Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của tộc người Thái ở các bản di dân, tái định cư vùng lòng hồ thủy điện Sơn La

Bài viết Bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của tộc người Thái ở các bản di dân, tái định cư vùng lòng hồ thủy điện Sơn La trình bày thực trạng bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của tộc người Thái ở các bản di dân, tái định cư thực hiện dự án hồ thủy điện Sơn La; Một số giải pháp bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của người Thái tại khu tái định cư vùng lòng hồ thủy điện Sơn La.

ĐẠI HỌC SÀI GÒN OF SAIGON UNIVERSITY

Email: tcdhsg@sgu.edu.vn ; Website: http://sj.sgu.edu.vn/

BẢO TỒN VÀ PHÁT HUY DI SẢN VĂN HÓA CỦA TỘC NGƯỜI THÁI Ở CÁC BẢN DI DÂN, TÁI ĐỊNH CƯ VÙNG LÒNG HỒ THỦY ĐIỆN SƠN LA

Preserving and promoting cultural heritage of Thái ethnicity in the immigration

and resettlement villages in Sơn La hydropower reservoir area

ThS Nguyễn Thị Tô Hoài

Viện Hàn lâm Khoa học Xã hội Việt Nam

TÓM TẮT

Từ sau khi thực hiện công cuộc đổi mới đến nay, đời sống kinh tế, văn hóa của đồng bào các tộc người thiểu số ở Việt Nam ngày càng được nâng lên rõ rệt Bên cạnh các chính sách chung thì các chính sách

về bảo tồn và phát huy di sản văn hóa cũng được thực thi trên cơ sở đặt văn hóa là “mục tiêu và động

lực cho quá trình phát triển kinh tế - xã hội” Điều đó góp phần làm cho nhiều di sản văn hóa của các

tộc người được bảo tồn và được phổ biến ra ngoài cộng đồng Tuy nhiên, bên cạnh những điểm tích cực

thì thực tiễn ở nhiều địa phương cũng cho thấy xu hướng mai một, biến mất của nhiều di sản văn hóa truyền thống Qua nghiên cứu thực trạng bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của cộng đồng tộc người Thái ở một số bản di dân tái định cư xây dựng dự án hồ thủy điện Sơn La, bài viết đưa ra một vài đề

xuất, khuyến nghị cho công tác này trong thời gian tới

Từ khóa: bảo tồn và phát huy, di sản văn hóa, di dân, tái định cư, tộc người Thái

ABSTRACT

Since the implementation of the renovation until now, the economic and cultural of ethnic minorities in Vietnam has been markedly improved In addition to general policies, policies on conservation and promotion of cultural heritage are also implemented on the basis of establishing culture as “the goal and driving force for the socio-economic development process.” That contributes to the preservation of many cultural heritages of the ethnic groups and disseminates to the community However, besides the positive points, the reality in many localities also shows the trend of disappearance of many traditional cultural heritages Through studying the status of conserving and promoting cultural heritage of Thái ethnic community in some resettled immigrant villages for Sơn La hydropower project, the article makes some recommendations for the implementation in the near future

Keywords: preserve and promote, cultural heritage, migration, resettlement, Thái ethnicity

1 Đặt vấn đề

Trong quá trình lãnh đạo thực hiện đổi

mới, công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất

nước, với chủ trương xây dựng nền văn

hóa Việt Nam tiên tiến, đậm đà bản sắc

dân tộc, Đảng đã nhiều lần khẳng định:

“Văn hóa là nền tảng tinh thần của xã hội, vừa là mục tiêu vừa là động lực thúc đẩy

sự phát triển kinh tế - xã hội” (Đảng Cộng

sản Việt Nam, 2005b, p 303) Nghị quyết Email: tohoaincvh@gmail.com

Hội nghị lần thứ chín, Ban Chấp hành

Trung ương khóa XI về xây dựng và phát

triển văn hóa, con người Việt Nam đáp

ứng yêu cầu phát triển bền vững đất nước,

Đảng tiếp tục khẳng định: “Văn hóa thực

sự trở thành nền tảng tinh thần vững chắc

của xã hội, là sức mạnh nội sinh bảo đảm

sự phát triển bền vững và bảo vệ vững

chắc Tổ quốc vì mục tiêu dân giàu, nước

mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh”

(Đảng Cộng sản Việt Nam, 2016, pp

141-142) Và, để xây dựng được nền văn hóa

Việt Nam tiến tiến, đậm đà bản sắc dân

tộc, thực sự là nền tảng tinh thần của xã

hội, là sức mạnh nội sinh bảo đảm cho sự

phát triển bền vững và bảo vệ Tổ quốc thì

việc bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn

hóa các tộc người là điều bắt buộc được

Đảng nhiều lần nhấn mạnh

Trong Văn kiện Đại hội đại biểu toàn

quốc lần thứ XIII (2021), Đảng tiếp tục

khẳng định: “… lấy giá trị văn hóa, con

người Việt Nam là nền tảng, sức mạnh nội

sinh quan trọng bảo đảm sự phát triển bền

vững” (Đảng Cộng sản Việt Nam, 2021, p

216) và “Bảo tồn, phát huy giá trị văn hóa

tốt đẹp của các dân tộc và di sản văn hóa,

danh lam thắng cảnh” (Đảng Cộng sản

Việt Nam, 2021, p 263) Như vậy, có thể

thấy, vấn đề bảo tồn và phát huy các giá trị

văn hóa của các tộc người đã được Đảng

coi trọng và quán triệt trong suốt tiến trình

lãnh đạo công cuộc đổi mới, công nghiệp

hóa, hiện đại hóa đất nước và hội nhập

quốc tế

Thực hiện những quan điểm, chủ

trương đó của Đảng, nhiều văn bản Luật và

dưới luật đã được Nhà nước ban hành để

bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa

các dân tộc Việt Nam Luật di sản văn hóa

được ban hành năm 2001 và liên tục được

sửa đổi vào các năm 2009, 2013 là công cụ

pháp lý để thực hiện việc bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa dân tộc Đối với những cộng đồng bị tác động bởi những chương trình, dự án phục vụ công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước, hàng loạt các chính sách cụ thể cũng đã được ban hành nhằm bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa của các cộng đồng này Việc Nhà nước ban hành khung pháp lý cùng các chính sách bổ trợ để thực hiện bảo tồn và phát huy giá trị các di sản văn hóa đã làm cho nhiều di sản văn hóa của các tộc người thiểu số được phục dựng, thực sự trở thành nền tảng tinh thần cho sự phát triển của các tộc người và của quốc gia Tuy nhiên, trong những trường hợp cụ thể thì thực tiễn triển khai bảo tồn và phát huy di sản văn hóa cũng cho thấy nhiều bất cập Đặc biệt là những chính sách về bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa tộc người ở vùng cao trong quá trình di dân tái định cư mà cộng đồng người Thái ở Sơn

La có thể coi là một trường hợp như vậy

2 Thực trạng bảo tồn và phát huy di sản văn hóa của tộc người Thái ở các bản di dân, tái định cư thực hiện dự án

hồ thủy điện Sơn La

Luật Di sản Văn hóa năm 2013 nêu rõ: “Di sản văn hóa Việt Nam là tài sản quý giá của cộng đồng các dân tộc Việt Nam và là một bộ phận của di sản văn hóa nhân loại, có vai trò to lớn trong sự nghiệp dựng nước và giữ nước của nhân dân ta” (Quốc hội nước CHXHCNVN, 2013) Luật này quy định Di sản văn hóa bao gồm: “di sản văn hóa phi vật thể và di sản văn hóa vật thể, là sản phẩm tinh thần, vật chất có giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học, được lưu truyền từ thế hệ này qua thế hệ khác ở nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam” (Quốc hội nước CHXHCNVN, 2013)

Căn cứ theo Luật di sản văn hóa năm

2013 thì có thể định dạng các di sản văn

hóa của tộc người Thái bao gồm: không

gian kiến trúc cư trú, tâm linh (như

miếu/đền thờ nàng Han); các loại hình

nghệ thuật diễn xướng (như Nghệ thuật

Xòe Thái), các điệu múa dân gian, các điệu

then và đàn tính tẩu, các điệu chiêng, trống,

sáo, v.v

Ngày 29/6/2001, dự án Thủy điện Sơn

La được Quốc hội khóa X thảo luận và

thông qua chủ trương đầu tư Đến ngày

15/1/2004, Thủ tướng đã ra quyết định số

09/QĐ-TTg phê duyệt dự án Thủy điện

Sơn La Ngày 2/12/2005, công trình Thủy

điện Sơn La được khởi công xây dựng

Đây là một công trình trọng điểm, đa mục

tiêu, có vai trò quan trọng đối với sự phát

triển của đất nước Song, việc triển khai

xây dựng hồ thủy điện Sơn La đã làm cho

một số lượng lớn cư dân ở Sơn La phải di

dân tái định cư Trong đó, số hộ bị ảnh

hưởng của tái định cư tính đến giữa năm

2009 là 7.556 hộ thuộc 202 bản, 51 xã

phường của 8 huyện, thành phố của tỉnh

Sơn La và tộc người Thái chiếm 84% (Lê

Hải Đường, 2009)

Quá trình triển khai di dân, tái định cư

theo quy hoạch tổng thể của Nhà nước đã

dẫn đến sự thay đổi môi trường cư trú của

các bản truyền thống của người Thái và

hình thành nên nhiều bản mới trong khu tái

định cư Sự chuyển đổi địa vực cư trú, hình

thành lối sống mới cùng những tác động

của kinh tế thị trường đã tạo ra sự đứt gãy,

mai một thậm chí mất đi của nhiều di sản

văn hóa truyền thống tộc người Thái ở khu

tái định cư Nhằm bảo tồn, phát huy giá trị

các di sản văn hóa truyền thống phục vụ

cho sự ổn định, phát triển kinh tế - xã hội

của các bản người Thái ở vùng di dân tái

định cư, nhiều chính sách hỗ trợ của Nhà

nước và địa phương đã được triển khai Năm 2010, Sở Văn hóa Thể thao và

Du lịch tỉnh Sơn La đã xây dựng Đề tài

“Nghiên cứu bảo tồn và phát triển đời sống văn hóa vùng tái định cư thuỷ điện Sơn La” Trong đó “chú trọng vào việc sưu tầm hiện vật dân tộc học; nghiên cứu nét sinh hoạt văn hoá đặc trưng của từng dân tộc, trên cơ sở đó sẽ trưng bày, giới thiệu các hiện vật sưu tập được tại bảo tàng, nhà văn hóa thôn bản; đồng thời khôi phục, phát triển các lễ hội truyền thống để người dân

có điều kiện tham gia Bên cạnh đó, cán bộ văn hoá còn xuống khu tái định cư “ba cùng” với dân, dàn dựng chương trình tiết mục văn nghệ mới cho các đội văn nghệ…” (Tuấn Yến, 2010) Việc vào cuộc của ngành văn hóa với các biện pháp thực thi như vậy là cần thiết trong bối cảnh sự mai một và biến mất của di sản văn hóa truyền thống của các tộc người phải di dân, tái định cư xây dựng hồ thủy điện Sơn La đang diễn ra ngày càng nhanh

Từ năm 2011, chúng tôi triển khai các nghiên cứu trường hợp ở hai bản di dân tái định cư Nà Noong (Chiềng Lao, Mường La) và Mai Quỳnh (Mường Bon, Mai Sơn) nhằm tìm hiểu đời sống văn hóa của các nhóm cư dân Thái ở những bản này Qua các thời điểm nghiên cứu vào các năm

2011, 2015, 2018 và 2020, chúng tôi nhận thấy có những sự biến đổi về đời sống văn hóa của cư dân các bản đó; và, công tác bảo tồn và phát huy các giá trị di sản văn hóa truyền thống ở mỗi bản cũng có những

sự khác biệt, do nhiều nguyên nhân

Bản Nà Noong, một bản di dân tái định

cư của một nhóm người Thái Đen, thuộc xã Chiềng Lao, huyện Mường La, tỉnh Sơn La Trước đây, nhóm cư dân này thuộc Mường Chùm, xã Chiềng Lao Năm 2003, thực hiện quyết định di dân, tái định cư để

nhường đất xây dựng lòng hồ cho nhà máy

thủy điện Sơn La, Mường Chùm đã bị tách

ra và di dời đến nhiều nơi tái định cư khác

nhau, đến đợt di dời lần 2 năm 2006, nhóm

này đã tụ họp lại và quyết định thành lập

bản mới, lấy tên là Nà Noong

Cư dân Thái ở Nà Noong trước kia

vốn quen với điều kiện sinh sống và canh

tác lúa nước ở vùng trũng thấp Sau khi

được di vén lên khu vực cao hơn, nằm sát

đường quốc lộ với diện tích hẹp hơn, độ

dốc cao hơn thì họ không còn trồng lúa

nước mà chuyển sang các hình thức sinh kế

khác như trồng cây lương thực ngắn ngày

(ngô, khoai, sắn ), nuôi trồng thủy sản và

kinh doanh thương mại Sự thay đổi về

điều kiện sống đó đã làm biến đổi các

phong tục, tập quán và sinh hoạt văn hóa ở

Nà Noong Hiện nay cộng đồng cư dân của

bản đã không còn tổ chức các lễ hội cầu

mùa, xuống đồng, lên nhà mới, mừng cơm

mới, v.v Họ chỉ tổ chức 3 dịp lễ lớn là Tết

Xíp Xí (ngày 14 tháng 7 âm lịch), Tết

Nguyên Đán (tết của người Kinh) và Lễ

Xên Bản vào các ngày 29, 30 tháng 12 âm

lịch (đôi khi cũng được tổ chức chung,

ghép với ngày Hội đoàn kết toàn dân vào

khoảng cuối tháng 12, đầu tháng 1 dương

lịch hằng năm) Ở những dịp lễ này, trưởng

bản là người đứng ra phụ trách việc cúng

cho cả bản chứ không phải là thày mo như

trước đây Bản cũng đã bỏ tục mổ trâu, bò

thay vào đó là đặt mua thịt có sẵn và chỉ

duy trì việc mổ lợn để làm lễ cúng Nàng

Han rồi liên hoan chung Các lễ lên nhà

mới của các hộ gia đình trong bản không

còn tổ chức với quy mô cả bản như trước

đây mà thường được tổ chức gói gọn ở

trong từng gia đình Riêng Tết Nguyên

Đán thì trước kia hầu như người bản cũ

đều không tổ chức nhưng khi đến bản mới

thì Tết Nguyên Đán được tổ chức như là

một trong ba dịp lễ tết lớn và quan trọng của bản

Về nơi thờ tự chung, trước đây ở bản

cũ, bản vẫn có một miếu thờ Nàng Han ở dưới gốc một cây lim to, mọc giữa bản Nhưng hiện nay ở bản mới, cư dân đã không xây lại miếu thờ Nàng Han nữa, mà gộp chung tất cả lại, cúng vào đầu năm mới

ở nhà văn hóa Khi lễ cúng diễn ra, trưởng bản sẽ lập một bàn thờ ở ngoài sân nhà văn hóa của bản để thực hiện nghi thức cúng tế

Về đời sống sinh hoạt văn hóa văn nghệ, đàn ông của bản trước kia thường thổi sáo trong những dịp tổ chức văn nghệ, hát giao duyên, hoặc là để gọi bạn tình Nhưng hiện nay, không nhiều người trong bản biết thổi sáo và các điệu hát giao duyên cũng không còn phổ biến trong giới trẻ Hát giao duyên thì giới trẻ không còn một

ai có thể hát được nữa Hiện nay, trong bản chỉ còn một số cụ già thuộc được một vài điệu hát giao duyên của người Thái truyền thống Những năm gần đây, vào các dịp lễ hội của bản, thanh niên và các cụ già thường tổ chức nhảy sạp ở nhà văn hóa và hát karaoke bằng tiếng Kinh Đội văn nghệ của bản đã được thành lập, nhưng chủ yếu

là học và múa các bài hát của Lào (mô phỏng lại điệu múa Lăm Vông), hoặc là các bài hát của người Thái đã được dịch, chuyển làn điệu sang tiếng Kinh

Bên cạnh sự biến đổi của văn hóa trong các không gian chung thì không gian riêng mang tính biểu tượng là ngôi nhà sàn của người Thái ở Nà Noong cũng khác rất nhiều so với trước Ở ngôi nhà truyền thống, người Thái thường làm 2 cầu thang

ở hai đầu chái nhà, một ở phía trước và một ở phía sau của ngôi nhà Nhưng khi tái định cư, nhiều hộ gia đình trong bản đã xây nhà bê tông, cốt thép kiên cố theo mô hình nhà của người Kinh nên không còn làm cầu

thang như trước hoặc chỉ còn lại 1 cầu

thang Số lượng bậc thang tùy theo địa

hình mặt bằng xây dựng nhà mà có thể đủ

9 bậc như trước, nhưng đa số chỉ còn 4 đến

5 bậc Việc bố trí thờ tự và trang trí bên

trong ngôi nhà cũng đã có sự biến đổi giữa

ngôi nhà truyền thống với nhà bê tông cốt

thép Trước kia, bàn thờ gia tiên và thờ

Han ở một góc kín đáo, nhưng trang trọng,

nằm ngay sát buồng (gian) ngủ của chủ nhà

(thường là cặp vợ chồng già nhất trong

nhà) Nhưng khi xây dựng nhà bê tông, cốt

thép thì việc bố trí bàn thờ gia tiên và Han

cũng thay đổi Với nhà xây một tầng, nơi

thờ tự được đặt ở ngay gian chính giữa, tức

là phòng khách và có thể có tủ thờ; với nhà

xây nhiều tầng thì tầng hai hoặc tầng trên

cùng được bố trí một phòng thờ riêng

Trong các ngôi nhà truyền thống trước

kia hầu như nhà nào cũng có khung dệt,

việc dệt vải và trang trí hoa văn từ các sản

phẩm dệt đã làm nên sự khác biệt của người

Thái với các tộc người khác Song ở Nà

Noong hiện nay, nghề này không còn được

duy trì Trong các chuyến khảo sát của

chúng tôi thì chỉ thống kê được 2 trong tổng

số 35 hộ gia đình ở bản còn có các hoạt

động thêu thùa vỏ gối, cạp váy và dệt vải

Đa phần, người phụ nữ ở đây không còn dệt

vải, nguyên liệu để may trang phục đều đã

được mua của người Kinh, người Mông

hoặc hàng Trung Quốc (đặc biệt là sợi thổ

cẩm giả) Những bộ trang phục truyền

thống hiện nay chỉ được cư dân sử dụng

trong các dịp lễ tết, cưới hỏi và đám ma

Mặc dù người phụ nữ Thái ở nơi đây vẫn

giữ được tập quán tự may được quần áo khi

về nhà chồng; thêu được gối, chăn, nệm

cho cha mẹ, ông bà, anh chị em nhà chồng

và quần áo mới cho chồng Nhưng, khác

với lúc còn ở bản cũ, hiện nay nguyên liệu

để làm nên những thứ đó được mua chứ họ

không tự làm Hoa văn, họa tiết trang trí trên nhưng bộ váy, áo, quần, thắt lưng, vỏ gối, nệm, chăn đều đã có sự thay đổi theo

xu hướng pha trộn, không thuần như trước đây nữa mà trở nên đơn giản hơn và chỉ còn mang tính chất tô đẹp chứ không hoặc ít còn mang ý nghĩa biểu trưng cho một nét văn hóa, tín ngưỡng như trước đây

Tuy vậy, nguyên liệu và cách dệt, trang trí hóa văn cũng biến đổi rất nhiều, phần lớn nguyên liệu để may trang phục đều đã được mua của người Kinh, người Mông hoặc hàng Trung Quốc, hoa văn, họa tiết trang trí trên những bộ váy, áo, quần, thắt lưng, vỏ gối, nệm, chăn đều đã có sự khác biệt lớn so với trước, trở nên đơn giản hơn

và chỉ còn mang tính chất tô đẹp chứ không hoặc ít còn mang ý nghĩa biểu trưng cho một nét văn hóa, tín ngưỡng như trước đây

Sự mai một của nghề dệt vải và thêu thùa cũng đã làm cho văn hóa mặc của cư dân Thái ở bản Nà Noong bị biến đổi Những bộ trang phục truyền thống chỉ được

cư dân Thái ở bản Nà Noong sử dụng trong các dịp lễ tết, cưới hỏi và đám ma Ngày nay đa số người Thái ở bản Nà Noong mặc theo phong cách và trang phục của người Kinh, chỉ còn lại một số cụ già là còn giữ lại trang phục của người Thái Những thanh niên trong bản khi được hỏi: “Vì sao không mặc trang phục truyền thống, mà lại mặc theo lối của người Kinh dưới xuôi?” họ đều trả lời: “Mặc trang phục truyền thống khó

đi lại, đặc biệt là leo lên nương, và đi xe máy, ngồi ô tô” hoặc “Trang phục dưới xuôi nhiều loại, nhiều kiểu, đẹp hơn, dễ chọn để mua hơn” Khi được hỏi: “Tại sao bây giờ phụ nữ không dệt vải nữa mà lại đi mua?” một phụ nữ trong bản trả lời: “Bây giờ có tiền rồi, không ai dệt nữa, mua cho tiện” và họ cho biết thêm: “Còn ít người phụ nữ trong bản tự may váy, áo, nệm, gối,

chăn… lắm Chỉ những nhà nào nghèo,

hoặc không có việc gì làm mới ngồi may

thôi Còn đa số các nhà đều ra chợ Ít Ong

(chợ này nằm ở trung tâm huyện Mường La

- TG), hoặc chợ thành phố Sơn La mua

thôi Giờ không mấy người tự làm đâu”

(Phạm Minh Thế, 2020)

Theo trưởng bản Nà Noong thì chính

quyền địa phương cũng rất trăn trở và tích

cực trong hoạt động bảo tồn và phát huy

các di sản văn hóa truyền thống Song, theo

trưởng bản Q.V.Đ thì: “Chúng tôi cũng rất

buồn vì thế hệ trẻ đã không còn ưa thích

những truyền thống văn hóa cũ nữa Chúng

tôi cũng tổ chức dạy dệt vải, dạy thêu cho

các cháu nhỏ và thanh niên, nhưng chúng

không chịu học, chỉ được một vài cháu

thôi Ở những ngày sinh hoạt cộng đồng,

chúng tôi cũng tổ chức mở vòng Xòe đấy

chứ, nhưng chỉ có lớp trung niên và các cụ

già là hào hứng, còn tụi thanh niên chúng

chỉ thích hát karaoke thôi” (Phạm Minh

Thế, 2020) Thực trạng đó cho thấy những

khó khăn của cán bộ địa phương trong việc

bảo tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa

truyền thống của nhóm cư dân Thái ở bản

Nà Noong khi mà các không gian truyền

thống mất đi và giới trẻ thì ngày một thờ ơ

với di sản của cha ông

Khác với bản Nà Noong, bản Mai

Quỳnh lại có thực trạng bảo tồn và phát

huy di sản văn hóa truyền thống tích cực

hơn Bản Mai Quỳnh là một bản di dời tái

định cư của một nhóm người Thái Trắng,

thuộc xã Mường Bon, huyện Mai Sơn, tỉnh

Sơn La Trước đây, nhóm cư dân này thuộc

bản Pắc Ma, xã Pha Khinh (Tên khác là Pá

Ma Pha Khinh - Tên gốc của bản Pắc Ma),

huyện Quỳnh Nhai Năm 2003, thực hiện

quyết định di dời tái định cư để nhường đất

xây dựng lòng hồ cho nhà máy thủy điện

Sơn La, bản Pắc Ma, xã Pắc Ma đã bị tách

ra và di dời đến nhiều nơi tái định cư khác nhau Một nhóm cư dân của Pắc Ma được

di dời đến tái định cư tại xã Mường Bon, huyện Mai Sơn, lấy tên bản mới là bản Mai Quỳnh, là tên ghép của hai huyện Mai Sơn

và Quỳnh Nhai (Phạm Minh Thế, 2015, p 62) Khi đến bản mới, dù điều kiện sinh sống còn tương đối khó khăn, song chính quyền nơi đây cũng rất “quyết liệt” trong việc triển khai các hoạt động nhằm bảo tồn văn hóa truyền thống Bản đã khôi phục lại được đội văn nghệ với hơn 30 người và phục dựng các điệu múa cổ như múa Bật bông, Mừng xuân, Vào mùa, Chèo thuyền, v.v Điều đặc biệt là, đội văn nghệ của bản bao gồm đủ các lứa tuổi: già (trên 60 tuổi), trung niên (trên dưới 40 tuổi), thanh niên

và thiếu niên, nhi đồng Các cháu thiếu niên, nhi đồng của bản vào mỗi buổi chiều tối các ngày thứ Bảy, Chủ nhật hằng tuần được học múa hát các điệu múa và bài ca truyền thống bằng tiếng Thái Năm 2011,

số nghệ nhân chơi được đàn tính tẩu chỉ có

02 người thì đến năm 2018 đã tăng lên 7 người và đội hát then có số lượng là 12 người Bản cũng đã xây dựng được miếu thờ Han chung của bản từ nguồn vốn di dân, tái định cư và sự góp công góp sức của chính người dân trong bản

Về cơ bản, Mai Quỳnh đã làm khá tốt việc bảo tồn và phát huy những di sản văn hóa truyền thống ở nơi tái định cư Tuy nhiên, cũng giống bản Nà Noong, cuộc sống tái định cư của Mai Quỳnh cũng đã làm cho việc bảo tồn và phát huy các di sản văn hóa truyền thống gặp nhiều khó khăn, nhiều nét văn hóa xưa cũng không tránh khỏi nguy cơ mai một và biến mất Ví dụ như nghề dệt vải và thêu thùa đã mai một dần, trang phục truyền thống đã không còn được coi trọng nữa, đặc biệt là ở thế hệ trẻ; không gian thiêng cũng đã có sự thay đổi

trong từng gia đình đến khuôn viên chung

của cả cộng đồng… do sự thay đổi về

không gian sống, sinh tồn và sinh kế Và

một thực tế khác ở Mai Quỳnh còn cho

thấy sự biến mất không chỉ là di sản truyền

thống của cư dân nơi đi mà còn là sự biến

mất các di sản của chính cư dân nơi đến,

khu đất nơi đặt bản tái định cư Mai Quỳnh

vốn là khu đất của hai bản Tra và Xa Căn

Trước đó, trên địa bàn này có một hang cá

thần được cư dân bản Tra và Xa Căn thờ

cúng Khi cư dân Pắc Ma chuyển về đây

định cư, thì cư dân của các bản Tra và Xa

Căn cũng không duy trì việc thờ cúng ở

hang cá thần nữa (Phạm Minh Thế, 2018,

p 176)

Những thực tế của Nà Noong và Mai

Quỳnh như trên cho thấy những khó khăn

trong bảo tồn và phát huy các giá trị di sản

văn hóa truyền thống của tộc người Thái ở

vùng di dân tái định cư xây dựng hồ thủy

điện Sơn La Có nơi việc bảo tồn, phát huy

giá trị di sản văn hóa được coi trọng và

thực thi dần có hiệu quả, nhưng có nơi vẫn

đang phải đối diện với nguy cơ bị mai một,

biến mất ngày càng cao Việc tìm ra chìa

khóa cho sự thành công trong công tác bảo

tồn và phát huy giá trị di sản văn hóa

truyền thống ở các bản di dân, tái định cư

ấy đòi hỏi phải có những nghiên cứu cụ thể

và rộng hơn nữa mà trong bài viết ngắn này

chưa thể thể hiện hết được

3 Một số giải pháp bảo tồn và phát

huy di sản văn hóa của người Thái tại

khu tái định cư vùng lòng hồ thủy điện

Sơn La

Từ những nghiên cứu thực tế ở các bản

Nà Noong và Mai Quỳnh khoảng 10 năm

trở lại đây đã được trình bày ở phần trên,

chúng tôi cho rằng, cần có những giải pháp

cụ thể hơn nữa để công tác bảo tồn, phát

huy các giá trị di sản văn hóa truyền thống

được thiết thực và đồng nhất hơn

Trước hết, đối với công tác bảo tồn di

sản, ngoài việc sưu tầm, kiểm kê ngành

văn hóa thì cần có sự đánh giá mang tính chuyên môn để thấy được giá trị lịch sử, văn hóa, khoa học và vai trò, ý nghĩa của di sản văn hóa truyền thống tộc người Thái ở khu tái định cư ngày nay Đồng thời, căn

cứ trên Luật Di sản văn hóa năm 2013, ngành văn hóa cũng cần đánh giá và định

rõ đâu là các di sản cần bảo tồn để vào cuộc một cách tập trung và thiết thực nhất Trên cơ sở đó, đẩy mạnh việc tổ chức lập

hồ sơ khoa học của các di sản để trình các cấp đưa vào danh mục Di sản cấp tỉnh, cấp Quốc gia, Quốc tế

Bên cạnh đó, việc thiếu không gian thờ

tự, không gian trình diễn làm cho các sinh hoạt cộng đồng ở các bản tái định cư trở nên mờ nhạt hơn Trong khi đó, cộng đồng người Thái vốn có truyền thống giao lưu diện rộng, họ không chỉ mở vòng Xòe ở bản mà còn sang các bản khác, vùng khác giao lưu và mở các vòng Xòe lớn; hoặc hành hương sang những nơi có miếu thờ Han lớn ở các huyện khác trong vùng, trong tỉnh để lễ bái Vì vậy, việc quy hoạch

và xây dựng các không gian cộng đồng, trong đó có không gian thiêng để thực hành

và bảo tồn các sinh hoạt văn hóa truyền thống trong cộng đồng người Thái ở vùng tái định cư là điều cần thiết Điều đó cũng

sẽ góp phần tạo ra sự gắn kết cộng đồng giữa người di dân (nơi đi) với cư dân bản địa (nơi đến) và góp phần bảo tồn những thực hành văn hóa của họ trước những sự thay đổi về nơi cư trú và sức ép từ giao lưu, trộn cư Điều đương nhiên, quy hoạch, xây dựng thế nào cũng cần hết sức thận trọng

và phải đạt được sự đồng thuận cao từ cả phía người dân nơi đi cũng như người dân nơi đến

Đối với công tác phát huy di sản,

ngoài việc tuyên truyền quảng bá bằng

hình ảnh ngành văn hóa thì cũng cần thực

hiện việc giáo dục, phổ biến rộng rãi các

giá trị di sản văn hóa truyền thống của tộc

người Thái Đẩy mạnh và đổi mới công tác

trưng bày tuyên truyền, đưa di sản về với

công chúng và học đường thông qua các

cuộc trưng bày lưu động tới các cơ sở,

trường học trong bản/mường, tổ chức các

cuộc trưng bày chuyên đề tại chỗ Từ đó,

khuyến khích, duy trì, phục hồi, truyền dạy

và tổ chức trình diễn tại nhà văn hóa các

thôn bản; tránh lãng phí hệ thống cơ sở vật

chất đã được đầu tư, xây dựng trong quá

trình tái định cư

Song song với các quá trình đó, cần

tích cực triển khai làm tốt công tác lập hồ

sơ đề nghị nhà nước phong tặng Nghệ nhân

nhân dân, Nghệ nhân ưu tú và chính sách

đãi ngộ đối với các nghệ nhân nắm giữ và

có công truyền dạy các giá trị di sản văn

hóa của người Thái Năm 2019, ngành văn

hóa đã xây dựng và hoàn thiện hồ sơ trình

UNESCO công nhận Nghệ thuật Xòe Thái

là Di sản văn hóa phi vật thể đại diện của

nhân loại Đó là niềm vui, niềm tự hào và

vinh dự của cộng đồng người Thái nói

riêng, Việt Nam nói chung Tuy nhiên, để

di sản không bị mai một và ngày càng biến

đổi thì rất cần có các nghiên cứu cụ thể để

tìm ra các giải pháp thiết thực để bảo vệ và

phát huy di sản Xòe Thái trong cả hiện tại

và tương lai Song, trong niềm vui thì một

yêu cầu cũng đã và đang đặt ra là rất cần có

các nghiên cứu về mặt chính sách bảo tồn

như thế nào để bảo vệ và phát huy di sản

này trong bối cảnh hiện nay Đồng thời,

cũng cần phải tính đến ngay việc tổ chức

truyền dạy, đào tạo các lớp nghệ nhân về

Xòe Thái ở các bản, mường trước và sau

khi di sản Xòe Thái được vinh danh

Cuối cùng, điều quan trọng hơn cả

trong công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa tộc người hiện nay và đối với tộc người Thái nói riêng là phải do chính tộc người ấy trực tiếp tham gia vào quá trình bảo tồn và phát huy di sản Qua thực tế quá trình biến đổi đời sống văn hóa ở các bản tái định cư của người Thái vùng lòng hồ thủy điện Sơn La, có thể thấy rõ hai nguy

cơ đáng lo ngại là di sản bị “tước đoạt” khỏi cộng đồng và cộng đồng thờ ở với di sản của chính họ Vì vậy, để bản thân cộng đồng cư dân nơi đây cùng tham gia vào bảo tồn và phát huy di sản của họ thì cần đặt cộng đồng tộc người Thái ở các bản tái

định cư không chỉ là điểm đến của chính sách mà còn là điểm xuất phát cho các

chính sách bảo tồn và phát huy di sản Di sản văn hóa là của cộng đồng, chỉ khi cộng đồng chủ nhân của di sản có quyền quyết định và chủ động bảo vệ di sản của họ thì

di sản mới thực sự có sức sống và phát huy vai trò của nó trong cuộc sống Chính vì thế, để người Thái được trực tiếp tham gia vào quá trình xây dựng chính sách, nói tiếng nói của họ, phản ánh nhu cầu và mong muốn về di sản của cha ông họ chính

là một cách thức quan trọng để phát huy tối

đa quyền của cộng đồng trong bảo tồn và phát huy di sản ở địa bàn di dân, tái định

cư xây dựng thủy điện Sơn La hiện nay

4 Kết luận

Từ những gì đã trình bày trên đây có thể thấy việc tiến hành di dân, tái định cư

đã và đang làm biến đổi đời sống văn hóa của nhóm tộc người Thái ở nơi cư trú mới Bên cạnh những nét văn hóa, phong tục tập quán mới đã được hình thành một cách tích cực, góp phần ổn định đời sống của đồng bào thì sự mai một và biến mất của nhiều giá trị, nét đẹp văn hóa truyền thống cũng làm cho tinh thần cộng đồng và ý thức tộc

người dần bị nhạt phai Điều này đặt ra yêu

cầu cho cả Nhà nước, chính quyền và

người dân sở tại phải thực sự chung tay

tiến hành bảo tồn, phát huy giá trị các di

sản văn hóa truyền thống, làm cho các giá

trị của di sản văn hóa truyền thống thực sự

trở thành nguồn lực nội sinh của đồng bào

tại nơi ở mới Thực tiễn nghiên cứu cũng

cho thấy, việc bảo tồn và phát huy giá trị

các di sản văn hóa truyền thống của nhóm

đồng bào Thái phải di dân, tái định cư ở

Sơn La đã được thực hiện ngay từ những

ngày đầu Với sự nỗ lực của người dân

cũng như là của chính quyền địa phương,

một số di sản đã được phục hồi, phổ biến

và góp phần làm thay đổi nhận thức của cả chính quyền cùng người dân trong bảo tồn

và phát huy giá trị di sản văn hóa của tộc người Dựa trên thực tế nghiên cứu, chúng tôi đã đưa ra một số giải pháp, khuyến nghị cho công tác bảo tồn và phát huy di sản văn hóa tộc người Thái ở các bản di dân tái định cư hiện nay Dù rằng, những giải pháp nêu ra chưa hẳn hoàn chỉnh nhưng chúng tôi tin tưởng nếu được thực hiện tốt sẽ giúp cho công tác này đạt được những kết quả tốt, bền vững không chỉ riêng với tộc người Thái mà còn hiệu quả hơn với các tộc người thiểu số đang phải di dân tái định cư hiện nay

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Đảng Cộng sản Việt Nam (2005a) Văn kiện Đảng toàn tập tập 1, Hà Nội: NXB Chính trị

Quốc gia

Đảng Cộng sản Việt Nam (2005b) Văn kiện Đảng toàn tập tập 57, Hà Nội: NXB Chính

trị Quốc gia

Đảng Cộng sản Việt Nam (2016) Các nghị quyết của Trung ương Đảng 2011-2015

Hà Nội: NXB Chính trị Quốc gia

Đảng Cộng sản Việt Nam (2021) Văn kiện Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ XIII

Hà Nội: NXB Chính trị Quốc gia

Lê Hải Đường (2009) Kết quả thực hiện dự án di dân tái định cư tại tỉnh Sơn La

Retrieved from http://web.cema.gov.vn

Phạm Minh Thế (2015) Biến đổi đời sống văn hóa của đồng bào Thái dưới tác động của di dân, tái định cư: Trường hợp bản Mai Quỳnh, xã Mường Bon, huyện Mai Sơn, tỉnh

Sơn La Tạp chí Phát triển bền vững vùng, quyển 5, số 2 (6-2015)

Phạm Minh Thế (2018) Tác động của chính sách dân tộc đến sự dịch chuyển xã hội của

các tộc người thiểu số Tạp chí Khoa học Xã hội và Nhân văn, tập 4, số 2b

Phạm Minh Thế (2020) Tài liệu điền dã trong các năm 2011, 2015, 2018 và 2020

Quốc hội nước CHXHCNVN (2013) Luật Di sản văn hóa Công báo số 463-464 ngày 8

tháng 8 năm 2013

Tuấn Yến (2010) Bảo tồn và phát huy giá trị văn hóa truyền thống vùng tái định cư thủy điện Sơn La Retrieved from http://web.cema.gov.vn

Ngày nhận bài: 13/3/2021 Biên tập xong: 15/01/2022 Duyệt đăng: 20/01/2022