t u nhúấ́ ở ngườì̀i (HPV), vi rúấ́t EBV hoặệ̣c Epstein-Barr, viêm gan B vàì̀ C…

2.1.4 Nguyên nhân gây ung thư

Ung thư có thể xảy ra ở cáấ́c bộệ̣ phậệ̣n khác nhau trên cơ thểể̉, cóấ́ nhiềì̀u nguyên nhân cóấ́thểể̉ gây ung thư như chủể̉ yếấ́u 22% tử vong làì̀ do việc hút thuốấ́c láấ́, 10% tử vong làì̀ do ănuốấ́ng thiếấ́u chấấ́t, béo phìì̀, lườì̀i vậệ̣n độệ̣ng, uốấ́ng quáấ́ nhiềì̀u rượệ̣u hoặệ̣c mộệ̣t sốấ́ nguyên nhânkháấ́c bao gồm tiếấ́p xúấ́c với bứấ́c xạ ion hóấ́a, chấấ́t ô nhiễễ̃m môi trườì̀ng vàì̀ nhiễễ̃m trùng.Khoảể̉ng 15% ca mắc ung thư trên thếấ́ giới làì̀ do mộệ̣t sốấ́ bệệ̣nh nhiễễ̃m trùng như viêmgan b, viêm gan c, nhiễễ̃m vi rúấ́t papillomavirus ở ngườì̀i, vi khuẩn helicobacter pylori, vàì̀

vi rúấ́t suy giảể̉m miễễ̃n dịệ̣ch (HIV), vi rúấ́t Epstein – Barr (Forouzanfar MH, 2016) Nhữễ̃ng yếấ́u tốấ́ nàì̀y íấ́t nhấấ́t cũng chịệ̣u tráấ́ch nhiệệ̣m mộệ̣t phầì̀n nào đó trong việệ̣c biến đổể̉i gen

Di truyềì̀n dịệ̣ tậệ̣t, di truyềì̀n từ cha mẹ cũng làì̀ nguyên nhân cho 5-10% ca mắc ung thưtrên toàn thế giơi

2.2 Một số loại bệnh ung thư hiện nay

2.2.1 Các loại bệnh ung thư phổ biến

Cóấ́ hơn 100 loại ung thư Cáấ́c loại ung thư thườì̀ng đượệ̣c đặệ̣t tên theo cáấ́c cơ quanhoặệ̣c mô nơi ung thư hìì̀nh thàì̀nh Víấ́ dụệ̣, ung thư phổể̉i bắấ́t đầì̀u từ phổể̉i, vàì̀ ung thư não bắấ́tđầì̀u trong não Ung thư cũng cóấ́ thểể̉ đượệ̣c mô tảể̉ bằng loại tếấ́ bàì̀o hìì̀nh thàì̀nh chúấ́ng, chẳnghạn như tếấ́ bàì̀obiểể̉u môhoặệ̣ctếấ́ bàì̀o vảể̉y (ung thư biểu mô)

2.2.1.1 Ung thư biểu mô

Ung thư biểu mô làì̀ loại ung thư phổể̉ biếấ́n nhấấ́t Chúấ́ng đượệ̣c hìì̀nh thàì̀nh bởi cáấ́c tếấ́bàì̀o biểể̉u mô, làì̀ nhữễ̃ng tếấ́ bàì̀o bao phủể̉ bềì̀ mặệ̣t bên trong vàì̀ bên ngoàì̀i củể̉a cơ thểể̉ Cóấ́ nhiềì̀uloại tếấ́ bàì̀o biểể̉u mô, chúấ́ng thườì̀ng cóấ́ hìì̀nh dạng giốấ́ng như cộệ̣t khi quan sáấ́t dưới kíấ́nhhiểể̉n vi

Cáấ́c khốấ́i u ung thư bắấ́t đầì̀u trong cáấ́c loại tếấ́ bàì̀o biểể̉u mô kháấ́c nhau cóấ́ tên cụệ̣ thểể̉:

Ung thư biểể̉u mô tuyếấ́n làì̀ ung thư hìì̀nh thàì̀nh trong cáấ́c tếấ́ bàì̀o biểể̉u mô sảể̉n xuấấ́t chấấ́tlỏng hoặệ̣c chấấ́t nhầì̀y Cáấ́c mô cóấ́ loại tếấ́ bàì̀o biểể̉u mô nàì̀y đôi khi đượệ̣c gọệ̣i làì̀ mô tuyếấ́n.Hầì̀u hếấ́t cáấ́c bệệ̣nh ung thư vúấ́, ruộệ̣t kếấ́t vàì̀ tuyếấ́n tiềì̀n liệệ̣t làì̀ ung thư biểể̉u mô tuyếấ́n.

Ung thư biểể̉u mô tếấ́ bàì̀o đáấ́y làì̀ bệệ̣nh ung thư bắấ́t đầì̀u ở lớp dưới hoặệ̣c lớp đáấ́y (cơ sở)củể̉a biểể̉u bìì̀, làì̀ lớp da bên ngoàì̀i củể̉a mộệ̣t ngườì̀i

Ung thư biểể̉u mô tếấ́ bàì̀o vảể̉y làì̀ mộệ̣t loại ung thư hìì̀nh thàì̀nh trong cáấ́c tếấ́ bàì̀o vảể̉y, làì̀nhữễ̃ng tếấ́ bàì̀o biểể̉u mô nằm ngay dưới bềì̀ mặệ̣t bên ngoàì̀i củể̉a da Cáấ́c tếấ́ bàì̀o vảể̉y cũng liênquan đến nhiềì̀u cơ quan kháấ́c, bao gồm dạ dàì̀y, ruộệ̣t, phổể̉i, bàì̀ng quang vàì̀ thậệ̣n Cáấ́c tếấ́ bàì̀ovảể̉y trông phẳng, giốấ́ng như vảể̉y cáấ́ khi quan sáấ́t dưới kíấ́nh hiểể̉n vi Ung thư biểể̉u mô tếấ́bàì̀o vảể̉y đôi khi đượệ̣c gọệ̣i làì̀ ung thư biểể̉u bìì̀

Ung thư biểể̉u mô tếấ́ bàì̀o chuyểể̉n tiếấ́p làì̀ bệệ̣nh ung thư hìì̀nh thàì̀nh trong mộệ̣t loại biểể̉u

mô đượệ̣c gọệ̣i làì̀ biểể̉u mô chuyểể̉n tiếấ́p, hoặệ̣c urothelium Biểu mô nàì̀y đượệ̣c tạo thàì̀nh từnhiềì̀u lớp tếấ́ bàì̀o biểể̉u mô cóấ́ thểể̉ tích lơn nho khác nhau, đượệ̣c tìì̀m thấấ́y trong cáấ́c lớp niêmmạc củể̉a bàì̀ng quang, niệệ̣u quảể̉n, mộệ̣t phầì̀n củể̉a thậệ̣n vàì̀ mộệ̣t sốấ́ cơ quan kháấ́c Mộệ̣t sốấ́ bệệ̣nhung thư bàì̀ng quang, niệệ̣u quảể̉n vàì̀ thậệ̣n làì̀ ung thư biểể̉u mô tếấ́ bàì̀o chuyểể̉n tiếấ́p

2.2.1.2 U xương

U xương làì̀ ung thư hìì̀nh thàì̀nh trong xương vàì̀ cáấ́c mô mềì̀m, bao gồm cơ, mỡ, mạchmáấ́u, mạch bạch huyếấ́t vàì̀ mô sợệ̣i (chẳng hạn như gân vàì̀ dây chằng) U xương làì̀ loại ungthư phổể̉ biếấ́n nhấấ́t củể̉a xương Cáấ́c loại phổể̉ biếấ́n nhấấ́t củể̉a u xương làì̀ sarcoma leiomyosar,sarcoma Kaposi, u mô bàì̀o sợệ̣i áấ́c tíấ́nh, sarcoma liposarcoma vàì̀ protuberans hạ bìì̀

2.2.1.3 Bệnh bạch cầu

Ung thư bắấ́t đầì̀u trong mô tạo máấ́u củể̉a tủể̉y xương đượệ̣c gọệ̣i làì̀ bệệ̣nh bạch cầì̀u Bệnhung thư nàì̀y không hìì̀nh thàì̀nh khốấ́i u rắấ́n Thay vàì̀o đóấ́, mộệ̣t sốấ́ lượệ̣ng lớn cáấ́c tếấ́ bàì̀o bạchcầì̀u hoat động bấấ́t thườì̀ng (tếấ́ bàì̀o bạch cầì̀u vàì̀ tếấ́ bàì̀o bệệ̣nh bạch cầì̀u), tíấ́ch tụệ̣ trong máấ́u vàì̀tủể̉y xương, lấấ́n áấ́t cáấ́c tếấ́ bàì̀o máấ́u bìì̀nh thườì̀ng Mứấ́c độệ̣ tế bào máu bình thường thấấ́p khiếấ́ncho cơ thểể̉ khóấ́ đưa oxy đếấ́n cáấ́c mô, kiểể̉m soáấ́t chảể̉y máấ́u hoặệ̣c chốấ́ng nhiễễ̃m trùng

Cóấ́ bốấ́n loại bệệ̣nh bạch cầì̀u phổể̉ biếấ́n, đượệ̣c phân nhóấ́m dựệ̣a trên mứấ́c độệ̣ phát triểnnhanh chóấ́ng củể̉a bệệ̣nh (cấấ́p tíấ́nh hoặệ̣c mãn tíấ́nh) vàì̀ dựệ̣a trên loại tếấ́ bàì̀o máấ́u màì̀ ung thưbắấ́t đầì̀u (nguyên bàì̀o lympho hoặệ̣c dòng tủể̉y) Cáấ́c dạng bệệ̣nh bạch cầì̀u cấấ́p tíấ́nh pháấ́t triểể̉nnhanh chóấ́ng vàì̀ cáấ́c dạng mãn tíấ́nh pháấ́t triểể̉n chậệ̣m hơn.

2.2.1.4 Ung thư hạch

Ung thư hạch làì̀ ung thư bắấ́t đầì̀u trong tếấ́ bàì̀o lympho (lympho T hoặệ̣c lympho B).Đây làì̀ nhữễ̃ng tếấ́ bàì̀o bạch cầì̀u chốấ́ng lại bệệ̣nh tậệ̣t, làì̀ mộệ̣t phầì̀n củể̉a hệệ̣ thốấ́ng miễễ̃n dịệ̣ch.Trong ung thư hạch, cáấ́c tếấ́ bàì̀o lympho bấấ́t thườì̀ng tíấ́ch tụệ̣ trong cáấ́c hạch bạch huyếấ́t vàì̀mạch bạch huyếấ́t, cũng như trong cáấ́c cơ quan kháấ́c củể̉a cơ thểể̉

Cóấ́ hai loại ung thư hạch chíấ́nh:

+ U lympho Hodgkin - Nhữễ̃ng ngườì̀i mắấ́c bệệ̣nh nàì̀y cóấ́ cáấ́c tếấ́ bàì̀o lympho bấấ́t thườì̀ngđượệ̣c gọệ̣i làì̀ tếấ́ bàì̀o Reed-Sternberg Cáấ́c tếấ́ bàì̀o nàì̀y thườì̀ng hìì̀nh thàì̀nh từ cáấ́c tếấ́ bàì̀olympho B

+ Ung thư hạch không Hodgkin - Đây làì̀ mộệ̣t nhóấ́m lớn cáấ́c bệệ̣nh ung thư bắấ́t đầì̀u từ tếấ́bàì̀o lympho Ung thư cóấ́ thểể̉ pháấ́t triểể̉n nhanh hoặệ̣c chậệ̣m vàì̀ cóấ́ thểể̉ hìì̀nh thàì̀nh từ cả tếấ́ bàì̀olympho B hoặệ̣c tếấ́ bàì̀o lympho T

2.2.1.5 Ung thư hệ thần kinh trung ương

Ung thư bắấ́t đầì̀u trong cáấ́c mô não vàì̀ tủể̉y sốấ́ng đượệ̣c gọệ̣i làì̀ "khốấ́i u não vàì̀ tủể̉y sốấ́ng”,cáấ́c u lympho thầì̀n kinh trung ương kháấ́c, u bạch huyếấ́t tiềì̀n đìì̀nh, u thầì̀n kinh đệệ̣m, utuyếấ́n yên, u ngoại bìì̀ thầì̀n kinh nguyên thủể̉y, u màì̀ng não vàì̀ u tuyếấ́n tiềì̀n đìì̀nh

2.2.1.6 Đau u tủy

Đa u tủể̉y làì̀ ung thư bắấ́t đầì̀u từ tếấ́ bàì̀o plasma, mộệ̣t loại tếấ́ bàì̀o miễễ̃n dịệ̣ch kháấ́c Cáấ́c tếấ́bàì̀o huyếấ́t tương bấấ́t thườì̀ng, đượệ̣c gọệ̣i làì̀ tếấ́ bàì̀o u tủể̉y, tíấ́ch tụệ̣ trong tủể̉y xương vàì̀ hìì̀nhthàì̀nh cáấ́c khốấ́i u trong xương trên khắấ́p cơ thểể̉ Đa u tủể̉y còn đượệ̣c gọệ̣i làì̀ u tủể̉y tếấ́ bàì̀oplasma vàì̀ bệệ̣nh Kahler

2.2.1.7 U hắc tố:

Ung thư tếấ́ bàì̀o hắấ́c tốấ́ làì̀ bệệ̣nh ung thư bắấ́t đầì̀u trong cáấ́c tếấ́ bàì̀o trở thàì̀nh tếấ́ bàì̀o biểể̉ubìì̀ tạo hắấ́c tốấ́, làì̀ cáấ́c tếấ́ bàì̀o chuyên biệệ̣t tạo ra sắấ́c tốấ́ melanin (sắấ́c tốấ́ mang lại màì̀u sắấ́c choda) Hầì̀u hếấ́t cáấ́c u hắấ́c tốấ́ hìì̀nh thàì̀nh trên da, nhưng u hắấ́c tốấ́ cũng cóấ́ thểể̉ hìì̀nh thàì̀nh trongcáấ́c mô sắấ́c tốấ́ kháấ́c, chẳng hạn như mắấ́t

2.2.1.8 Các loại khối u khác

+ Khốố́i u tếố́ bào mầầ̀m

Cáấ́c khốấ́i u tếấ́ bàì̀o mầì̀m làì̀ mộệ̣t loại khốấ́i u bắấ́t đầì̀u trong cáấ́c tếấ́ bàì̀o tạo ra tinh trùnghoặệ̣c trứấ́ng Nhữễ̃ng khốấ́i u nàì̀y cóấ́ thểể̉ xuấấ́t hiệệ̣n ở hầì̀u hếấ́t mọệ̣i nơi trên cơ thểể̉ vàì̀ cóấ́ thểể̉làì̀nh tíấ́nh hoặệ̣c áấ́c tíấ́nh

+ Khốố́i u thầầ̀n kinh

Cáấ́c khốấ́i u thầì̀n kinh nộệ̣i tiếấ́t hìì̀nh thàì̀nh từ cáấ́c tếấ́ bàì̀o giảể̉i phóấ́ng hormone vàì̀o máấ́uđểể̉ phảể̉n ứấ́ng lại tíấ́n hiệệ̣u từ hệệ̣ thầì̀n kinh Nhữễ̃ng khốấ́i u nàì̀y, cóấ́ thểể̉ tạo ra lượệ̣ng hormonecao hơn bìì̀nh thườì̀ng, cóấ́ thểể̉ gây ra nhiềì̀u triệệ̣u chứấ́ng kháấ́c nhau Cáấ́c khốấ́i u thầì̀n kinh nộệ̣itiếấ́t cóấ́ thểể̉ làì̀nh tíấ́nh hoặệ̣c áấ́c tíấ́nh

+ Khốố́i u Carcinoid

Cáấ́c khốấ́i u Carcinoid làì̀ mộệ̣t loại khốấ́i u thầì̀n kinh nộệ̣i tiếấ́t Chúấ́ng làì̀ nhữễ̃ng khốấ́i upháấ́t triểể̉n chậệ̣m, thườì̀ng đượệ̣c tìì̀m thấấ́y trong hệệ̣ tiêu hóấ́a (thườì̀ng gặệ̣p nhấấ́t ở trựệ̣c tràì̀ng vàì̀ruộệ̣t non) Cáấ́c khốấ́i u Carcinoid cóấ́ thểể̉ di căn đếấ́n gan hoặệ̣c cáấ́c vịệ̣ tríấ́ kháấ́c trong cơ thểể̉, vàì̀chúấ́ng cóấ́ thểể̉ tiếấ́t ra cáấ́c chấấ́t như serotonin hoặệ̣c prostaglandin, gây ra hộệ̣i chứấ́ngCarcinoid

2.2.2 Các bệnh ung thư do tác nhân môi trường gây ra

Cáấ́c chấấ́t gây ung thư trong môi trườì̀ng cóấ́ thểể̉ gây ung thư thông qua việệ̣c gây ra mộệ̣tsốấ́ tìì̀nh trạng bệệ̣nh lýấ́ như viêm vàì̀ ứấ́c chếấ́ miễễ̃n dịệ̣ch Cáấ́c vi rúấ́t không gây ung thư cũngnhư vi rúấ́t gây ung thư, cáấ́c vi sinh vậệ̣t kháấ́c, phóấ́ng xạ vàì̀ hóấ́a chấấ́t xenochemicals cóấ́ thểể̉

gây ung thư thông qua cảể̉m ứấ́ng viêm mãn tíấ́nh, chíấ́nh xáấ́c hơn làì̀ thông qua việệ̣c sảể̉n xuấấ́tROS vàì̀ cáấ́c gốấ́c tựệ̣ do kháấ́c như nitric oxide vàì̀ hypochlorite bởi thựệ̣c bàì̀o vàì̀ bạch cầì̀utrung tíấ́nh, thông qua mộệ̣t dòng tháấ́c kíấ́ch hoạt nhiềì̀u cytokine oxy hóấ́a vàì̀ cáấ́c yếấ́u tốấ́ tăngtrưởng Gầì̀n đây, viêm dạ dàì̀y, viêm loét đại tràì̀ng, viêm tụệ̣y vàì̀ viêm gan đã đượệ̣c côngnhậệ̣n làì̀ cáấ́c yếấ́u tốấ́ cóấ́ nguy cơ góấ́p phầì̀n vàì̀o nguồn gốấ́c củể̉a nhiềì̀u loại ung thư, cóấ́ thểể̉ làì̀khoảể̉ng mộệ̣t phầì̀n ba sốấ́ trườì̀ng hợệ̣p ung thư (Hanahan D, 2000).

Cáấ́c chấấ́t gây ung thư trong môi trườì̀ng gây ra phảể̉n ứấ́ng viêm nhiễễ̃m làì̀ nhữễ̃ng chấấ́ttạo ra khảể̉ năng miễễ̃n dịch dịệ̣ch thểể̉ mạnh mẽ hợệ̣p táấ́c với tếấ́ bàì̀o miễễ̃n dịệ̣ch vàì̀ ngăn chặệ̣nhiệu quả phảể̉n ứấ́ng miễễ̃n dịệ̣ch chốấ́ng khốấ́i u, đồng thờì̀i tăng cườì̀ng nhanh chóấ́ng quáấ́ trìì̀nhhìì̀nh thàì̀nh mạch Cáấ́c táấ́c nhân môi trường gây ra chứấ́ng viêm cóấ́ thểể̉ góấ́p phầì̀n khởi pháấ́tkhốấ́i u, thúấ́c đẩy khốấ́i u vàì̀ tiếấ́n triểể̉n củể̉a khốấ́i u Ngoàì̀i ra, vi rúấ́t, bứấ́c xạ vàì̀ hóa chấtxenochemicals cóấ́ thểể̉ ứấ́c chếấ́ miễễ̃n dịệ̣ch thông qua việệ̣c gây ra thiệệ̣t hại trựệ̣c tiếấ́p vào hệệ̣thốấ́ng miễễ̃n dịệ̣ch vàì̀ cũng cóấ́ thểể̉ giáấ́n tiếấ́p gây ra nhữễ̃ng thiệệ̣t hại nàì̀y bằng cáấ́ch tạo raROS Trên cơ sở cáấ́c thíấ́ nghiệệ̣m trên động vật vàì̀ cáấ́c quan sáấ́t vềì̀ tỷ lệệ̣ mắấ́c bệệ̣nh ung thư

ở bệệ̣nh nhân ứấ́c chếấ́ miễễ̃n dịệ̣ch, ứấ́c chếấ́ miễễ̃n dịệ̣ch đã lầì̀n đầì̀u tiên đượệ̣c công nhậệ̣n làì̀ mộệ̣t yếấ́u tốấ́ góấ́p phầì̀n vàì̀o quáấ́ trìì̀nh sinh ung thư

Thuốấ́c ứấ́c chếấ́ miễễ̃n dịệ̣ch - đặệ̣c biệệ̣t làì̀ máấ́y ép tăng miễễ̃n dịệ̣ch tếấ́ bàì̀o lympho T - cóấ́thểể̉ dẫn đếấ́n sựệ̣ pháấ́t triểể̉n vàì̀ thúấ́c đẩy khốấ́i u hoặệ̣c táấ́c dụệ̣ng gây ung thư Cáấ́c chấấ́t ứấ́c chếấ́miễễ̃n dịệ̣ch trong môi trườì̀ng có nguôn gốc cóấ́ thểể̉ làì̀ sinh họệ̣c, vậệ̣t lýấ́ hoặệ̣c hóấ́a họệ̣c - chủể̉yếấ́u liên quan đếấ́n vi sinh vậệ̣t, vàì̀ đặệ̣c biệệ̣t vi rúấ́t gây ung thư Cáấ́c hóa chấấ́t xenochemicalsứấ́c chếấ́ miễễ̃n dịệ̣ch chẳng hạn như thuốấ́c trừ sâu, do đóấ́ cóấ́ thểể̉ làì̀ mộệ̣t yếấ́u tốấ́ căn nguyên cóấ́thểể̉ giảể̉i thíấ́ch cho việc tỷ lệệ̣ mắấ́c bệệ̣nh bạch cầì̀u do vi rúấ́t gây ra ngàì̀y càì̀ng tăng gầì̀n đây

*Sự liên quan giữa việc thừa cân / béo phì, tiểu đường loại II và ung thư

Do tíấ́nh chấấ́t ưa béo củể̉a chúấ́ng, nhiềì̀u chấấ́t gây ung thư trong môi trườì̀ng hóấ́a họệ̣c cóấ́thểể̉ tíấ́ch lũy sinh họệ̣c trong mỡ Nóấ́ đã đượệ̣c đềì̀ xuấấ́t rằng mô mỡ hoạt độệ̣ng như mộệ̣t ổể̉chứấ́a cho chấấ́t ưa mỡ, chấấ́t gây ung thư trong môi trườì̀ng Vìì̀ vậệ̣y ô nhiễễ̃m hóấ́a chấấ́t cóấ́ thểể̉gây ra cảể̉ thừa cân / béo phìì̀ vàì̀ tíấ́ch tụệ̣ củể̉a nhiềì̀u chấấ́t hóa học gây ung thư khác

Cáấ́c nghiên cứấ́u đã chỉ ra rằng thừa cân / béo phìì̀ làì̀ mộệ̣t yếấ́u tốấ́ liên quan đếấ́n mộệ̣t sốấ́loại ung thư bao gồm ung thư vúấ́, đại trựệ̣c tràì̀ng vàì̀ ung thư nộệ̣i mạc tử cung, vàì̀ ung thưhạch Hơn nữễ̃a, nóấ́ đã đượệ̣c công nhậệ̣n rằng tăng nguy cơ ung thư ở bệệ̣nh nhân bệệ̣nh tiểể̉uđườì̀ng loại II cóấ́ thểể̉ do hóấ́a chấấ́t ô nhiễễ̃m môi trườì̀ng Do đóấ́, ngườì̀i ta đặệ̣t ra rằng mốấ́i liênquan củể̉a thừa cân / béo phìì̀, bệệ̣nh tiểể̉u đườì̀ng loai II vàì̀ ung thư tạo thàì̀nh mộệ̣t bệệ̣nh tổể̉nghợệ̣p lâm sàì̀ng cụệ̣ thểể̉ bao gồm cáấ́c bệệ̣nh môi trườì̀ng (Irigaray P, 2006).

2.3 Cơ chế sinh ung thư do tác nhân môi trường

2.3.1 Cơ chế chung

2.3.1.1 Sinh ung thư tự phát

Vềì̀ mặệ̣t lýấ́ thuyếấ́t, trong bấấ́t kỳ tếấ́ bàì̀o phân chia nàì̀o, độệ̣t biếấ́n tựệ̣ pháấ́t đượệ̣c cho làì̀pháấ́t sinh từ việệ̣c sao chép sai DNA khuôn mâu bịệ̣ hư hỏng hoặệ̣c từ sựệ̣ không chíấ́nh xáấ́ccủể̉a quáấ́ trìì̀nh sao chép DNA, khi không cóấ́ tín hiệu sao chép DNA trước vàì̀ sau sao chép.Tuy nhiên, nhữễ̃ng sựệ̣ kiệệ̣n ngẫu nhiên nàì̀y - liên quan đếấ́n lỗi hao mòn xảể̉y ra trong quáấ́trìì̀nh tổể̉ng hợệ̣p vàì̀ sao chép DNA – làì̀ thườì̀ng rấấ́t íấ́t vàì̀ dễễ̃ sửa chữễ̃a, do đóấ́ giảể̉i thíấ́ch cho tỷlệệ̣ mắấ́c bệệ̣nh ung thư cao; thông thườì̀ng quan sáấ́t thấấ́y ở ngườì̀i vàì̀ độệ̣ng vậệ̣t (Irigaray P,2007) Ngoàì̀i ra, như trước đây chỉ ra, cáấ́c chấấ́t gây ung thư nộệ̣i sinh cóấ́ thểể̉ góấ́p phầì̀n vàì̀osựệ̣ xuấấ́t hiệệ̣n tựệ̣ pháấ́t củể̉a mộệ̣t sốấ́ bệệ̣nh ung thư khác Thậệ̣t vậy, trên cơ sở phân tíấ́ch cáấ́c tàì̀iliệệ̣u y họệ̣c cũ vàì̀ cáấ́c dịệ̣ch vụệ̣ chăn nuôi độệ̣ng vậệ̣t, ngườì̀i ta cho rằng hầì̀u hếấ́t ung thư khôngxảể̉y ra mộệ̣t cáấ́ch tựệ̣ pháấ́t màì̀ do cáấ́c yếấ́u tốấ́ mắấ́c phảể̉i, trong đóấ́ cóấ́ chấấ́t gây ung thư ngoạisinh cóấ́ thểể̉ hoạt độệ̣ng chủể̉ yếấ́u

*Phân biệệ̣t giữữ̃a Genotoxic vàà̀ Nongenotoxic Carcinogens

Ung thư thườì̀ng đượệ̣c địệ̣nh nghĩễ̃a làì̀ mộệ̣t quáấ́ trìì̀nh nhiềì̀u bước liên quan đếấ́n sựệ̣ tíấ́chlũy cáấ́c độệ̣t biếấ́n trong cáấ́c cáấ́c gen dẫn đếấ́n mộệ̣t bảể̉n sao ban đầì̀u củể̉a cáấ́c tếấ́ bàì̀o đượệ̣c biếấ́nđổể̉i thàì̀nh tiếấ́n triểể̉n vàì̀ mở rộệ̣ng không thểể̉ đảể̉o ngượệ̣c trong cơ thểể̉ sinh vậệ̣t Độệ̣t biếấ́n DNAlàì̀ mộệ̣t bước giới hạn tỷ lệệ̣ quan trọệ̣ng trong quáấ́ trìì̀nh hìì̀nh thàì̀nh tếấ́ bàì̀o sinh ung thư Dựệ̣atrên phân tíấ́ch trìì̀nh tựệ̣ củể̉a bộệ̣ gen ung thư ở ngườì̀i, dữễ̃ liệệ̣u gầì̀n đây xáấ́c địệ̣nh cáấ́c thay đổể̉i

di truyềì̀n trong tếấ́ bàì̀o ung thư đã củể̉ng cốấ́ đáấ́ng kểể̉ lýấ́ thuyếấ́t độệ̣t biếấ́n soma vềì̀ chấấ́t sinh

ung thư Ởể̉ cấấ́p độệ̣ phân tử, cáấ́c độệ̣t biếấ́n củể̉a ba gen ứấ́ng cử viên chíấ́nh củể̉a bệệ̣nh ung thư gen sinh ung thư, gen ứấ́c chếấ́ khốấ́i u vàì̀ gen sửa chữễ̃a sai lệệ̣ch DNA - đã đượệ̣c mô tảể̉ Tuynhiên, ngườì̀i ta đã cho rằng thểể̉ dịệ̣ bộệ̣i - xảể̉y ra sựệ̣ sắấ́p xếấ́p lại DNA hoặệ̣c nhiễễ̃m sắấ́c thểể̉trong quáấ́ trìì̀nh nguyên phân - đóấ́ng mộệ̣t vai trò quan trọệ̣ng hơn trong quáấ́ trìì̀nh sinh ungthư so với độệ̣t biếấ́n điểể̉m vàì̀ đóấ́ chỉ làì̀ độệ̣t biếấ́n 'điềì̀u khiểể̉n' - tứấ́c làì̀ độệ̣t biếấ́n tạo ra mộệ̣t tếấ́bàì̀o tăng trương vô - làì̀ yếấ́u tốấ́ quyếấ́t địệ̣nh sựệ̣ tiếấ́n triểể̉n củể̉a ung thư Hơn nữễ̃a, ngườì̀i ta đãthừa nhậệ̣n rằng tấấ́t cảể̉ cáấ́c tổể̉n thương DNA không nhấấ́t thiếấ́t phảể̉i gây ra độệ̣t biếấ́n vàì̀ điềì̀ukiệệ̣n tiên quyếấ́t đểể̉ gây độệ̣t biếấ́n làì̀ cáấ́c tếấ́ bàì̀o cóấ́ tổể̉n thương DNA cầì̀n phảể̉i tồn tại vàì̀ phânchia.

-Nhữễ̃ng cân nhắấ́c nàì̀y dẫn đếấ́n việệ̣c cốấ́ gắấ́ng xáấ́c địệ̣nh đặệ̣c điểể̉m củể̉a cáấ́c chấấ́t gây ungthư, đặệ̣c biệệ̣t làì̀ cáấ́c chấấ́t gây ung thư trong môi trườì̀ng, thay đổể̉i khảể̉ năng gây độệ̣c genhoặệ̣c không gây độệ̣c cho gen củể̉a chúấ́ng Chấấ́t gây ung thư độệ̣c tốấ́ gen làì̀ chấấ́t gây ung thưtrựệ̣c tiếấ́p gây ra tổể̉n thương DNA ổể̉n địệ̣nh, không thểể̉ sửa chữễ̃a vàì̀ do đóấ́ dẫn đếấ́n độệ̣t biếấ́nsau quáấ́ trìì̀nh phân chia tếấ́ bàì̀o; trong khi chấấ́t gây ung thư không độệ̣c không tương táấ́c vớiDNA, nhưng cóấ́ thểể̉ ảể̉nh hưởng đếấ́n sựệ̣ biểể̉u hiệệ̣n gen, chứấ́c năng tếấ́ bàì̀o vàì̀ sửa đổể̉i kiểể̉uhìì̀nh bìì̀nh thườì̀ng thông qua cáấ́c thay đổể̉i biểể̉u sinh Cáấ́c chấấ́t gây ung thư không độệ̣c hạithườì̀ng đượệ̣c đặệ̣c trưng bởi cáấ́c táấ́c độệ̣ng đếấ́n màì̀ng phổể̉i Chúấ́ng cóấ́ thểể̉ thúấ́c đẩy sựệ̣ phânchia tếấ́ bàì̀o vàì̀ sựệ̣ tồn tại củể̉a tếấ́ bàì̀o hoặệ̣c góấ́p phầì̀n vàì̀o sựệ̣ biếấ́n đổể̉i tếấ́ bàì̀o hoặệ̣c sựệ̣ tiếấ́ntriểể̉n củể̉a khốấ́i u Hơn nữễ̃a, mộệ̣t sốấ́ chấấ́t gây ung thư không độệ̣c trên thựệ̣c tếấ́ cóấ́ thểể̉ gây độệ̣tbiếấ́n giáấ́n tiếấ́p, bằng cáấ́ch gây ra cáấ́c độệ̣t biếấ́n thứấ́ cấấ́p Cáấ́c tếấ́ bàì̀o thựệ̣c sựệ̣ rấấ́t dễễ̃ bịệ̣ rốấ́i loạnchứấ́c năng gen trong quáấ́ trìì̀nh nguyên phân vàì̀ điềì̀u nàì̀y đặệ̣c biệệ̣t xảể̉y ra trong quáấ́ trìì̀nhpháấ́t triểể̉n củể̉a bàì̀o thai, nơi cóấ́ thểể̉ xảể̉y ra sựệ̣ thay đổể̉i sau khi tiếấ́p xúấ́c với hóấ́a chấấ́txenochemicals (Irigaray P, 2009)

Tuy nhiên, cáấ́c chấấ́t gây ung thư độệ̣c tíấ́nh trên gen cũng cóấ́ thểể̉ liên quan đếấ́n việệ̣cthúấ́c đẩy táấ́c dụệ̣ng, do đóấ́ việệ̣c tiếấ́p xúấ́c nhiềì̀u lầì̀n với cáấ́c táấ́c nhân đóấ́ cóấ́ thểể̉ làì̀ mộệ̣t cáấ́chhiệệ̣u quảể̉ đểể̉ gây ra ung thư trên cáấ́c mô hìì̀nh độệ̣ng vậệ̣t thựệ̣c nghiệệ̣m Do đóấ́, ngườì̀i ta kếấ́tluậệ̣n rằng sựệ̣ phân biệệ̣t giữễ̃a chấấ́t gây ung thư độệ̣c tốấ́ gen vàì̀ không độệ̣c hại làì̀ vấn đề khôngđủể̉ đểể̉ đưa ra địệ̣nh nghĩễ̃a chíấ́nh xáấ́c vềì̀ cơ chếấ́ hoạt độệ̣ng củể̉a chấấ́t gây ung thư

Tuy nhiên, sinh ung thư làì̀ mộệ̣t quáấ́ trìì̀nh đa yếấ́u tốấ́, đa nguyên nhân vàì̀ đa giai đoạncựệ̣c kỳ phứấ́c tạp Trên cơ sở dữễ̃ liệệ̣u thựệ̣c nghiệệ̣m, quáấ́ trìì̀nh nàì̀y đã đượệ̣c mô hìì̀nh hóấ́athàì̀nh ba giai đoạn tuầì̀n tựệ̣ vàì̀ kếấ́ tiếấ́p nhau làì̀ khởi đầì̀u, thúấ́c đẩy và tiếấ́n triểể̉n, trong đóấ́ quáấ́trìì̀nh thúấ́c đẩy xáấ́c địệ̣nh thờì̀i kỳ tiềì̀m ẩn củể̉a sựệ̣ hìì̀nh thàì̀nh khốấ́i u tiềì̀n áấ́c tíấ́nh Theo đóấ́, cáấ́cchấấ́t gây ung thư cũng đượệ̣c biếấ́n đổể̉i thàì̀nh chấấ́t khởi pháấ́t khốấ́i u, chấấ́t thúấ́c đẩy vàì̀ chấấ́tkíấ́ch thíấ́ch Chấấ́t khởi pháấ́t khốấ́i u đượệ̣c địệ̣nh nghĩễ̃a làì̀ chấấ́t gây ung thư cóấ́ khảể̉ năng tạo rađộệ̣t biếấ́n điềì̀u khiểể̉n không thểể̉ đảể̉o ngượệ̣c đầì̀u tiên trong mộệ̣t tếấ́ bàì̀o gốấ́c hoặệ̣c tếấ́ bàì̀o tiềì̀nthân, thông qua độệ̣t biếấ́n trựệ̣c tiếấ́p hoặệ̣c trựệ̣c tiếấ́p, do đóấ́, mộệ̣t bảể̉n sao ban đầì̀u củể̉a cáấ́c tếấ́bàì̀o khởi đầì̀u cóấ́ thểể̉ xuấấ́t hiệệ̣n; cáấ́c chấấ́t kíấ́ch thíấ́ch khốấ́i u, làì̀ táấ́c nhân không gây độệ̣c cóấ́khảể̉ năng gây ra sựệ̣ mở rộệ̣ng vô tíấ́nh củể̉a cáấ́c tếấ́ bàì̀o bắấ́t đầì̀u, nghĩễ̃a làì̀, đểể̉ tạo ra sựệ̣ tăng sinhcóấ́ hồi phụệ̣c củể̉a cáấ́c tếấ́ bàì̀o độệ̣t biếấ́n vàì̀ ngăn chặệ̣n cáấ́c tếấ́ bàì̀o nàì̀y mấấ́t apoptotic, do đóấ́, khảể̉năng xảể̉y ra cáấ́c thay đổể̉i di truyềì̀n vàì̀ biểể̉u sinh bổể̉ sung đượệ̣c bảể̉o toàì̀n; vàì̀ cáấ́c chấấ́t tiếấ́ntriểể̉n củể̉a khốấ́i u làì̀ cáấ́c gen gây ung thư góấ́p phầì̀n không thểể̉ đảể̉o ngượệ̣c vàì̀o việệ̣c thu nhậệ̣ncáấ́c dấấ́u hiệệ̣u kiểể̉u hìì̀nh hoàì̀n chỉnh cầì̀n thiếấ́t củể̉a cáấ́c tếấ́ bàì̀o đã biếấ́n đổể̉i, nghĩễ̃a làì̀, khảể̉ năngcủể̉a cáấ́c tếấ́ bàì̀o nàì̀y đểể̉ xâm nhậệ̣p cáấ́c mô bìì̀nh thườì̀ng, tựệ̣ tổể̉ chứấ́c thàì̀nh mộệ̣t khốấ́i u liênquan đếấ́n vậệ̣t chủể̉- tếấ́ bàì̀o mô đệệ̣m liên quan, vàì̀ cuốấ́i cùng làì̀ tiếấ́n triểể̉n vàì̀ di căn trong cơthểể̉.

Do đóấ́, vềì̀ mặệ̣t lýấ́ thuyếấ́t cóấ́ thểể̉ phân biệệ̣t rõ ràì̀ng cáấ́c thểể̉ độệ̣t biến bao gôm các tácnhân khơi tao và tiến trình; trong khi trong số sốấ́ cáấ́c chấấ́t gây ung thư, chấấ́t xúấ́c tiếấ́n cóấ́thểể̉ khóấ́ phân biệệ̣t với chấấ́t gây ung thư Hơn nữễ̃a, do táấ́c dụệ̣ng hướng tâm tếấ́ bàì̀o củể̉achúấ́ng vàì̀ nhiềì̀u cơ chếấ́ xáấ́o trộệ̣n cân bằng nộệ̣i môi củể̉a mô, cáấ́c chấấ́t kíấ́ch thíấ́ch khốấ́i u cũngcóấ́ thểể̉ gây độệ̣c gen vàì̀ do đóấ́ khóấ́ phân biệệ̣t với cáấ́c thểể̉ độệ̣t biếấ́n Mộệ̣t víấ́ dụệ̣ điểể̉n hìì̀nh củể̉achấấ́t xúấ́c tiếấ́n hóấ́a họệ̣c ngoại sinh làì̀ este phorbol, phorbol 12-myristate 13-axetat (TPA),cóấ́ đượệ̣c đặệ̣c trưng bởi nhiềì̀u kiểể̉u hìì̀nh sinh họệ̣c đặệ̣c tíấ́nh Ngoàì̀i ra, cáấ́c chấấ́t kíấ́ch thíấ́chmôi trườì̀ng như chấấ́t gây rốấ́i loạn endo crine hoặệ̣c chấấ́t ứấ́c chếấ́ miễễ̃n dịệ̣ch cóấ́ thểể̉ liên quanvới cáấ́c hiệệ̣u ứấ́ng đa hướng Nhiềì̀u hormone nộệ̣i sinh hoặệ̣c cáấ́c yếấ́u tốấ́ tăng trưởng cóấ́ cũngđượệ̣c chứấ́ng minh làì̀ chấấ́t kíấ́ch thíấ́ch khốấ́i u, vìì̀ vậệ̣y rõ ràì̀ng làì̀ chấấ́t kíấ́ch thíấ́ch khốấ́i u trênthựệ̣c tếấ́ cóấ́ thểể̉ từ nguồn gốấ́c ngoại sinh hoặệ̣c ngoại sinh

Vìì̀ độệ̣t biếấ́n không thểể̉ xảể̉y ra trong cáấ́c tếấ́ bàì̀o không phân chia, nộệ̣i sinh vàì̀ ngoạisinh chấấ́t thúấ́c đẩy khốấ́i u làì̀ hoàì̀n toàì̀n cầì̀n thiếấ́t miễễ̃n làì̀ quá trình nhân đôi củể̉a cáấ́c tếấ́ bàì̀otiềì̀n áấ́c tíấ́nh không trở nên độệ̣c lậệ̣p với promoter Do đóấ́, trong quáấ́ trìì̀nh khởi đầu vàì̀promoter hợệ̣p táấ́c mậệ̣t thiếấ́t, đểể̉ sốấ́ lượệ̣ng độệ̣t biếấ́n trìì̀nh điềì̀u khiểể̉n quan trọệ̣ng cóấ́ thểể̉ đạtđượệ̣c; dẫn dòng nhân bảể̉n tiềì̀n áấ́c tíấ́nh củể̉a cáấ́c tếấ́ bàì̀o đượệ̣c biếấ́n đổể̉i đếấ́n trở nên độệ̣c lậệ̣p vớipromoter, do đóấ́ hoàì̀n toàì̀n làì̀ áấ́c tíấ́nh.

Cuốấ́i cùng, mặệ̣c dù mộệ̣t sốấ́ chấấ́t gây ung thư ngoại sinh cóấ́ khảể̉ năng tạo ra vàì̀ tạo ratấấ́t cảể̉ ba giai đoạn củể̉a quáấ́ trìì̀nh sinh ung thư - chúấ́ng đượệ̣c gọệ̣i làì̀ chấấ́t gây ung thư hoàì̀nchỉnh - nhiềì̀u chấấ́t kháấ́c làì̀ chấấ́t gây ung thư 'mộệ̣t phầì̀n' vìì̀ chúấ́ng cầì̀n phảể̉i hoạt độệ̣ng cùngnhau đểể̉ tạo ra quáấ́ trìì̀nh Mộệ̣t víấ́ dụệ̣ làì̀ khóấ́i thuốấ́c láấ́ vàì̀ dầu hắc chứấ́a hỗn hợệ̣p cáấ́c táấ́c nhângây ung thư gây độệ̣t biếấ́n vàì̀ chuyểể̉n hóấ́a khốấ́i u kháấ́c nhau tương đương với mộệ̣t chấấ́t gâyung thư, vìì̀ vậệ̣y húấ́t thuốấ́c láấ́ làì̀ mộệ̣t nguy cơ liên quan đếấ́n lốấ́i sốấ́ng hoàì̀n toàì̀n góấ́p phầì̀n rabệệ̣nh ung thư

2.3.2 Cách ung thư hình thanh va phát triển

Hình 2.3 Quá trình phát triển của ung thư3

1. Thay đổể̉i tếấ́ bàì̀o vàì̀ ung thư: Cơ thểể̉ chúấ́ng ta đượệ̣c tạo thàì̀nh từ cáấ́c đơn vịệ̣ nhỏ gọệ̣ilàì̀ tếấ́ bàì̀o vàì̀ hơn 100.000.000.000.000.000 tếấ́ bàì̀o kếấ́t hợệ̣p lại đểể̉ tạo nên cơ thểể̉ củể̉a chúấ́ng

3 Nguồn: https://fykofa.com/ung-thu-su-phat-trien-benh-ung-thu