Lễ hội chọi trâu Hải Phòng và những tiêu cực xung quanh

Luận văn nghiên cứu cơ bản lý luận về lễ hội truyền thống Việt Nam, Nghiên cứu chi tiết nguồn gốc, quá trình phát triển và nội dung của lễ hội chọi trâu Đồ Sơn, Hải Phòng. Nêu ra những vấn đề tiêu cực xung quanh lễ hội chọi trâu Đồ Sơn và đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng lễ hội.

MỤC LỤC

LỜI MỞ ĐẦU 3

PHẦN MỞ ĐẦU 4

Chương I LỄ HỘI CHỌI TRÂU Ở HẢI PHÒNG 6

1.Khái quát chung về lễ hội ở Việt Nam 6

1.1 Khái niệm và mối quan hệ “lễ” và “hội” 6

1.1.1 Khái niệm “lễ hội” 6

1.1.2 Mối quan hệ giữa “lễ” và “hội” 8

1.2 Chức năng của lễ hội 9

1.2.1 Lễ hội biểu hiện giá trị của nhân vật được cử lễ 9

1.2.2 Lễ hội đem lại cho mỗi nhóm, mỗi thành viên, mỗi cộng đồng một khoảng thời gian nhàn rồi, thanh thản nhất định 10

1.2.3 Lễ hội là điều kiện cho sự tái sáng tạo của mỗi người trong lĩnh vực hoạt động của mình 11

2.Tổng quan quận Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng 12

2.1 Vị trí địa lý 12

2.2 Tiềm năng du lịch 13

3.Nguồn gốc lễ hội chọi trâu 14

3.1 Lịch sử hình thành lễ hội chọi trâu 14

3.2 Nội dung lễ hội 16

3.3 Lễ hội tạm ngừng để phục vụ chiến đấu 23

4.Lễ hội chọi trâu những năm gần đây 24

5.Những giá trị văn hóa 27

5.1 Giá trị giáo dục truyền thống 27

5.2 Giá trị cố kết cộng đồng 27

5.3 Giá trị bảo tồn, phát huy bản sắc văn hóa vùng đất duyên hải 28

5.4 Giá trị kinh tế - du lịch 29

Chương II NHỮNG VẤN ĐỀ TIÊU CỰC XUNG QUANH & GIẢI PHÁP NÂNG CAO CHẤT LƯỢNG LỄ HỘI CHỌI TRÂU HẢI PHÒNG 30

1.Những vấn đề tiêu cực xảy ra xung quanh lễ hội chọi trâu Đồ Sơn 30

1.1 Thương mại hóa lễ hội 30

1.1.1 Chủ trâu phải nộp phí cao 31

1.1.2 Bán thịt trâu thắng giá trên trời 32

1.1.3 Người dân tranh thủ trục lợi 32

1.1.4 Cá cược 34

1.2 Coi nhẹ phần lễ 34

1.3 Cổ vũ bạo lực 35

2.Nguyên nhân 35

2.1 Nguyên nhân chủ quan 35

2.2 Nguyên nhân khách quan 36

3.Giải pháp 36

3.1 Giải pháp của Đảng và nhà nước 36

3.2 Giải pháp của chính quyền địa phương và Ban tổ chức 38

3.3 Đề xuất giải pháp cá nhân 39

KẾT LUẬN 40

TÀI LIỆU THAM KHẢO 41

LỜI MỞ ĐẦU

Đất nước Việt Nam với lịch sử phát triển hàng nghìn năm, trải qua baoquá trình dựng nước, giữ nước và xây dựng đất nước từ thế hệ này qua thế hệkhác đã hình thành nên một nền văn hóa lâu đời và đa dạng Điều đó được thểhiện rõ ràng qua hình ảnh những lễ hội gắn liền với đời sống người dân ViệtNam Trải dài từ Bắc chí Nam là hơn 500 lễ hội cổ truyền lớn diễn ra suốt bốnmùa xuân hạ thu đông từ điểm đầu tổ quốc Lũng Cú - Hà Giang đến mũi CàMau

Vinh dự được góp mặt trong mười lăm lễ hội cấp quốc gia, lễ hội chọi trâu

Đồ Sơn, Hải Phòng chứa đựng nhiều cảm xúc và hoài niệm không chỉ của ngườidân miền biển nói riêng mà còn của người dân vùng đồng bằng Bắc Bộ nóichung Mang trong mình dòng máu thượng võ của một người con miền duyênhải, cùng với niềm tự hào sâu sắc về văn hoá lễ hội của đất nước giàu truyền

thống tâm linh, em chọn đề tài “Lễ hội chọi trâu quận Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng và những tiêu cực xung quanh” cho bài nghiên cứu của mình Bài niên

luận nghiên cứu về lịch sử hình thành và phát triển của lễ hội chọi trâu trên cácphương diện khác nhau với một niềm tự hào vô bờ Bên cạnh đó, niên luận cũngthẳng thắn chỉ ra những điểm chưa hoàn thiện trong lễ hội trên tinh thần tự nhìnnhận, mong muốn được cải thiện, hướng tới xây dựng một hình ảnh lễ hội, một

di sản đẹp của quê hương trong mắt bạn bè bốn phương

Để hoàn thành bài niên luận, em xin gửi lời cảm ơn sâu sắc đến cô Đỗ ThịThanh Loan, người đã nhiệt tình tư vấn và giúp đỡ em trong suốt quá trìnhnghiên cứu Do chưa có nhiều kinh nghiệm trong nghiên cứu đề tài cũng nhưkiến thức còn hạn chế, bài niên luận không thể tránh khỏi những thiếu sót vàchưa hoàn thiện Rất mong nhận được sự góp ý, phê bình của hội đồng chấmbài

Em xin chân thành cảm ơn!

PHẦN MỞ ĐẦU

1 Lí do chọn đề tài

Là một người con của thành phố cảng anh dũng, nơi khai sinh lễ hội chọitrâu truyền thống Được biết đến lễ hội từ khi còn là một đứa trẻ đã khơi gợi vàtạo cảm xúc hứng thú khi được xem hình ảnh hai “Ông trâu” lao vào như nhữngngười lính khi xung trận đầy anh dũng Và khi được bố mẹ cho đến xem lễ hộitrong lòng em đã tự đặt ra nhiều câu hỏi trong đầu về lễ hội Khi lớn lên đượctìm hiểu thêm nhiều tài liệu trên giảng đường đại học đã làm em thích thú và cóthể giải đáp phần nào thắc mắc khi xưa Khi được nhà trường giao hoàn thànhniên luận, cùng với sự đồng ý của cô Đỗ Thị Thanh Loan em đã chọn đề tài này

vì cảm thấy nó rất hấp dẫn và phù hợp với bản thân Qua đó có thể rèn luyện bảnthân và bổ sung những kiến thức quý báu về văn hóa cùng với đó kỹ năng đểlàm khóa luận sau này

2 Mục đích nghiên cứu

Nghiên cứu chi tiết về lễ hội chọi trâu Đồ Sơn xưa và nay đồng thời nêu

ra những vấn đề tiêu cực xoay quanh và những điểm còn hạn chế còn tồn tạitrong lễ hội Qua đó đưa ra những giải pháp đã và đang được thực hiện của Nhànước và chính quyền địa phương, cùng với những đề xuất cá nhân hữu hiệu hơnnhằm mục đích nâng cao chất lượng lễ hội, nâng cao hình ảnh lễ hội trong mắt

du khách thập phương

3 Nhiệm vụ nghiên cứu

- Nghiên cứu cơ bản lý luận về lễ hội truyền thống Việt Nam.

- Nghiên cứu chi tiết nguồn gốc, quá trình phát triển và nội dung của lễ

hội chọi trâu Đồ Sơn, Hải Phòng

- Nêu ra những vấn đề tiêu cực xung quanh lễ hội chọi trâu Đồ Sơn và

đề xuất giải pháp nâng cao chất lượng lễ hội

4 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu

- Lễ hội chọi trâu Đồ Sơn - Hải phòng

- Những vấn đề tiêu cực trong lễ hội chọi trâu

4.2 Phạm vi nghiên cứu

Nghiên cứu về lễ hội chọi trâu Đồ Sơn từ trước, trong và sau khi tổchức lễ hội

5 Phương pháp nghiên cứu

- Phương pháp thu thập và xử lý thông tin

- Phương pháp phân tích tổng hợp

- Phương pháp so sánh đối chiếu

6 Bố cục niên luận

Ngoài phần mở đầu, kết luận, tài liệu tham khảo, niên luận gồm 2 chương:

Chương 1: Lễ hội chọi trâu ở Hải Phòng.

Chương 2: Những vấn đề tiêu cực xảy ra xung quanh & giải pháp nâng

cao chất lượng lễ hội chọi trâu Hải Phòng

Chương I.

LỄ HỘI CHỌI TRÂU Ở HẢI PHÒNG

1 Khái quát chung về lễ hội ở Việt Nam

1.1 Khái niệm và mối quan hệ “lễ” và “hội”

1.1.1 Khái niệm “lễ hội”

Cho đến nay, có nhiều cách gọi và sự giải thích khác nhau về thuật ngữ

“lễ-hội” Có người gọi lễ hội là “hội lễ” (8), có người lại gọi là “hội hè” (16) hay

“hội hè đình đám” (1) và có người lại gọi là “lễ, tết, hội” (9) Tuy tên gọi và

cách diễn đạt khác nhau nhưng các ý kiến đó không có gì mâu thuẫn mà thống

nhất với nhau trong một nội dung: “Lễ hội là sinh hoạt văn hoá, tôn giáo, nghệ thuật truyền thống của cộng đồng”.(18)

Như vậy, trong khái niệm lễ hội bao gồm hai yếu tố: lễ và hội Hai yếu tốnày luôn tồn tại song song, bổ sung, hỗ trợ và hoàn thiện lẫn nhau

- Lễ: Theo từ điển tiếng Việt, “lễ” là “những nghi thức tiến hành nhằm

đánh dấu hoặc kỷ niệm một sự việc, sự kiện có ý nghĩa nào đó “(17) Trong thực tế, “lễ” có nhiều ý nghĩa và một lịch sử hình thành khá

Dần dần, chữ “lễ” được mở rộng nghĩa là “hình thức phép tắc: để phân biệt trên dưới, hèn sang, thứ bậc lớn nhỏ, thân sơ trong xã hội khi đã phân hoá thành đẳng cấp” (2) Cuối cùng, khi xã hội càng phát triển thì ý nghĩa của “lễ”

càng được mở rộng như: lễ thành hoàng, lễ gia tiên, lễ khao vọng, lễ cưới, lễ cầu

an, lễ cầu mưa, cầu tạnh v.v

Như vậy, “lễ” là cách ứng xử của con người trước tự nhiên đầy bí hiểm và thách đố - những câu hỏi không dễ gì giải đáp Các nghi thức nghi lễ của “lễ”

toát lên sự cầu mong phù hộ, độ trì của các thần và giúp người tìm ra những giải

pháp tâm lý mặc dù phảng phất chất linh thiêng huyền bí “Lễ” ở Việt Nam chủ

yếu tập trung trong các nghi thức nghi lễ liên quan đến sự cầu mùa, người an,

vật thịnh Có thể nói, “lễ” là phần “đạo” - tâm linh của cộng đồng, nhằm đáp ứng nhu cầu tín ngưỡng và đảm bảo nền nếp, trật tự cho hội được hoàn thiện hơn

- Hội: “cuộc vui tổ chức chung cho đông đảo người dự, theo phong tục

hoặc nhân dịp đặc biệt” (17) - “Hội” là đám vui đông người, gồm hai đặc điểm cơ bản là đông người tập trung trong một địa điểm và vui chơi với nhau Nhưng, nếu chỉ có vậy nhiều khi chưa thành “hội” Muốn được gọi là “hội” theo nghĩa Dân tộc học phải gồm các yếu tố:

 Được tổ chức nhân dịp kỷ niệm một sự kiện quan trọng nào đó

và liên quan đến cộng đồng như làng, bản

 Nhằm đem lại lợi ích tinh thần cho mọi thành viên của cộngđồng, mang tính cộng đồng cả tư cách tổ chức lẫn mục đích của

nó Có khi tính công cộng đó được mở rộng đến các làng, bảnkhác (liên làng)

 Có nhiều trò vui đến mức như hỗn độn, đến vô số, tả tơi cảngười (vui xem hát, nhạt xem bơi, tả tơi xem hội) Đây là sựcộng cảm cần thiết của phương diện tâm lý sau những ngàytháng lao động vất vả với những dồn nén cần được giải toả vàthăng bằng trở lại

Tóm lại, “hội” là cuộc vui chơi bằng vô số hoạt động giải trí công cộng,

diễn ra tại một địa điểm nhất định vào dịp cuộc lễ kỷ niệm một sự kiện xã hộihay tự nhiên, nhằm diễn đạt sự phấn khích, hoan hỉ của công chúng dự lễ hội

(2) Nếu “lễ” là phần đạo thì hội là phần đời, là khát vọng của mọi thành viên

trong cộng đồng vươn tới những điều tốt đẹp Những khát vọng đó thường được

khái quát hoá, lý tưởng hoá hay nhân cách hoá bởi những nghi thức hay nhữnghoạt động thật cụ thể, thật sinh động và rất đời thường Cho nên, phần hộithường được kéo dài hơn phần lễ rất nhiều và được diễn ra thật sôi động, vui vẻtrẻ trung, mọi người đều “vào hội” để lãng quên nỗi vất vả nhọc nhằn và cảnhững điều ác, sự bất công mà hướng tới niềm vui sống và những tương lai tốtđẹp trong thời gian tới

1.1.2 Mối quan hệ giữa “lễ” và “hội”

Trong thực tế, giữa “lễ” và “hội” khó tách rời mà quyện lại với nhau,

“hội” là từ dùng để chỉ thành phần ngoài “lễ” (hay “hội” có thể coi là hình thức của “lễ”) của các cuộc kỷ niệm từ quy mô làng, bản trở lên Vì hội là thành phần

ngoài của lễ, nên cuộc lễ nào không có hội kèm theo người ta không gọi là hội.Ngược lại, không có hội nào là không kèm theo lễ, trong hội đã có lễ như hộiGióng, hội Đền Hùng Cho nên, mối quan hệ giữa hội và lễ là quan hệ tương hỗtồn tại trong sự thống nhất

Đôi khi, trong xã hội nông nghiệp như nước ta , do chu trình sản xuất mà

bên cạnh lễ hội còn có cả tết (tiết) Giữa ba yếu tố đó thường thâm nhập vào nhau, có khi cặp đôi như “lễ” với “hội”, “tết” với “lễ”, “tết” với “hội”, có khi lại cặp ba giữa “lễ” - “hội” - “tết” Điều đó được câu kiều của Nguyễn Du xác định

khá rõ:

“Thanh minh trong tiết tháng Ba

Lễ là tảo mộ , hội là đạp thanh”

Nhưng, dù cặp đôi hay cặp ba thì các yếu tố đó vẫn có chung một nộidung như phần khái niệm đã trình bày Lễ và hội là quan niệm giữa phần đạo vàphần đời Tuy thuộc hai lĩnh vực khác nhau trong đời sống con người mà đạo làtâm linh và đời là cuộc sống thực, cả hai lĩnh vực đó có hoà vào nhau thì cuộcsống con người mới tồn tại, mới có cuộc sống con người Vì vậy, mối quan hệgiữa lễ và hội là quan hệ không thể tách rời, ranh giới giữa các yếu tố tạo nên lễhội cũng không thể phân biệt rạch ròi, máy móc

Với tinh thần ấy, cả phần lễ và phần hội, cả đạo lẫn đời đều “là một cuộc vui lớn của cộng đồng nhằm đáp ứng nhu cầu giải trí, tín ngưỡng, thi thố tài năng, biểu dương sức mạnh, tái hiện cuộc sống trong trường kỳ lịch sử Nó là một loại hình tổng hợp bao gồm nhiều yếu tố văn hoá dân gian luôn luôn tương tác lẫn nhau” (8)

1.2.Chức năng của lễ hội

Lễ hội chính là nơi biểu hiện những giá trị văn hóa dân gian của cộngđồng

1.2.1 Lễ hội biểu hiện giá trị của nhân vật được cử lễ

Ở Việt Nam, các nhân vật được cử lễ bao gồm cả một hệ thống khá phongphú, đa dạng Đó là các vị có công khai sơn, phá thạch, lập làng, dựng nước nhưĐức thánh Tản Viên, vị thần Long Đỗ…, các vị có công dựng nước, giữ nướcnhư các Vua Hùng, Hai Bà Trưng, Ông Gióng, Trần Hưng Đạo hay những ngườicứu dân giúp nước như Mẫu Liễu Hạnh, Bà Chúa Kho, Từ Đạo Hạnh, DươngKhông Lộ.v.v… Khi lễ hội biểu hiện giá trị của các nhân vật được cử lễ thì đấycũng chính là giá trị của cả cộng đồng Cái cộng đồng có khi trong phạm vi mộtnước (Vua Hùng), có khi vừa trong một tổng một làng (như Thánh Gióng) vừachung cả nước và cũng có khi chỉ trong phạm vi một họ (một nhóm họ tộc), mộtnhóm gia đình như thờ cúng tổ tiên hay giỗ tổ…

Nhưng, cho dù các giá trị đó có thuộc về cộng đồng lớn hay nhỏ, rộng hayhẹp thì chúng vẫn có giá trị cố kết cộng đồng Đằng sau và bên trong cái linhthiêng, huyền bí vốn bao phủ mọi lễ hội trong xã hội cổ truyền, người ta vẫnthấy những lễ hội hay nói cách khác là tính chất cứu cánh trần tục của nó.Những giá trị hay những cứu cánh đó tiềm ẩn chức năng xã hội của lễ hội: Đó là

"biểu hiện các giá trị xã hội của một cộng đồng và tái xác định những mối liên

hệ đã gắn bó các nhóm lại với nhau" (2) Đó là chức năng xã hội cơ bản, chứcnăng đặc thù của mọi lễ hội

Với những chức năng như thế đã giúp chúng ta hiểu tại sao các dân tộc,các nền văn hoá có thể khác nhau về không gian và thời gian, nhưng tất cả cácdân tộc, các nền văn hoá đều có mặt lễ hội Tuy lễ hội mỗi dân tộc, mỗi nền vănhoá có thể khác nhau về nội dung và phương thức, phương tiện diễn đạt, nhưngđều có chung một mục đích là đem lại niềm tin, hy vọng cho con người Bởi lễhội là hình thức biểu hiện mối quan hệ giữa các cộng đồng với môi trường sinhthái của mình, nên có thể nói rằng có bao nhiều cộng đồng cùng sẽ có bấy nhiêu

lễ hội khác nhau

1.2.2 Lễ hội đem lại cho mỗi nhóm, mỗi thành viên, mỗi cộng đồng một

khoảng thời gian nhàn rồi, thanh thản nhất định

Tuỳ mỗi lễ hội mà khoảng thời gian đó là khoảng thời gian đặc biệt sốngphong phú hơn, thoải mới hơn và rộng rãi hơn, cởi mở hơn Khoảng thời gianđặc biệt đó là khoảng thời gian được tạo ra để “đền bù” những kham khổ, thiếuthốn, hụt hẫng kéo dài trong một năm sống lao động, sản xuất vất vả, nhất là đốivới cư dân nông nghiệp Vì thế, thời gian đặc biệt này có thể dài, ngắn khácnhau ở mỗi cộng đồng

Cuộc sống trong thời gian đặc biệt đó thường có những nghi thức khácthường tuỳ theo tầm quan trọng và tính chất của từng lễ hội Sự khác thường đótạo nên một trạng thái tâm lý đặc biệt cho cả nhóm hay cả cộng đồng thể hiện ởtừng nghi thức lễ hội Đó là sự kính trọng cái linh thiêng mang tính chất thuầntúy bổn phận Cuộc sống trong khoảng thời gian đặc biệt đó thực sự trở thànhcuộc sống thực của chính mọi thành viên phải là khoảng thời gian của phần hộingoài lễ, phần “tái xác định mối liên hệ đã gắn bó các nhóm lại với nhau” (9).Phần ngoài lễ là phần đời thường, phần trần tục của sự ăn uống, vui chơi hếtmình Chính phần này sẽ hoàn thiện hơn sự tôn kính và hiện thực hoá các ýtưởng, các khát vọng cao xa

Cái khác thường trong thời khắc đặc biệt không phải ở quy mô to lớn hay

sơ sài mà là ở một số nét đặc biệt, ngày thường bị cấm hay ít xảy ra Ví dụ, ngày

tết thường cất công đi thăm hỏi, chúc tụng nhau, tặng tiền cho trẻ em để mừngtuổi, tết Đoan Ngọ ăn rượu nếp, tết Hàn Thực làm bánh trôi bánh chay ; đặcbiệt là, có một số lễ hội sau khi tế lễ mọi thành viên được tự do quan hệ, chenchúc lẫn nhau giữa nam và nữ như Hội Rã La (Hà Tây), Hội Chen (Bắc Ninh).v.v Đó là “bước hoàn tất sự khách thể hoá, trần tục hoá cái ý tưởng” (2)

Đó là cái khác thường để mong cái bình thường Cái khác thường vàkhoảnh khắc đặc biệt đó mang nghi thức tín ngưỡng nguyên thuỷ và đều gắn bóvói quá trình sống của cộng đồng Từ đó làm cho tâm lý cá nhân được cân bằng

và cuộc sống của cộng đồng được củng cố Đó là tiền đề để tạo nên chức năngthứ ba của lễ hội

1.2.3 Lễ hội là điều kiện cho sự tái sáng tạo của mỗi người trong lĩnh

vực hoạt động của mình

Sự sáng tạo hay tái sáng tạo của mỗi thành viên trong xã hội, trước hết làsáng tạo trong lĩnh vực văn hoá (bao gồm cả văn hoá vật chất, văn hoá xã hội vàvăn hoá tinh thần) Lễ hội là một biểu thị văn hoá bao trùm hơn, toàn vẹn hơncủa đời sống xã hội Văn hoá là cái phát sinh, cái gián tiếp đối với nhu cầu tâmlinh, nhưng tâm linh (hay tín ngưỡng) lại bắt rễ vào những nhu cầu cơ bản củaloài người và làm thoả mãn phương thức biểu hiện văn hoá của những nhu cầunày Vì thế, chúng ta dễ dàng nhận thấy lễ hội là một loại hình văn hoá tổng hợpgồm nhiều chủng loại văn hoá khác nhau Điều đáng chú ý ở đây là nhữngchủng loại văn hoá ấy đều được nâng cao, rèn luyện đến mức thành thục, hoànchỉnh dành cho ngày lễ hội ấy trong bối cảnh “thái quá”, khác thường Cái gì,điều gì diễn ra trong lễ hội cũng phải hoàn thiện, hơn hẳn những hoạt độngthường ngày Có thể nói lễ hội là nơi hoàn thiện các chủng loại văn hoá nghệthuật

Trong thực tế, tất cả những loại hình văn hoá dân gian đều trong quá trìnhcấu thành lễ thức và chính những lễ thức đó lại tạo điều kiện cho các loại hìnhvăn hoá dân gian phát triển Nhà nhân học văn hoá Bronislaw Kasper

Malinowski (1884- 1942) của Mỹ đã nhận xét rằng: “Tôn giáo nguyên thủy không phải là một quan niệm trừu tượng nào đó vượt lên trên kết cấu văn hoá,

mà là bộ phận cấu thành quan trọng của sinh hoạt văn hoá nguyên thủy”(2).

Tuy đây không phải là một chức năng đặc thù của lễ hội, nhưng chính những giátrị do chức năng này tạo nên đã làm cho lễ hội có ý nghĩa hơn, vui hơn, sinhđộng hơn và khác thường hơn

Qua đây có thể nói rằng lễ hội là hình ảnh văn hoá kết tinh của cư dânnông nghiệp, là động lực của văn hoá làng xã với tư cách là sự thoả mãn mộtnhu cầu văn hoá toàn diện

2 Tổng quan quận Đồ Sơn, thành phố Hải Phòng

2.1 Vị trí địa lý

Đồ Sơn là một bán đảo được tạo bởi dãy núi chín ngọn vươn ra vịnh Bắc

Bộ và một tách ra đứng một mình là hòn núi Độc Đồ Sơn giữ một vị trí rất quantrọng trong đời sống kinh tế, xã hội của thành phố Hải Phòng, một trung tâmđánh bắt cá và sản xuất muối của đất nước; một điểm du lịch, nghỉ mát, khudanh thắng thiên nhiên kỳ vĩ và vùng văn hoá cổ truyền đặc sắc

Quận Đồ Sơn nằm ở phía đông nam thành phố Hải Phòng, có vị trí địa lý:phía tây giáp huyện Kiến Thụy, phía nam giáp quận Dương Kinh, các phía cònlại giáp Biển Đông Đồ Sơn cách trung tâm nội thành Hải Phòng khoảng 20km

về phía đông nam, nơi có núi đồi trập trùng quy tụ trong thế “cửu long tranhchâu”, là một vùng đất tốt theo thuyết “phong thuỷ” của người xưa

Do ở phía bắc và phía nam của quận là hai cửa sông Lạch Tray và Văn Úcthuộc hệ thống sông Thái Bình đổ ra biển đem theo nhiều phù sa, cộng thêmviệc quai đê lấn biển ở Đảo Hòn Dấu để xây dựng khu Resort cao cấp, nên nướcbiển ở khu vực này đục (nhất là khu II) nhưng vẫn có sức thu hút du khách.Quận Đồ Sơn có diện tích tự nhiên là 42,37 km2 và dân số là 102.234 người.(20)

2.2 Tiềm năng du lịch

Đồ Sơn rất đông du khách từ khắp mọi miền Việt Nam cũng như kháchquốc tế về đây tắm biển, nghỉ ngơi và leo núi, cắm trại, ngắm nhìn phong cảnhbiển đẹp buổi chiều tà

- Đồ Sơn là khu nghỉ mát và tắm biển nổi tiếng ở miền Bắc Việt Nam,

nơi đây có sự kết hợp hài hòa giữa một bên là cát trắng mịn màng, biển

cả mênh mông đậm màu phù sa và một bên là những ngọn núi đồithông, phi lao Trong thời kỳ phong kiến, Đồ Sơn là nơi lui tới nghỉngơi, hưởng thụ của vua chúa, quan lại đô hộ Đồ Sơn có ba bãi tắmchính: khu Một, khu Hai và khu Ba

- Khu du lịch đảo Dáu với bể bơi nhân tạo thuộc hàng lớn nhất Châu Á,

có vườn chim, vườn thú, khu vui chơi giải trí, các khách sạn đẳng cấp

3 đến 5 sao, đặc biệt không thể thiếu ngọn hải đăng cổ kính hơn trămnăm tuổi Kể từ khi được tu sửa khang trang, nơi đây còn có thêm khu

"Đà Lạt thu nhỏ", hằng năm được rất đông du khách đến vui chơi giảitrí vào những ngày hè

Ngoài ra, khu du lịch Đồ Sơn còn vinh dự là nơi có hòn đảo nhân tạo đầutiên của Việt Nam - đảo Hoa Phượng, toạ lạc tại trung tâm khu du lịch, đượctrang bị đầy đủ các tiện nghi hiện đại cực kỳ sang trọng như trung tâm thươngmại cao cấp ở giữa đảo, bể bơi nhân tạo, phố ăn uống, khách sạn đẳng cấp 5 sao,khu biệt thự, bến du thuyền, là nơi lý tưởng để khách du lịch đến dừng chân vànghỉ dưỡng:

- Đến với Đồ Sơn, du khách có thể đến thăm di tích bến tàu không số,

nằm ở chân đồi Nghĩa Phong,tìm hiểu về con đường Hồ Chí Minh trênbiển đầy gian khổ

- Tại đây hiện nay có sòng bạc Do Son Casino, là nơi rất nhiều du khách

quốc tế đến chơi, đặc biệt là người Trung Quốc, tuy nhiên sòng bạckhông cho phép người dân nội địa vào giải trí

- Từ Đồ Sơn bằng tàu cao tốc du khách có thể đi ra đảo Cát Bà, Tuần

Châu (thành phố Hạ Long) hoặc vịnh Hạ Long,để thăm thú hết nhữngtinh hoa của Hải Phòng nói riêng, Việt Nam nói chung

Đồ Sơn còn nổi tiếng là nơi hàng năm diễn ra lễ hội chọi trâu độc đáo vàongày 9 tháng 8 âm lịch Từ xa xưa đến nay, cư dân vùng đồng bằng châu thổsông Hồng và vùng ven biển Bắc Bộ đều thuộc lòng câu ca:

“Dù ai buôn đâu, bán đâu Mồng chín tháng tám chọi trâu thì về

Dù ai buôn bán trăm nghề Mồng chín tháng tám thì về chọi trâu”

Chẳng những cư dân cả một vùng rộng lớn rủ nhau về dự hội, mà còn dặn

3 Nguồn gốc lễ hội chọi trâu

3.1 Lịch sử hình thành lễ hội chọi trâu

Cho đến ngày nay chưa thấy sử sách nào ghi chép Lễ hội chọi trâu ĐồSơn có từ năm nào Ta chỉ biết rằng tục chọi trâu Đồ Sơn gắn liền với tínngưỡng thờ Thiên thần Điểm Tước Thần vương (21)

Có rất nhiều truyền thuyết về Lễ hội Chọi Trâu, mỗi truyền thuyết đều gắnvới một sự tích kì bí khác nhau nhưng tất cả đều khẳng định: Hội chọi trâu là mỹtục hào hùng mang đậm tính thượng võ, tính táo bạo và lòng quả cảm rất độcđáo của người Đồ Sơn Truyền thuyết kể rằng, một lần thần Điểm Tước (vị thần

hộ mệnh của ngư dân Đồ Sơn) giáng hạ, thấy có hai con trâu chọi nhau, để làmđẹp lòng thần, mồng 9 - 8 hàng năm, người Đồ Sơn lại tổ chức chọi trâu.

Nhiều lão làng kể lại rằng: Cư dân làm nghề mò cua, bắt cá ở Đồ Sơnthường bị cá kình ăn thịt Trước sự hung tợn, sự quấy nhiễu của quái vật, conngười lập đàn cầu thần linh phù hộ vào thượng tuần tháng sáu và hứa sẽ mổ trâu,

mổ lợn lễ tạ

Quả nhiên, sau hai tháng, vào một đêm mưa bão gió giật, sáng ra thấy xác

cá kình chết Trên hầu có vết chim cắn, một loại chim thần giáng thế độ dân Từ

đó, người bắt cá không bị cá kình ăn thịt nữa Giữ lời hứa với thần linh, hàngnăm dân làng đi mua trâu về lễ thần ở đền Nghè Khi lễ ở đền Nghè, chúng đứtdây, chọi nhau quyết liệt Các cụ cho rằng thần linh thích xem trâu chọi Bởi vậyhàng năm, dân làng tổ chức lễ hội chọi trâu và ngày đó đã trở thành đại sự, ngàyhội truyền thống

Truyền thuyêt dân gian cũng kể lại rằng, vào một sớm, khi sương mù còngiăng khắp núi đồi, khi người dân vẫn còn trong giấc ngủ thì có tiếng ầm ầm ởđầu làng, giật mình mọi người ra xem thì thấy có hai con Trâu Trắng chọi nhau,bất phân thắng bại, thấy người xem đông hai “đấu sĩ” dừng chận chiến nhảyxuống sông biến mất… từ đó người dân tổ chức Lễ hội Chọi Trâu để tưởng nhớhai chú Trâu Trắng thủa nào

Lại có truyền thuyết kể lại rằng lễ hội gắn với Nữ thần biển Bà Đế Nàng

là một người con gái đẹp nhà nghèo, tên là Đế, có tiếng hát mê hồn quyễn rũ đếntai vua Thuỷ Tề Hồng nhan bạc phận, nàng bị oan với tội hoang thai Hôm nàng

bị dìm xuống nước, trời âm u và biển như thể nổi giận, từng đợi sóng chồm lên

Ba lần bọn lý ném nàng xuống biển là ba lần nàng nổi lên Chúng đã dùng dâythừng buộc nàng vào cối đá ném xuống biển Vua Thuỷ Tề chỉ chờ có vậy đónngười vợ oan ức về cung sau bao nhiêu tháng ngày đằng đẵng nhớ thương Nơivua Thuỷ Tề đón nàng về bỗng dưng có nhiều cá Vì thế, người ta bèn tổ chứcchọi trâu, mỗi vạn chài được phép mang một con Trâu ra thi đấu Trâu của vạn

chài nào thắng, tức là năm ấy vạn chài ấy được độc chiếm bãi cá Con Trâuthắng cuộc được dùng vào lễ tế thần, cầu mong Thuỷ Thần phù hộ cho dân chài

Đồ Sơn quanh năm được mùa tôm cá Cũng từ đó người dân đã đi khắp từ Bắc

vào Nam để tim mua trâu “Trâu vốn là trâu cày, gần gũi với con người chứ không phải trâu rừng, những trâu thường xóm vắng, xa đồng”.

Lại có truyền thuyết khác kể lại rằng Vào một đêm trăng rằm tháng támngười Đồ Sơn bỗng thấy trên mặt biển toả sáng một vầng hào quang Một ônglão râu tóc trắng như cước hiện lên đang chăm chú theo dõi đôi trâu chọi nhautrên lớp sóng nhấp nhô Hình ảnh kỳ lạ hiện lên và mất nhanh chóng Trời đangtrăng thanh gió mát bỗng ập xuống cơn mưa tưới mát mặt đất Ngưới Đồ Sơncho đó là điềm thần linh giáng hạ Dân trong vùng lập đền thờ và hàng năm cúng lễ tổ chức chọi trâu (thuỷ triều lên xuống) có liên quan đến hoạt động cưdân làm ruộng đánh cá

Cũng còn một cách giải thích nữa cho rằng tục chọi trâu ở Đồ Sơn gắn với

sự tích người anh hùng nông dân áo vải Nguyễn Hữu Cầu đã phất cờ nổi dậychống lại nhà nước phong kiến tàn bạo thối nát (1741- 1745) Để tưởng nhớngười anh hùng áo vải, nhân dân trong vùng hàng năm mở hội múa cờ và chọitrâu

3.2 Nội dung lễ hội

Lễ hội trâu Đồ Sơn Lễ hội trâu đồ Sơn diễn ra từ ngày mồng 1 tháng 8đến hết ngày 15 tháng 8 âm lịch Nhưng thực tế, từ chiều 29 tháng 7 cho đến hếtngày 30 tháng 7 âm lịch, nhân dân đã rước bát hương đá từ đền Nghè, nơi thờthần Điểm Tước, tới đình Công hay còn gọi là đình Chung, để thờ suốt trong 15ngày hội

Cũng cần nói thêm, lễ hội chọi trâu chỉ là một tiết mục, một mắt xíchtrong lễ hội Đồ Sơn Mặc dù vậy, chọi trâu lại là khâu chủ yếu, độc đáo, là trungtâm của hội (làng) Đồ Sơn

Trước Cách mạng tháng 8/1945, tổng Đồ Sơn có 3 xã: Đồ Sơn, Đồ Hải,Ngọc Xuyên Trong xã Đồ Sơn có 3 làng: làng Đông, làng Nam, làng Đoài Hai

xã Đồ Sơn và Đồ Hải mỗi xã có 6 giáp, Ngọc Xuyên có 2 giáp, toàn tổng ĐồSơn có 14 giáp Theo quy định thi đấu thì mỗi giáp phải có một trâu nhưng trongngày chọi trâu chính thức (9/8) thì chỉ có 6 trâu được vào dự cuộc Việc quyđịnh mỗi giáp phải góp một trâu vừa nhằm mục đích tuyển chọn trâu tốt thamgia thi đấu, vừa để sau khi thi đấu, mỗi giáp đều phải có trâu giết thịt để chia chomọi người trong giáp

Vào khoảng trung tuần tháng 5, người ta tiến hành vòng loại thứ nhấtdành cho 3 làng của Đồ Sơn, 6 trâu chọi lấy 3 Đến ngày mồng 8 tháng 6, đấuloại vòng hai Đồ Hải 6 trâu chọn lấy 2; Ngọc Xuyên 2 trâu chọn lấy 1 Nhữngvòng đấu loại này chỉ tiến hành ở các giáp để chọn ra 6 trâu hay nhất thi đấu vàongày hội mồng 9 tháng 8 Do đó mới có câu ca để nhắc nhau nhớ về ngày hộiquê hương:

Dù ai buôn đầu bán đâu, Mồng chín tháng tám chọi trâu thì về.

Dù ai buôn bán trăm nghề, Mồng chín tháng tám thì về chọi trâu.

Hội chọi trâu diễn ra chỉ có một ngày, nhưng để có một ngày đó thì người

Đồ Sơn đã phải chuẩn bị hết sức công phu, tỉ mi trong vòng 8 tháng Từ việc tìmchọn đến việc nuôi dạy trâu chọi Thường thì sau Tết âm lịch, các giáp ở Đồ Sơn

tự nguyện góp tiền và cử người am hiểu, có kinh nghiệm đi các nơi tìm chọnmua trâu Trước khi đi, giáp nào cũng làm lễ tế thần, cầu mong mua được trâutốt Những người được giáp tín nhiệm giao cho làm việc này (thường là 2 người

có kinh nghiệm nhất) đều cảm thấy rất vinh dự Cũng vì vậy mà họ không tiếccông sức và chẳng quản đường sá xa xôi, có khi lặn lội hàng tháng trời vàoThanh Hóa, Nghệ An ra Nam Định, Thái Bình hay ngược lên Tuyên Quang, BắcCạn, rồi lại về Thái Bình sang Thủy Nguyên, để tìm được trâu vừa ý Kinhnghiệm của người Đồ Sơn qua nhiều lần thi đấu cho hay rằng, những trâu mua

được ở chợ Gồi (Nam Định), Thủy Nguyên (Hải Phòng), Thanh Hà (HảiDương) thường hay được giải

Trâu chọi trước hết phải là trâu đực khoẻ Trâu khoẻ là những trâu có “cổ

cò, đít nhót, đuôi chai", “trường đùi, ngắn quản", “nhỏ kheo, kín móng", Trâuchọi phải khoẻ nhưng cũng phải gan thì mới chịu được đòn của đối phương.Thường thì những trâu “da đồng” , “lông móc” , “một khoang bốn khoáy” ,

“hàm đen” , “tóc tráp” (lông trên đầu cứng, dày để tránh nắng) , “thâm cu, chéodái” là trâu gan Nên mua trâu “cổ cò” vì chúng cúi đầu không biết mỏi, còntránh mua trâu “cổ vại” vì loại này ít chịu cúi đầu Những trâu to lớn, ức nởrộng, háng to; cổ tròn, khoẻ, dài, hơi thu nhỏ về phía đầu; lưng cong, đầy, có thể

để bát nước đầy trên lưng không đổ; háng và hông rộng nhưng hơi thu nhỏ vềphía sau, đuôi tròn, chắc, to và thu nhỏ dần về phía cuối đuôi, là trâu tốt

Con trâu tốt còn phải có sừng đen như mun, hai đầu sừng giao nhau tạothành hình cánh cung, hoặc sừng lệch Đầu trâu có túm tóc hình chóp, trên đỉnh

có khoáy tròn, giữa hai thuỳ trán có hai khoáy Những con trâu mắt ngựa (mắtđen, mắt đỏ) là những con trâu chọi hay Hàm trâu phải là hàm nghiên (hàm đen)hoặc hàm son (hàm đỏ); răng trâu phải đều đặn, không bị sứt mẻ Người ĐồSơn thường thích những trâu trên thân có 4 khoáy hoặc 2 khoáy giao nhau, chânngắn, mập, đầu gối có lông, giống trâu rừng Trên thực tế, không thể chọn đượccon trâu chọi có đầy đủ tất cả các tiêu chuẩn nói trên nên người ta buộc phải bỏqua các tiêu chuẩn không quan trọng lắm; hoặc trong quá trình nuôi dạy trâu,người ta sẽ tạo ra một số tiêu chuẩn cho nó,

Người được giao nhiệm vụ nuôi dạy trâu coi đó là một vinh dự và tráchnhiệm lớn đối với làng xã nên hết sức tận tâm nuôi dạy trâu béo khỏe Trâu chọiđược nuôi riêng, không nhốt chung với trâu nhà, được chăm riêng và tránhkhông cho nhìn trâu cày - làm thế để phục hồi tính hoang dã, đơn độc của nó

Bước vào thời kỳ tập luyện, chế độ ăn của trâu được tăng lên: cỏ trộn

trâu uống ngày 2 lần/ngày Lượng dinh dưỡng trong thức ăn của trâu được nângdần cho tới ngày trâu bước vào sới chọi

Trâu được huấn luyện ở tại các giáp Sới luyện trâu của giáp nào do giáp

ấy dựng, thường là một bãi đất rộng Thời gian tập chọi bắt đầu từ đầu tháng 5.Mỗi buổi chiều, sau khi trâu được ăn no đủ, người ta đưa trâu tới sới tập chọi.Mọi người đứng kín vòng quanh đánh chiêng, đánh trống, vỗ tay, múa cờ hòreo, Người ta còn phủ cờ đỏ lên đầu trâu, mình trâu, ghé sát chiêng, trống vàotai trâu mà đánh, mục đích là làm cho trâu quen dần với không khí ồn ào củangày hội

Có giáp còn đưa một con trâu khác tới cho trâu chọi tập đánh để tìm đượcnhững nhược điểm của trâu chọi mà huấn luyện tiếp Con người huấn luyện trâu,làm cho trâu nhận thức được những miếng đánh hay nhất để quật ngã đối thủcủa nó Cũng qua quá trình huấn luyện trâu mà người ta phát hiện được sởtrường của trâu chọi để vót sừng kiểu “mũi đinh" hay “mũi khế",

Như đã nói ở trên, vào ngày hội chỉ có 6 trâu thi đấu Theo quy định củađịa phương lúc bấy giờ, 3 trâu nhất, nhì, ba của xã Đồ Sơn; hai trâu nhất, nhì của

xã Đồ Hải; và một trâu nhất của xã Ngọc Xuyên được đi chọi chung kết

Sáu trâu chọi chia thành ba cặp đấu để đấu 3 trận với nhau, mà người ĐồSơn gọi là ba “kháp” Người ta lại lấy trâu nhất của Ngọc Xuyên gộp với trâunhất và trâu nhì của Đồ Hải thành một đơn vị thi đấu Sau khi gộp lại thì trật tự được sắp xếp như sau: trâu nhất của Đồ Hải đứng ở vị trí thứ nhất, trâu nhất củaNgọc Xuyên bây giờ đứng ở vị trí thứ hai, trâu nhì của Đồ Hải sẽ đứng ở vị tríthứ ba

Lý giải nguyên nhân của sự ưu tiên về số lượng trâu cũng như vị trí thiđấu dành cho người Đồ Sơn, người ta nói rằng vì họ là chủ nhân đầu tiên củamảnh đất này Tuy nhiên cũng có ý kiến cho rằng quy định này là theo tỷ lệ dân

cư: số đinh của Đồ Sơn đông hơn, phe giáp của họ mạnh hơn nên tự nhiên họ cóquyền ưu tiên ấy.

Như vậy, ba kháp đấu sẽ là: trâu nhất Đồ Sơn chọi với trâu nhất Đồ Hảitrâu nhì Đồ Sơn chọi với trâu nhất Ngọc Xuyên và trâu ba Đồ Sơn chọi với trâunhì Đồ Hải Sau khi đấu xong ba kháp, ba trâu thua cuộc bị loại, còn ba trâuthắng Ba trâu thắng phải đấu hai kháp nữa để chọn trâu nhất, nhì, ba; có nghĩa

là trâu thắng ở kháp thứ tư phải chọi với trâu thứ hai và trâu thứ ba (đang đượcnghỉ) Nhưng người Đồ Sơn nói rằng, trâu đã hay, dẫu nó có đấu tiếp luôn haihiệp với trâu thứ ba, nó vẫn có khả năng giành giải nhất mà không biết mệt mỏi

Tới ngày hội, người Hà Nội, Hải Dương, Thái Bình, nô nức kéo về ĐồSơn Thời Pháp thuộc, toàn quyền Đông Dương, thống sứ Bắc kỳ, công sứ cáctỉnh đều đưa vợ con đến Đồ Sơn xem chọi trâu Người ta ngoài việc xem chọitrâu, còn mở sòng bạc để sát phạt nhau Các trò cá cược khiến cho nhiều ngườimất gia sản, ruộng vườn vì thua cuộc

Một khi trâu đã thành trâu chọi thì mọi người gọi một cách tôn kính là

“ông trâu” Trong không khí lễ hội cầu mong Thành hoàng làng phù hộ cho trâulàng mình đoạt giải, từ sáng sớm ngày 9 tháng 8 âm lịch hàng năm, sân đình của

ba xã Đồ Sơn, Đồ Hải, Ngọc Xuyên đã đầy ắp người cùng với kiệu bát cống,long đình, bát biểu, tàn lọng cờ xí, đèn nhang để chuẩn bị rước kiệu về đìnhChung, rước trâu về sới chọi chung kết Lễ vật tế, rước do dân của 14 gián đónggóp Mỗi giáp góp một trâu, một lợn và một thùng thóc nếp để lấy gạo thổi xôi.Dẫn đầu đám rước là một chiếc kiệu lớn do 12 chàng trai khoẻ khiêng Tiếp theokiệu là đội kèn, trống Sau đội kèn trống là sáu trâu chọi đã được tắm rửa nướcthơm, đi tuần tự Trên mình trâu và đầu trâu có buộc nhiễu điều kết hoa, kèmtheo trâu là 12 chàng trai đi hai bên Toàn bộ y phục của họ là một màu đỏ rựcrỡ: đầu chít khăn đỏ, người mặc quần áo đỏ, tay cầm cờ đỏ

Sau khi tất cả đám rước đã tập trung ở sân đình Công (hay đình Chung),

thần vết chân chim - người dân ở đây thờ vết chân chim sẻ (Điểm Tước) PhầnĐiểm Tước cũng là Thành hoàng làng của Đồ Sơn, Đồ Hải và Ngọc Xuyên.Chính vì thế lần tế thần ngày chọi trâu cũng là lần tế lớn nhất so với mọi lần tếtrong năm Tế Thành hoàng làng để xin phép tổ chức chọi trâu và cũng là đểrước trâu chọi về đình làng trình diện Thành hoàng trước khi chọi Lễ tế diễn rarất trang nghiêm và cuộc tế tới gần trưa mới xong

Sau đó, người ta dẫn trâu ra xới chọi Để tránh cho trâu khỏi bị nắng, mỗitrâu được che một cái lọng đen Ở hai đầu sới chọi, người ta còn dựng cổng, kếthoa lá, cờ ngũ sắc cho trâu đứng khỏi nắng Sới chọi là bãi đất rộng và phẳngước chừng 2 vạn mét vuông, ở trước ngôi đình Chung (Công) của 3 xã (chỗtrường phổ thông trung học và UBND thị xã Đồ Sơn ngày nay) Xung quanh sớichọi, người ta cắm cọc làm hàng rào và trang trí cờ hoa tạo quang cảnh rực rỡ,tưng bừng cho ngày hội Dóng dáng được dựng trên đường viền sới chọi, ngăncách khán giả với sân chọi Một khoảng đất bên ngoài sân, ở trung tâm củađường viền phía Tây, được trang trí đẹp để để làm chỗ ngồi cho quan khách

Trước khi vào thi đấu, người cầm loa thông báo trình tự các cặp trâu vàothi đấu như sau: trâu nhất Đồ Sơn choi với trâu nhất Đồ Hải, trâu nhì Đồ Sơnchoi với trâu nhất Ngọc Xuyên, trâu ba Đồ Sơn chọi với trâu nhì Đồ Hải Sau

đó, một hồi trống hiệu vang lên Mở đầu hội chọi trâu là múa cờ do các chàngtrai khoẻ mạnh trong bộ y phục đỏ thực hiện Động tác múa vừa hùng mạnh, dứtkhoát lại vừa nhịp nhàng Tay họ vung cờ, chân tiến hoặc lùi theo nhịp trống Cứmột bên tiến 3 bước thì bên kia lùi 3 bước và ngược lại Đội múa cờ biểu diễn 3lần rồi rút ra khỏi sới chọi

Sau điệu múa cờ là tiếng loa gọi người dẫn trâu ra xới chọi Lúc này cảnhtượng thật vui mắt; lòng người thì náo nức, hồi hộp chờ đợi Từ hai phía của sớichọi, người ta dẫn hai trâu ra Đi đầu là một người cầm trống khẩu, tiếp đến làngười dắt trâu, người che lọng cho trâu và hai người múa cờ hai bên Y phục của

họ rực rỡ một màu đỏ như lúc họ mặc để rước kiệu và rước trâu Khi hai trâu