Hành động trách của các nhân vật giao tiếp trong ca dao Nam Bộ

Bài viết Hành động trách của các nhân vật giao tiếp trong ca dao Nam Bộ nghiên cứu những đặc điểm về cấu trúc và ngữ nghĩa của hành động trách trong CDNB để thấy được những thói quen tư duy, hành động, cũng như nét văn hóa, tính cách riêng của con người nơi đây.

ĐẠI HỌC SÀI GÒN OF SAIGON UNIVERSITY

Email: tcdhsg@sgu.edu.vn ; Website: http://sj.sgu.edu.vn/

HÀNH ĐỘNG TRÁCH CỦA CÁC NHÂN VẬT GIAO TIẾP

TRONG CA DAO NAM BỘ

Critical acts of characters in Southern folk songs

TS Trần Đức Hùng(1), Trần Chánh Băng(2)

(1) Trường Đại học Đồng Tháp

(2) Học viên cao học Trường Đại học Đồng Tháp

TÓM TẮT

Ca dao Nam Bộ vốn là kho tàng văn hóa quý giá của dân tộc Việt Nam nói chung, người dân Nam Bộ nói riêng Những bài ca dao Nam Bộ từ trước đến nay đã đi vào tâm tư tình cảm, cách ứng xử của con người nơi đây Nghiên cứu hành động trách trong ca dao Nam Bộ không chỉ giúp khảo sát được số lượng và tìm ra những đặc điểm về cấu trúc và ngữ nghĩa của hành động trách mà còn giúp chúng ta thấy được những nét văn hóa, tính cách con người Nam Bộ thông qua cứ liệu ngôn ngữ trong ca dao

Từ khóa: ca dao, hành động trách, Nam Bộ, ngữ nghĩa, nhân vật

ABSTRACT

Southern folk songs are embedded in Vietnam’s cultural treasure in general and of the Southern people

in particular This poetic genre has long been attached to the local people’s conducts and affections Research on critical acts in this corpus not merely provides the quantity of features regarding the linguistic patterns and meanings of the act type, but also uncovers the Southern people’s culture and qualities

Keywords: folk songs, critical act, Southern, semantic, character

1 Mở đầu

Ca dao Việt Nam được xem là tấm

gương phản ánh trung thực hình ảnh thiên

nhiên, đất nước, con người Việt Nam Vì

thế, ca dao mỗi vùng miền luôn có những

đặc trưng riêng biệt phản ánh đặc điểm xứ

sở, con người vùng đất ấy Ca dao Nam Bộ

(CDNB) vốn là kho tàng văn hóa quý giá

của dân tộc Việt Nam nói chung, người

dân Nam Bộ nói riêng Nó là kết tinh tinh

hoa sáng tạo tinh thần của nhân dân lao

động, là tấm gương phản chiếu môi trường

thiên nhiên, đời sống tư tưởng – tâm hồn

của con người Nam Bộ CDNB với những đặc trưng vốn có, đã trở thành một đề tài muôn thưở cho những ai yêu quý và cảm mến vùng đất này Đến với CDNB, ta bắt gặp ngay những hình ảnh mộc mạc, chân quê, những cách nói chân chất, thật thà của con người vùng Nam Bộ nhưng cũng không kém phần tinh tế, ý nhị Sự mộc mạc, giản đơn mà tinh tế, ý nhị ấy chính là nét đẹp tâm hồn của con người Nam Bộ Những bài CDNB từ trước đến nay đã đi vào tâm tư tình cảm, cách ứng xử của con người nơi đây Vì vậy, tìm hiểu CDNB là Email: tdhung@dthu.edu.vn

ta đã chạm đến những góc khuất trong tâm

hồn người dân ở miền sông nước này

Trong những năm gần đây, việc

nghiên cứu tiếng Việt dưới góc độ sử

dụng ngôn ngữ trong thực tế nói chung và

nghiên cứu hành động ngôn ngữ nói riêng

đã thu hút được nhiều sự quan tâm, nhất là

các hành động ngôn ngữ riêng biệt như

hành động khen, cam kết, điều khiển, bộc

lộ, tuy nhiên, cần có những nghiên cứu

chuyên sâu về đặc điểm của các hành

động ngôn ngữ trong ca dao, nhất là ca

dao các vùng địa phương Trong phạm vi

bài viết này, chúng tôi nghiên cứu những

đặc điểm về cấu trúc và ngữ nghĩa của

hành động trách trong CDNB để thấy

được những thói quen tư duy, hành động,

cũng như nét văn hóa, tính cách riêng của

con người nơi đây

2 Cấu trúc và ngữ nghĩa hành động

trách của các nhân vật giao tiếp trong ca

dao Nam Bộ

2.1 Cấu trúc hành động trách của các nhân vật giao tiếp trong ca dao Nam Bộ

Hành động trách, theo sự phân loại của

Austin, thuộc lớp hành vi ứng xử Từ điển

tiếng Việt định nghĩa: Trách “Tỏ lời không

bằng lòng về người có quan hệ nào đó, cho

là có hành vi, thái độ không đúng, không hay, không tốt đối với mình hoặc có liên quan đến mình” (Hoàng Phê, chủ biên, 2003) Hành động trách không chỉ giới hạn

ở bản thân người nói (trách thân, tự trách)

mà còn hướng tới các đối tượng xung quanh có liên quan đến mình

Khảo sát 5504 dòng thơ trong cuốn Ca

dao – dân ca Nam Bộ của tác giả Bảo Định

Giang (chủ biên), chúng tôi thống kê được

452 hành động trách Căn cứ vào đặc điểm cấu trúc, chúng tôi chia biểu thức ngữ vi trách thành hai dạng cơ bản: biểu thức ngữ

vi trách đầy đủ và biểu thức ngữ vi trách tỉnh lược Số lượng cụ thể được thể hiện ở bảng thống kê sau:

Bảng thống kê số lượng và tỉ lệ của các biểu thức ngữ vi trách

Bảng thống kê cho thấy, biểu thức ngữ

vi trách dạng đầy đủ có số lượng rất ít: chỉ

có 3/452 hành động, chiếm tỉ lệ 0.7%; còn

lại là biểu thức ngữ vi trách dạng tỉnh lược:

449/452 hành động, chiếm tỉ lệ 99.3%

Những số liệu trên cho chúng ta thấy biểu

thức ngữ vi trách dạng tỉnh lược chiếm số

lượng ưu thế vượt trội so với biểu thức ngữ

vi trách dạng đầy đủ

2.1.1 Biểu thức ngữ vi trách dạng đầy

đủ

Trách là dạng hành động thuộc về ý

chí của con người, nó thể hiện hoạt động

tư duy của mỗi cá nhân Cấu trúc của

hành động trách dạng đầy đủ được cụ thể

hóa bằng mô hình như sau:

Sp1+ ĐTNV trách + Sp2 + P

Trong đó:

- Sp1 (A): là vai nói - thực hiện hành

động trách

- ĐTNV trách (B): động từ ngữ vi

trách

- Sp2 (C): là vai nghe - người tiếp

nhận hành động trách

- P (D): là nội dung trách

Trong CDNB, các nhân vật giao tiếp

sử dụng hành động này rất ít, chỉ có 0.7%

Điều này cho chúng ta thấy được đây là

kiểu công thức khuôn phép, có tính trung

hòa về sắc thái:

(1) Tôi trách anh bạn đảo điên [CDNB, tr 239]

A B C D

(2) Em trách ai non dạ kiếm tìm [CDNB, tr 249]

A B C D

(3) Đêm nằm em trách ông trời xanh,

A B C

Ông sắp làm chi anh đầu non, em góc núi,

Để kẻ đi tắt về quanh một mình [CDNB,

tr 312] D

Như vậy, biểu thức ngữ vi trách đầy đủ

thường dùng ở những đối tượng giao tiếp

mang tính chất xã giao, những người chưa

thân thiết và thường không phân biệt vị thế

cao thấp trong giao tiếp Do đó, các nhân

vật mặc dù trách đối phương nhưng vẫn thể

hiện phép lịch sự theo văn hoá giao tiếp

ứng xử hằng ngày

2.1.2 Cấu trúc hành động trách dạng

tỉnh lược

Trách thuộc nhóm hành động đe dọa

thể diện người nghe, do đó người nói phải

lựa cách nói như thế nào đó để tránh được

mức tối đa đến việc làm mất lòng người

nghe Vì vậy, trong thực tế giao tiếp, các

nhân vật thường dùng nhiều biểu thức ngữ

vi trách dạng tỉnh lược

Cấu trúc của biểu thức ngữ vi trách

này có thể tỉnh lược thành tố Sp1 hoặc tỉnh

lược cả Sp1 và P Ví dụ:

(4) Đêm nằm phiền trách ông tơ,

Biểu ông xe đây vợ, đó chồng, ông không

[CDNB, tr 260]

Trong bài ca dao trên, biểu thức ngữ vi

trách ông tơ được thể hiện thành mô hình:

ĐTNV trách + Sp2 Trong mô hình này,

chúng ta thấy khuyết thành tố Sp1 và thành

tố P Mặc dù yếu tố Sp1 đã bị khuyết nhưng chúng ta vẫn đoán được người trách

là nhân vật nữ trong mối quan hệ tình cảm

với người nghe Nội dung trách dường như

bị khuyết, bởi vì đây là hành động gián

tiếp, người nói (Sp1) mượn ông tơ để nói

về số phận hẩm hiu, tình duyên không không thành (vì những nguyên nhân khác nhau) của mình

Trong một số biểu thức ngữ vi có hiệu

lực ở lời là trách nhưng lại không có động

từ ngữ vi trách Cấu trúc này rất đa dạng,

có thể mở đầu bằng đại từ ai dùng để hỏi,

hoặc dùng các từ “sao ” / “ sao ”,

“tại…” / “ tại ”, “bởi ” / “ bởi ”,

“vì ” / “ vì ” hoặc cấu trúc “Hồi nào Bây giờ”

(5) Ai làm cho đó bỏ đăng,

Cho con áo trắng bỏ thằng áo xanh

[CDNB, tr 155]

(6) Con cá lành canh bỏ hành thơm nhẹ,

Sao em nỡ đành bỏ mẹ theo trai

[CDNB, tr 461]

(7) Hồi nào một gối đôi đầu, Bây giờ bỏ thảm bỏ sầu cho em

[CDNB, tr 299] Như vậy, trong ca dao Nam Bộ, hành động trách dạng tỉnh lược được các nhân vật sử dụng nhiều và có cấu trúc đa dạng Cuộc sống vốn đa dạng và phong phú nên hành động trách cũng có nhiều cách biểu hiện khác nhau Mỗi hành động trách là một chiến lược riêng của nhân vật giao tiếp Điều này cho thấy tác giả dân gian đã sử dụng từ ngữ một cách khéo léo, linh hoạt

2.2 Các nhóm ngữ nghĩa của hành động trách qua lời thoại nhân vật trong

ca dao Nam Bộ

Trong ca dao, ngữ nghĩa của hành động ngôn ngữ có thể là nghĩa tường mình hay hàm ngôn Trong đó, nghĩa hàm ngôn

được hiểu là: “nghĩa thực của một phát

ngôn có thể suy ra trên một cấu trúc bề mặt

cụ thể, gắn với một ngữ cảnh cụ thể” (Đỗ

Thị Kim Liên, 1999)

2.2.1 Trách những việc làm, cách đối

xử không đúng, không hay

Những cách đối xử không phải, những

cách xử sự không hay, không đúng cũng

được thể hiện khá nhiều trong ca dao Khi

gặp những việc làm cảm thấy không phải,

không đúng người ta cũng thường buông

lời trách móc

(8) Bậu khoe nhan sắc bậu đắt chồng,

Qua không ế vợ, bậu đừng hòng bẻ bai

[CDNB, tr 184]

Ví dụ (8) là hành động trách của nhân

vật nam đối với nhân vật nữ Theo Từ điển

Từ ngữ Nam Bộ, bậu có nghĩa là: “Tiếng

gọi người tiếp chuyện với mình, khác giới

tính, có ý thương mến, thân mật, cách nói

xưa “qua, bậu” được dùng xưng gọi trong

quan hệ vợ chồng, người yêu” (Huỳnh

Công Tín, 2009); qua có nghĩa là: “Từ

người lớn dùng để tự xưng một cách thân

mật với người nhỏ, hoặc cách tự xưng có

đôi tính chất khách quan, nhưng thân tình”

(Huỳnh Công Tín, 2009) Ở đây, chàng trai

trách cô gái khoe nhan sắc để hàm ý chê

bai chàng trai không phù hợp Tuy đây là

lời trách nhẹ nhàng nhưng lại sâu sắc của

chàng trai Điều này đã thể hiện tính cách

thẳng thắn của người dân Nam Bộ

2.2.2 Trách vì không được hiểu ý,

không hài lòng, không thỏa mãn

Như đã nói ở trên, trách là hành động

ngôn ngữ nhằm nói lên, nói ra những điều

không vừa ý, không bằng lòng của bản

thân Vì thế, khi không hài lòng, nhân vật

trữ tình sẽ thể hiện hành động trách

(9) Ngó lên sao tỏ trăng lờ,

Duyên đây bớ bậu, bậu chờ duyên đâu?

[CDNB, tr 332]

Ví dụ (9) là hành động trách của nhân vật nam đối với nhân vật nữ vì đã không để

ý đến mình Chàng trai trong bài ca dao này đem lòng thương cô gái, nhưng cô gái lại không đáp lại tấm chân tình của chàng trai

2.2.3 Trách con cái bất hiếu

CDNB phản ánh mọi mặt đời sống xã hội của con người Nam Bộ, hầu hết các vấn đề trong cuộc sống đều được đưa vào

ca dao và khi nói về hành động trách trong

ca dao thì các chủ đề liên quan đến tình cảm gia đình, đạo đức, lối sống luôn được đặt lên hàng đầu

(10) Con cá lành canh bỏ hành thơm nhẹ,

Sao em nỡ đành bỏ mẹ theo trai

[CDNB, tr 461] Trong ví dụ (10), đây là lời trách của nhân vật nam đối với nhân vật nữ vì đã bất

hiếu với người mẹ của mình Từ đành

trong tiếng Việt là từ đa nghĩa: “1 Miễn cưỡng bằng lòng vì suy tính thấy không thể khác được; 2 Vừa lòng; 3 Đang tâm”

(Hoàng Phê, chủ biên, 2003) Từ đành

trong bài ca dao trên dùng ở nghĩa thứ ba

là đang tâm Điều này cho thấy nhân vật

nữ đã phụ lòng, quên đi công lao dưỡng dục của người mẹ, một người đã sớm hôm tần tảo nuôi nấng chăm sóc Cô gái vì tiếng gọi của tình yêu mà bỏ mẹ bơ vơ một mình

2.2.4 Trách lòng người phụ bạc, thay đổi

Trong tình cảm, chuyện hợp rồi tan không phải là điều quá mới mẻ Có những người yêu nhau, đến với nhau hạnh phúc, cũng có những người yêu nhau nhưng không thể đến được với nhau Nguyên nhân có thể từ phía người nam hoặc người

nữ Tuy nhiên, suy cho cùng, khi không đến được với nhau thì họ thường đổ lỗi và trách móc nhau

(11) Kể từ ngày anh đau bịnh ban cua

lưỡi trắng, miệng đắng cơm hôi,

Em đến đây đỡ đứng bồng ngồi,

Sao giờ anh ở bạc,

Duyên nợ đổi dời không vui

[CDNB, tr 440]

Bài cao dao (11) là lời trách của nhân

vật nữ đối với nhân vật nam vì đã phụ bạc

mình Nhân vật nữ nhớ lại quá khứ cuộc

sống gắn bó, trải qua nhiều gian nan vất vả

của hai người Cô gái đã từng phải cực khổ

để chăm sóc chàng trai khi bị đau ốm, cơ

hàn Tuy nhiên, chàng trai đã không giữ

tình nghĩa trọn vẹn mà thay lòng đổi dạ,

quên đi những ngày tháng cực khổ mà hai

người đã từng trải qua Điều này cho chúng

ta thấy được trong chuyện tình cảm, phụ nữ

thường luôn phải chịu thiệt thòi Bên cạnh

đó, các nhân vật trữ tình còn thể hiện hành

động trách vì lòng người cũng có khi thay

đổi

(12) Áo bà ba cái ngắn, cái dài,

Sao anh không bận, bận chi hoài

chiếc áo bành tô

[CDNB; 175]

Người dân Nam Bộ từ những ngày

đầu lập nghiệp đã tạo ra chiếc áo bà ba để

thích nghi, thuận tiện trong lao động sản

xuất Áo bà ba được dùng phổ biến, lâu

dần trở thành trang phục thân quen của

người dân vùng đất này Theo quan hệ

hoán dụ, áo bà ba dùng để chỉ người Nam

Bộ Cho nên, áo bà ba thể hiện cách sống

dung dị, phóng khoáng của con người

trên vùng đất phương Nam Tổ quốc

Ngược lại, áo bành tô là sản phẩm được

du nhập từ phương Tây, nên nó được dùng

biểu trưng cho sự sang trọng, quý phái

Qua những hình ảnh đó, cô gái muốn trách

chàng trai vì ham cuộc sống giàu sang mà

đã thay lòng, đổi dạ, quên đi quá khứ cực

khổ mà hai người đã vượt qua

2.2.5 Trách hành động của cha mẹ đối với con cái

Cha mẹ là đấng sinh thành có công lao nuôi dưỡng và luôn mong muốn những điều tốt đẹp đến với con của mình Tuy nhiên, trong cuộc sống, có những lúc quan

hệ gia đình không còn nguyên vẹn vì cha

mẹ và con cái không hòa hợp với nhau hoặc có những cha mẹ vì cuộc sống của bản thân mình mà bỏ rơi con cái

(13) Ví dầu cầu ván đóng đinh,

Cầu tre lắc lẻo, đôi ta chút bẻo lại gần, Tại cha với mẹ buông cần đứt dây

[CDNB, tr 415]

Ở ví dụ (13) này, qua cách xưng hô, chúng ta có thể nhận ra mối quan hệ gần gũi của các nhân vật Sp1 xuất hiện trong

ví dụ trên đang ở vai dưới, tức là vai con có hành động trách đối với Sp2 đang ở vai trên, tức là cha, mẹ Nội dung trách ở đây

là tại cha với mẹ buông cần đứt dây Đây

là cách dùng ẩn dụ để trách cha mẹ đã có hành động ngăn cản làm cho tình duyên đôi lứa từng trải qua bao khó khăn, gian

khổ nay lại bị đứt dây Bên cạnh đó, hình ảnh cầu ván và cầu tre không chỉ biểu

trưng cho sự khó khăn vật chất trong cuộc sống mà còn biểu trưng cho sự khó khăn, trắc trở trong quan hệ tình yêu nam nữ Cuộc sống vốn dĩ như vậy, những người nghèo khổ thường phải chịu thiệt thòi, ngay cả trong tình yêu

Truyền thống gia đình là điều đáng để nâng niu, trân trọng Nuôi nấng con cái chính là nền tảng đạo đức, là trách nhiệm của người bố người mẹ Tuy nhiên, trong cuộc sống, không phải bậc làm cha mẹ nào cũng làm tròn trách nhiệm của mình Hình ảnh cha mẹ bỏ rơi chính những đứa con của mình vẫn thường diễn ra trong cuộc sống hiện thực và được tái hiện lại trong CDNB

(14) Nước nóng đổ miệng bình vôi,

Tôi ngồi tôi nghĩ tía tôi, tôi buồn

Tía tôi dở dại dở khôn,

Say mê tinh chồn bỏ mẹ con tôi

[CDNB, tr 468]

Con cái trách cha mẹ là điều không

nên, nhưng đối với những việc làm sai trái

thì đáng để lên án Người cha trong ví dụ

(14) đã say mê tinh chồn mà bỏ rơi con cái,

bỏ lại cả hạnh phúc gia đình sau lưng

Trong bài ca dao, nhân vật tôi mặc dù trách

nhưng vẫn gọi đấng sinh thành của mình là

tía - một cách xưng hô thân mật, dân dã

của người Nam Bộ Theo Từ điển Từ ngữ

Nam Bộ, tía được hiểu là: “cha, cách xưng

gọi người đàn ông có con, trong quan hệ

cha - con” (Huỳnh Công Tín, 2009) Người

dân Nam Bộ vốn là người dân miệt vườn

với bản tính hiền hậu, chất phác, không

phô trương hoa mỹ Cách xưng hô ấy phần

nào biểu hiện sự chất phác, mộc mạc, thật

thà trong con người họ

2.2.6 Trách đấng siêu nhiên

Từ xa xưa, đối với con người, đấng

siêu nhiên là đối tượng luôn được kính

trọng, được tôn thờ, là chủ đề của nhiều tác

phẩm văn học nghệ thuật và là nguồn cảm

hứng của rất nhiều công trình nghệ thuật

khác nhau Trong ca dao, đấng siêu nhiên,

mà cụ thể là Trời, Đất xuất hiện nhiều và

mang ý nghĩa trữ tình, chuẩn bị tâm cảnh

để nhân vật chính bộc lộ cảm xúc Tuy

nhiên, các đấng siêu nhiên đôi khi cũng trở

thành đối tượng bị trách cứ

(15) Cây da trốc gốc, thợ mộc đang cưa,

Gặp em đứng bóng ban trưa,

Trách ông trời vội tối, phân chưa hết lời

[CDNB, tr 208]

Trong tình yêu, khi tình cảm của hai

người không được trọn vẹn thì bất cứ mọi

thứ cản trở đều trở thành đối tượng trách

Trong ví dụ (15), người thực hiện hành

động trách là nhân vật nam Ở đây ông trời

cũng trở thành đối tượng cản trở cuộc gặp

gỡ trò chuyện của các cặp đôi Đối với những người yêu nhau thì thời gian khi họ

ở bên nhau trôi rất nhanh, nên lúc nào họ cũng muốn thời gian được kéo dài thêm Tuy nhiên, sự vận động của mặt trời vẫn luôn theo một quỹ đạo nhất định Thực chất, người con trai mượn cớ trách ông trời

là để thể hiện tình cảm của mình đối với người con gái mình yêu mà thôi

Trong hành động trách, người dân Nam

Bộ rất linh hoạt ở việc lựa chọn những từ ngữ chỉ mức độ giảm nhẹ, giảm về kích thước để nhằm thể hiện thái độ, tình cảm của mình Những từ được lựa chọn ở đây vừa gợi hình, gợi cảm, lại vừa bình dị, gần gũi, thân thương Từ đó, chúng ta có thể thấy được một nét đẹp trong tính cách cũng như văn hóa ứng xử của người Việt ở vùng đất Nam Bộ đó là trọng tình cảm Cho nên, nếu có trách không tốt thì đối tượng bị trách cũng không có cảm giác nặng nề, khó chịu

2.2.7 Trách người mai mối

Trong các bài ca dao, hành động trách liên quan đến ông tơ bà nguyệt xuất hiện tương đối nhiều Chủ đề này thể hiện một quan niệm về hôn nhân, đó là định số Việc kết hôn không phải muốn là được, cũng không phải từ chối là xong, phải chăng tất

cả đều do một lực lượng siêu nhiên huyền

bí sắp đặt Niềm tin này thực chất là tiếng vang của chế độ hôn nhân cổ truyền, một chế độ hôn nhân mà đôi nam nữ trong cuộc không có quyền quyết định Vì vậy, nhân vật trữ tình trong ca dao ứng xử với ông tơ

bà nguyệt theo quy luật: khi tình yêu tốt đẹp thì các chàng trai và cô gái chấp nhận định số, ông tơ bà nguyệt đã quyết định đúng đắn; khi tình yêu tan vỡ hoặc không thành thì họ sẽ oán trách ông tơ bà nguyệt,

có nghĩa định số là một cái gì đó sai lầm,

bất công của tạo hóa

(16) Đêm nằm phiền trách ông tơ,

Biểu ông xe đây vợ, đó chồng, ông không

[CDNB, tr 260]

Ví dụ (16) là lời của nhân vật nữ trách

ông tơ vì không xe duyên cho cô với người

thương Trong dân gian, ông tơ được xem

là “người chuyên dùng dây tơ hồng xe

duyên cho người đời, theo một truyền

thuyết Trung Quốc; Nguyệt Lão” (Hoàng

Phê, chủ biên, 2003) Trong bài ca dao

trên, qua cách dùng từ biểu, chúng ta có thể

thấy được sự mộc mạc giản dị trong cách

nói của người dân Nam Bộ Tác giả dân

gian dùng cách nói trên để thể hiện những

tâm sự của mình Điều này cho chúng ta

thấy được tâm hồn những con người Nam

Bộ hồn hậu, họ là những chàng trai, cô gái

rất cụ thể Những nhân vật trữ tình ấy đã

trở thành biểu tượng của tình yêu, của lòng

chung thủy, của cốt cách, phẩm hạnh Tuy

nhiên, có những đôi lứa phải sống xa cách,

gặp bất trắc trong tình yêu

(17) Xa nàng vì bởi mối mai,

Ông mai ít tiếng, bà mai ít lời

[CDNB, tr 419]

Ông mai, bà mai cũng là hai nhân vật

chuyên làm môi giới cho việc hôn nhân

theo cách gọi của người Nam Bộ Bài ca

dao (17) là lời trách cứ nhẹ nhàng của nhân

vật nam đối với ông mai, bà mai vì ít lời,

không làm tròn nhiệm vụ của mình Thông

qua hành động trách, chúng ta có thể thấy

được tâm trạng đau khổ của chàng trai khi

không thể đến được với người mình yêu

Do đó, việc trách ông mai, bà mai được

xem như là lời biện hộ cho một câu chuyện

tình yêu có kết thúc không đẹp

2.2.8 Tự trách

Nếu những nhóm hành động trách đã

nêu ở trên, người trách đều hướng tới một

đối tượng cụ thể, đối tượng ấy thường ở ngôi thứ hai hoặc ngôi thứ ba thì đối với hành động tự trách, người trách lại hướng nội dung trách vào chính bản thân mình, tức

là ngôi thứ nhất Hành động tự trách trong

ca dao thường mang ý nghĩa không hài lòng hay cảm thấy hối hận của các nhân vật trữ tình vì những điều tự mình đã gây ra

(18) Ngó lên đàng tóc rẽ tư, Tại bụng em từ, chẳng phải tại anh

[CDNB, tr 331]

Ví dụ (18) là lời trách của nhân vật nữ

tự trách bản thân mình Đây có lẽ là sự kết thúc không đẹp của một mối quan hệ giữa

cô gái và chàng trai Tuy nhiên, thay vì trách chàng trai, trách những nguyên nhân khác,

cô gái lại tự trách bản thân mình, nghĩa là tự nhận phần thiệt thòi về mình Đó là lời bộc

lộ rất chân thành được thốt ra từ đáy lòng của một con người giản dị và có suy nghĩ chín chắn trong tình yêu Chính cách nói tự nhiên, không trau chuốt, gọt dũa, không cầu

kỳ đó mà bài ca dao đã giành được nhiều tình cảm của người tiếp nhận

2.2.9 Trách yêu

Trách yêu cũng là một hành động mang nội dung trách nhưng lại không nhằm mục đích là trách Trách yêu là một cách nói để thể hiện tình cảm với đối tượng một cách tế nhị, sâu sắc, kín đáo Nội dung của những bài ca dao trách yêu không phải

để tỏ lời không hài lòng, không thỏa mãn

mà trái lại, đó là những điều mà người trách đang thể hiện sự hài lòng, thỏa mãn

và thích thú đối với đối tượng được trách Đây là hành động hướng tới sự tích cực Mối quan hệ giữa người trách và người được trách thường là những mối quan hệ gần gũi thân thiết

(19) Trời sanh cái nón đội đầu,

Sao anh không đội, nhức đầu ai nuôi

[CDNB, tr 408]

Ví dụ (19) là hành động trách yêu của

nhân vật nữ dành cho nhân vật nam Cô gái

đã dùng đại từ nghi vấn sao và ai để hờn

trách chàng trai Ở đây, cô gái muốn tỏ ra

mạnh mẽ, thẳng thắn đối với chàng trai

nhưng bên trong lại yếu đuối muốn được

người mình yêu quan tâm, chăm sóc, chia

sẻ Đây là hành động trách nhẹ nhàng vừa

thể hiện sự quan tâm, vừa thể hiện tình yêu

gắn bó của cô gái đối với chàng trai

(20) Tóc em dài sao em không bới,

Để chi hoài bối rối dạ anh

[CDNB, tr 494]

Tục ngữ Việt Nam có câu: "Cái răng

cái tóc là góc con người" Đúng vậy, mái

tóc là một trong những hình thức bên ngoài

của con người tạo ấn tượng tốt trong quá

trình tiếp xúc Thông thường mái tóc dài

được xem là một trong những “tiêu chuẩn

cứng” để các chàng trai chọn người yêu,

chọn bạn đời Một cô gái có mái tóc dài

đẹp thường gắn với hình dáng đẹp, thùy

mị, dễ thương… nên rất dễ được các anh

chàng để ý Trong ví dụ (20), hình ảnh mái

tóc dài của cô gái là cái cớ để thể hiện hành

động trách yêu Đây là cách chàng trai

dùng để bày tỏ tình cảm của mình

3 Kết luận

Tóm lại, trách là một hành động tất

yếu trong cuộc sống của con người Trong hành động trách của mỗi nhân vật, sự tốt, xấu, tích cực hay tiêu cực của sự vật phụ thuộc vào quan hệ trong từng tình huống giao tiếp cụ thể, cũng như thái độ, tình cảm của các nhân vật giao tiếp và còn bị chi phối bởi đặc trưng văn hóa của vùng miền Nội dung của hành động trách trong CDNB được thể hiện rất đa dạng, phong phú, thể hiện “khả năng lựa chọn từ ngữ của tác giả dân gian với sắc thái ngữ nghĩa tinh tế nhằm phản ánh các mặt của đời sống tâm hồn, đồng thời thể hiện tư tưởng, tình cảm, cảm xúc của chủ thể trữ tình mang đặc trưng riêng của vùng đất Nam Bộ” (Trần Đức Hùng và Trần Thanh Vân, 2019) Qua khảo sát hành động trách trong CDNB, chúng tôi cũng rút ra được một số nét đặc trưng văn hóa vùng miền của người Nam

Bộ Đó là lối ứng xử mang đậm bản sắc văn hóa của cư dân vùng sông nước: luôn lấy tình cảm làm trọng, sống cởi mở, phóng khoáng Nội dung ngữ nghĩa và cách thể hiện hành động trách gắn liền với những nếp nghĩ, thói quen sử dụng từ ngữ hàng ngày và văn hóa ứng xử mang đặc trưng riêng của người Việt ở vùng đất Nam

Bộ, một vùng đồng bằng rộng lớn ở phía Nam của Tổ quốc

TÀI LIỆU THAM KHẢO

Đỗ Thị Kim Liên (1999) Ngữ nghĩa lời hội thoại Hà Nội: NXB Giáo dục

Hoàng Phê (chủ biên) (2003) Từ điển tiếng Việt Đà Nẵng: NXB Đà Nẵng

Huỳnh Công Tín (2009) Từ điển từ ngữ Nam Bộ Hà Nội: NXB Chính trị Quốc gia

Trần Đức Hùng và Trần Thanh Vân (2019) Từ địa phương trong thơ ca dân gian Nam Bộ,

những đặc trưng ngôn ngữ - văn hóa Hà Nội: NXB Khoa học Xã hội

NGỮ LIỆU

Bảo Đình Giang, Nguyễn Tấn Phát, Trần Tấn Vĩnh và Bùi Mạnh Nhị (1984) Ca dao - dân

ca Nam Bộ TP Hồ Chí Minh: NXB TP Hồ Chí Minh

Ngày nhận bài: 10/9/2021 Biên tập xong: 15/01/2022 Duyệt đăng: 20/01/2022