MỘT số THÁCH THỨC KHI THỰC HIỆN TRÁCH NHIỆM xã hội của TRƯỜNG đại học

Mặc dù vậy do những áp lực trong việc tự chủ mà hiện nay các trường dường như chưa thực sự quan tâm đến việc thực hiện trách nhiệm xã hội của mình, điều này tạo ra những tác động tiêu cự

MỘT SỐ VẤN ĐỀ TRÁCH NHIỆM XÃ HỘI CỦA TRƯỜNG ĐẠI HỌC KHI TỰ CHỦ Some Issues about the Social Responsibility of the University When Autonomy

Lưu Thế Vinh 1

Trong quá trình tiến tới tự chủ hiện nay, các nhà trường ngoài việc thực hiện tốt nhiệm vụ chính trị của mình còn phải gánh vác trách nhiệm xã hội nặng

nề Đây là trách nhiệm mang tính nhân văn sâu sắc, tuy vậy đây là một vấn đề mới với các nhà trường ở nước ta Bài viết đề cập đến một số vấn đề trách nhiệm xã hội của các trường khi đi vào tự chủ cần quan tâm nhằm thực hiện tốt trách nhiệm của mình với các bên liên quan và xã hội.

Từ khoá: Trách nhiệm xã hội; Tự chủ; Tự chủ đại học

In progress towards autonomy currently, the universities not only have to implement their political duties but also have to take a great social responsibility This is the deeply humane responsibility however it is a new problem with the universities The article refers to some of the issues of universities social responsibility that the universities had to concern when autonomy so as fulfills their responsibility with stakeholders and society.

Keywords: Social Responsibility; Autonomy

Tự chủ và tự chịu trách nhiệm ở trường đại học là xu thế tất yếu trong quá trình hội nhập và phát triển Đây là một vấn đề mới mang ý nghĩa nhân văn sâu sắc, nó giúp cho các trường ý thức trách nhiệm, nghĩa vụ của mình đối với xã hội, đồng thời tạo điều kiện cho các trường nâng cao uy tín và khả năng cạnh tranh, cũng như chủ động, sáng tạo trong thực hiện sứ mạng của mình

Thực hiện Chỉ thị số 14/2005/NQ-CP ngày 02/11/2005 của Chính phủ về

“Đổi mới cơ bản và toàn diện giáo dục đại học Việt Nam giai đoạn 2006 – 2020” Nghị định số 43/2006/NĐ-CP ngày 25/4/2006 của Chính phủ về “Quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập” và Thông tư số

71/2006/TT-BTC Hướng dẫn thực hiện nghị định số 43/2006/NĐ-CP ngày 25/4/2006 của Chính phủ về “Quy định quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập” Bộ Giáo dục và đào tạo đã tổ chức thí điểm thực hiện cơ chế

tự chủ ở 14 trường đại học lớn trong thời gian qua Tuy nhiên, khi triển khai thực hiện mỗi trường tiếp cận cơ chế tự chủ với cách thức và hoàn cảnh khác nhau Những trường lớn có tiềm lực mạnh và sức hút người học cao thì mong muốn càng nhiều tự chủ càng tốt Ngược lại các trường địa phương gặp khó khăn về kinh phí, nguồn tuyển sinh chưa thực sự chủ động khi được trao quyền

tự chủ

Để tồn tại và phát triển các trường cũng đã tích cực, chủ động trong việc đổi mới phương pháp dạy và học, đổi mới chương trình, công tác quản lý, quảng bá… nhằm nâng cao chất lượng đào tạo, thu hút người học Tuy nhiên, cần thấy rằng các trường đại học không chỉ phải có trách nhiệm với người học, với những người có lợi ích liên quan, mà còn phải có trách nhiệm trước nhà nước và xã hội Mặc dù vậy do những áp lực trong việc tự chủ mà hiện nay các trường dường như chưa thực sự quan tâm đến việc thực hiện trách nhiệm xã hội của mình, điều này tạo ra những tác động tiêu cực đến lợi ích của người học, nhà trường, các doanh nghiệp và của cả xã hội Vì vậy, việc làm rõ hơn các vấn

đề về trách nhiệm xã hội mà các trường cần quan tâm là điều cần thiết

1 Trách nhiệm xã hội của trường đại học

Trách nhiệm xã hội của trường đại học là cam kết thiết lập và duy trì cách tiếp cận đạo đức trong việc cam kết với xã hội cung cấp sản phẩm, dịch vụ hữu ích cho cộng đồng, đồng thời khuyến khích cam kết về môi trường và phát triển bền vững Là sự ứng xử của nhà trường đối với các chủ thể có lợi ích liên quan trong quá trình hoạt động của mình: từ đội ngũ cán bộ, giảng viên, công nhân viên, sinh viên, phụ huynh, các doanh nghiệp, đến trách nhiệm chung với lợi ích cộng đồng, xã hội và cả những hoạt động nhân đạo, từ thiện đóng góp cho sự phát triển chung địa phương, của đất nước

Với kỳ vọng các trường đại học không chỉ là trung tâm giáo dục, chuyển giao tri thức, nơi đào tạo và cung cấp nguồn nhân lực chất lượng cao tối cần thiết cho sự phát triển, mà đòi hỏi nó phải đóng một vai trò tích cực hơn nữa trong đời sống kinh tế - xã hội nói chung, vì thế việc các trường đại học cam kết thực hiện trách nhiệm xã hội có ý nghĩa vô cùng quan trọng Trong công cuộc đổi mới toàn diện giáo dục và hướng đến sự tự chủ trong các cơ sở giáo dục nhằm nâng cao chất lượng giáo dục đáp ứng yêu cầu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước và hội nhập quốc tế thì xã hội càng có những đòi hỏi ngày càng khắt khe hơn đối với các trường về trách nhiệm trước cộng đồng, xã hội Do đó, các trường muốn phát triển bền vững không chỉ phải tuân thủ những chuẩn mực, quy định của pháp luật về bảo đảm chất lượng giáo dục, mà đòi hỏi phải đảm bảo cả những chuẩn mực khác về dân chủ hoá giáo dục, về quyền lợi của người học, quyền lợi đào tạo và phát triển của cán bộ giảng viên; góp phần phát triển cộng đồng, các hoạt động thực hiện an sinh xã hội, nhân đạo, từ thiện khác… Việc thực hiện trách nhiệm xã hội của các trường trước hết là vì chất lượng sản phẩm giáo dục của mình kế đến là vì yêu cầu của các nhà tài trợ nguồn lực cho nhà trường (nhà nước, các công ty, các phụ huynh ) và một lý do quan trọng nữa là vì quyền tự chủ phải gắn liền với nghĩa vụ và trách nhiệm trước nhà nước, trước xã hội và trước người học cũng như đối với chính bản thân đội ngũ cán bộ nhà trường Vì thế các trường hiện nay phải có tầm nhìn xa hơn để hướng tới mục tiêu hoạt động toàn diện, chứ không chỉ giới hạn bởi lợi ích kinh tế đơn thuần Các trường cần thấy được thước đo thành công của nhà trường bắt nguồn

từ những ảnh hưởng tích cực mà họ tạo ra cho xã hội Việc thực hiện tốt trách nhiệm xã hội sẽ giúp làm tăng giá trị thương hiệu, nâng cao uy tín của nhà trường trong quan hệ với người học, phụ huynh, với các đối tác và thị trường, tạo ưu thế trong cạnh tranh, thuận lợi trong việc thu hút người học và kêu gọi đầu tư Thông qua việc thực hiện trách nhiệm xã hội giúp các trường xây dựng, bảo vệ thương hiệu, nâng cao uy tín và tạo lập mối quan hệ bền vững với cán bộ

giảng viên, người học và các đối tác, góp phần giải quyết những khó khăn, giảm rủi ro trong quá trình hoạt động

2 Vấn đề tự chủ của các trường đại học

Thông tư liên tịch của Bộ Giáo dục và đào tạo và Bộ Nội vụ 07/2009/TTLT-BGDĐT-BNV tháng 4 năm 2009 hướng dẫn quyền tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong việc thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế đối với đơn vị sự nghiệp công lập giáo dục và đào tạo đã nêu rõ quyền tự chủ của đơn vị gồm các quyền cơ bản như: Xây dựng kế hoạch, phê duyệt kế hoạch hàng năm; Hoạt động liên doanh liên kết về đào tạo, nghiên cứu khoa học, dịch vụ khoa học công nghệ, hợp đồng kinh tế phù hợp với chuyên môn của đơn vị, quyết định mua sắm tài sản, đầu tư cơ sở vật chất, sử dụng tài sản phục vụ hoạt động dịch vụ theo quy hoạch được cấp có thẩm quyền phê duyệt; Hợp tác quốc tế; hợp tác nghiên cứu khoa học và thực hiện các đề án, dự án; hợp tác, liên kết đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, trao đổi sinh viên; Thành lập, tổ chức lại, sáp nhập, chia tách, giải thể, đình chỉ hoạt động của các khoa, phòng, tổ chức có tên gọi khác; Xây dựng kế hoạch biên chế hàng năm trình cơ quan có thẩm quyền phê duyệt; ký hợp đồng thuê, khoán đối với công việc không cần thiết bố trí lao động thường xuyên; hợp đồng lao động với các hình thức hợp tác khác với các chuyên gia, nhà khoa học trong và ngoài nước để đáp ứng yêu cầu chuyên môn của đơn vị; Xây dựng kế hoạch tuyển dụng; ký hợp đồng làm việc,

bổ nhiệm vào ngạch, nâng ngạch, chuyển ngạch theo quy định của pháp luật; sắp xếp, bố trí, phân công công tác, điều động, tiếp nhận, luân chuyển, nghỉ hưu, thôi việc, chấm dứt hợp đồng lao động; nâng bậc lương; Xây dựng và triển khai

kế hoạch đào tạo, bồi dưỡng đội ngũ cán bộ công chức, viên chức của đơn vị và Khen thưởng, kỷ luật đối với cán bộ công chức trong đơn vị theo quy định của pháp luật

Như vậy, có thể thấy các trường đại học được quyền tự chủ và tự chịu trách nhiệm theo quy định của pháp luật về quy hoạch, kế hoạch phát triển nhà trường, tổ chức các hoạt động đào tạo, khoa học, công nghệ, tài chính, quan hệ

quốc tế, tổ chức và nhân sự Cùng với đó các trường có nghĩa vụ trong việc thực hiện các quy tắc, luật định như quy định về tài chính, quản lý hành chính, hệ thống luật pháp như luật giáo dục, luật về hoạt động khoa học công nghệ, sở hữu trí tuệ, hoạt động kinh doanh dịch vụ, luật lao động, pháp lệnh công chức… Như thế, tự chủ vừa là cơ hội, vừa là thách thức đối với các nhà trường, các cơ sở giáo dục đào tạo nói chung và các trường đại học nói riêng

3 Một số vấn đề khi thực hiện trách nhiệm xã hội của trường đại học

Trách nhiệm xã hội của các trường trong quá trình thực hiện quyền tự chủ của các mình là rất lớn như: trách nhiệm tinh thần gắn với trách nhiệm giáo dục con người về mọi mặt; trách nhiệm pháp lý gắn với việc tuân thủ hiến pháp và pháp luật nói chung, quy chế, quy định của ngành nói riêng; hay trách nhiệm giải trình gắn với việc đáp ứng đòi hỏi, nhu cầu của xã hội Vì thế khi các trường đại học thực hiện tự chủ, các nhà trường cần chú ý tới một số vấn đề sau: Một là, lợi ích kinh tế sẽ là một trong những vấn đề lớn của các trường khi

tự chủ Khi đó, các trường đại học được xem như một lực lượng phát triển kinh

tế, vì vậy định hướng thị trường sẽ ảnh hưởng nhiều đến mục tiêu giáo dục, chương trình giảng dạy, cũng như góp phần định hướng nhu cầu xã hội, bao gồm cả nhu cầu học tập Nếu thị trường có nhu cầu về một chương trình hoặc một khóa học, lĩnh vực, chuyên ngành thì họ cung cấp, nếu không thì họ không quan tâm hoặc xem đây không phải là trách nhiệm của họ Điều này dẫn tới việc các trường có xu hướng chạy theo số lượng, theo thị trường, “ăn sổi” mà thiếu quan tâm đến lợi ích của cộng đồng, của xã hội, không quan tâm tới chất lượng đào tạo, cũng như hậu quả mà người học, hay xã hội phải gánh chịu

Tự chủ giáo dục đại học có thể dẫn đến xu hướng hợp nhất hóa hoạt động giáo dục đào tạo của nhà trường với các hoạt động kinh tế và tập trung nhấn mạnh vấn đề lợi ích kinh tế hơn lợi ích của xã hội Nhiều trường chạy theo lợi ích kinh tế, tranh thủ các kẽ hở của cơ chế, chính sách để kiếm lời, ít quan tâm đến chất lượng đào tạo, cũng như những ảnh hưởng tiêu cực tới các đối tượng liên quan và lợi ích của cộng đồng, xã hội Ví như nhiều trường chưa đủ hoặc

không đủ điều kiện phải đi thuê cơ sở vật chất, phòng học, thiết bị, thuê giảng viên, mượn giáo sư, tiến sỹ để mở thêm những ngành mới, xin thêm chỉ tiêu; đào tạo, liên kết đào tạo ồ ạt, chụp giật lấy số lượng để thu học phí nhưng chất lượng đào tạo không đảm bảo, làm ảnh hưởng đến uy tín của ngành, mất lòng tin của xã hội Từ đó, vấn đề đặt ra cho các trường đại học là cần phải có một cách tiếp cận toàn diện về trách nhiệm xã hội, cũng như cần phải luôn ý thức sâu sắc

về mọi hoạt động của mình, không chỉ tuân thủ đúng pháp luật mà trước hết cần phải có tâm, có đạo đức, có văn hoá trong nghề

Thứ hai, Khi tự chủ các trường sẽ có xu hướng tập trung vào chương trình

đào tạo theo nhu cầu thị trường Khi đó, các trường thường xuyên bị thúc đẩy bởi các giá trị, lợi ích kinh tế hơn là vì lợi ích cộng đồng hoặc giá trị nhân văn

và có xu hướng quay lưng lại với các giá trị cơ bản của con người, của xã hội Bởi khi các trường chọn tập trung nghiên cứu vào các lĩnh vực giúp họ cạnh tranh trong nền kinh tế thị trường, thì các trường cũng như sinh viên sẽ ít chú trọng dạy và học các giá trị đạo đức và không tìm cách thúc đẩy lợi ích cộng đồng, xã hội

Bên cạnh đó, xu hướng tự chủ của các cơ sở giáo dục đại học đã làm thay đổi nhận thức của các trường về việc đóng góp giá trị cho xã hội Vì lợi ích của mình các trường sẽ bước vào một cuộc đua để giành sinh viên, từ đó dẫn đến những giá trị ảo về chất lượng đầu ra của sinh viên sau khi tốt nghiệp Thực tế cho thấy, hiện nay trong công tác tuyển sinh, nhiều trường lợi dụng danh tiếng tuyển “tay trên” lấy học sinh giỏi, hoặc tuyển ồ ạt cho vào học một, hai năm, đến năm thứ ba, năm thứ tư viện lý do chất lượng, tạo uy tín đầu ra để loại bỏ nhiều sinh viên gây nhiều lãng phí và bức xúc cho xã hội Thậm chí, nhiều trường thu phí thấp, hay miễn phí năm thứ nhất để chiêu sinh, nhưng khi học đến năm thứ ba, năm thứ tư thì tăng học phí lên cao đưa sinh viên vào tình thế tiến thoái lưỡng nan không thể bỏ học được gây thiệt hại cho cả gia đình sinh viên và xã hội

Ba là, Khi được tự do hợp tác quốc tế, để thoả mãn tâm lý sính ngoại, các trường có xu hướng quốc tế hóa đội ngũ giảng viên bằng mọi cách để đánh bóng thương hiệu nhằm tăng kinh phí đào tạo Điều này tạo ra cơn sốt chất xám ảo có thể dẫn đến thui chột nhân tài trong nước, không tạo điều kiện cho giảng viên có trình độ phát huy năng lực, vừa tốn kém, vừa lãng phí, vừa không tận dụng tài năng trong nước

Thứ tư, việc dân chủ hoá trong quản lý ở các trường đại học bị ảnh hưởng bởi sự thay đổi trong cơ chế quản lý theo cơ chế tự chủ của các trường Sự xuất hiện của công ty đại học sẽ tạo ra áp lực lớn cho các trường đại học Giá trị và văn hóa doanh nghiệp sẽ định hình giá trị đại học, kế hoạch kinh doanh thay thế cho kế hoạch giáo dục đào tạo và mục tiêu lợi nhuận thay thế cho mục tiêu chính trị và trách nhiệm xã hội Các giá trị cốt lõi của giáo dục đại học bị ảnh hưởng bởi sự phổ biến rộng rãi của văn hóa doanh nghiệp Bên cạnh đó là việc lôi bè, kết cánh trù dập người tốt, người tài, lựa chọn người thân, người có năng lực yếu kém nhưng “dễ bảo” vào những vị trí quan trọng trong trường nhằm thâu tóm quyền lực, hình thành nên tập đoàn “gia đình trị”, chuyện bao che, dung túng cho những sai phạm có thể xảy ra Khi được toàn quyền quyết định nhân sự, các trường dễ nảy sinh việc hợp đồng cán bộ giảng viên không đủ năng lực, dựa vào quan hệ, còn người có trình độ, uy tín chỉ tuyển để đối phó với việc thanh, kiểm tra Việc tuyển dụng, luân chuyển, đào thải giảng viên liên tục nhằm đánh bóng thương hiệu gây nhầm lẫn cho người học, doanh nghiệp, xã hội

Cuối cùng, xu hướng thực dụng hóa trong đào tạo và học tập khiến cho các nhà trường phải điều chỉnh chương trình đào tạo, cũng như định hướng lựa chọn nghề của sinh viên Các ngành liên quan đến khoa học xã hội và nhân văn có xu hướng bị thu hẹp, gặp nhiều khó khăn trong việc tuyển sinh hơn các ngành kỹ thuật và khoa học tự nhiên Xu hướng này cũng kéo theo việc xã hội hóa nguồn lực và tạo ra sự mất cân bằng trong việc thu hút các nguồn tài chính đầu tư giữa các ngành, điều này ảnh hưởng không nhỏ đến việc đảm bảo chất lượng đào tạo

và thực hiện trách nhiệm xã hội của các trường

Có thể thấy, việc thực hiện trách nhiệm xã hội trong điều kiện các trường đang từng bước đi vào tự chủ là một vấn đề không đơn giản bởi sự hạn chế về nhận thức và nguồn lực… Vì vậy, đòi hỏi nhà trường, các bên liên quan cần nâng cao nhận thức về trách nhiệm xã hội của mình, đồng thời chủ động xây dựng lộ trình phù hợp với điều kiện của nhà trường để đảm bảo tính khả thi.       

Tài liệu tham khảo

1 Nghị định 43/2006/NĐ-Chính phủ về Quy định quyền tự chủ, tự chịu

trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế và tài chính đối với đơn vị sự nghiệp công lập, ngày 25 tháng 4 năm 2006 của Chính phủ.

2 Phạm Phụ (2006), Tự chủ đại học với hội đồng trường, kỷ yếu Hội thảo

“Quản lý trường đại học: những nhận thức mới, kinh nghiệm của Việt Nam và thế giới”, Học viện Quản lý Giáo dục, Hà Nội

3 Thông tư 07/2009/TTLT-BGDĐT-BNV về Hướng dẫn thực hiện quyền

tự chủ, tự chịu trách nhiệm về thực hiện nhiệm vụ, tổ chức bộ máy, biên chế đối với đơn vị sự nghiệp công lập giáo dục và đào tạo, ngày 15 tháng 4 năm 2009

của Liên bộ Giáo dục và Đào tạo và Bộ Nội vụ