Bảo tồn và phát huy giá trị của các di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam từ góc độ quản lý nhà nước và vai trò cộng đồng: Phần 2

Phần 2 cuốn sách Bảo vệ và phát huy giá trị của các di sản văn hóa phi vật thể Việt Nam từ góc độ quản lý nhà nước và vai trò cộng đồng trình bày các nội dung: Định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả quản lý nhà nước và vai trò cộng đồng trong bảo vệ, phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể. Mời các bạn cùng tham khảo nội dung chi tiết.

CHƯƠNG III

ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HỈỆU QUẢ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC

VÀ VAI TRÒ CỘNG ĐỒNG TRONG BẢO VỆ,

PHÁT HUY GIÁ TRỊ DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ

I ĐỊNH HƯỚNG NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC

* Mục tiêu cụ thế:

- Bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể đảm bảo các giá trị văn hóa và con người Việt Nam, tạo môi trường và điều kiện đế phát huy di sản trong giáo dục nhân cách, đạo đức, tâm hồn, nghĩa vụ công dân, ý thức xã hội, đề cao tinh thần đối thoại giữa các cộng đông, tôn trọng sự đa dạng văn hóa, trảch nhiệm của mỗi thành viên cộng đồng đối với di sản văn hóa

- Bảo vệ sức sống của di sản cho hiện tại và cho thế hệ tương lai, phù họp vói bối cảnh phát triển kinh tế xã hội và hội nhập quốc tế Phát huy vai trò chủ động, ưch cực, tự chủ của cộng đòng nhằm phát huy ý nghĩa, chức năng của di sản văn hóa phi vật thể đối với cộng đồng, làm cho di sản văn hóa phi vật thể trở thành nhân tố thúc đẩy con người hoàn thiện nhân cách.

- Hoàn thiện các cơ chế quản lý, chế định pháp lý và chính sách về di sản văn hóa, đảm bảo sự tham gia rộng rãi nhất của các cộng đồng, nhóm người vào xây dựng các kế hoạch, chiến lược, chính sách và chương trình liên quan đến di sản văn hóa phi vật thể; đảm bảo rằng các cộng đồng là những người được hưởng lợi chính từ những kế hoạch, chiến lược, chính sách và chương trình đó

- Phát huy chức năng chỉ đạo, định hướng của nhà nước nhằm ngăn chặn lợi dụng di sản để làm lợi cho cá nhân, nhóm người và giảm thiểu thương mại hóa

2 Quan điểm

- Di sản văn hóa phi vật thể là nguồn lực văn hóa, là nền tảng tinh thần của xã hội, là mục tiêu, động lực phát triển bền vững đất nước Bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể phải được lồng ghép vào trong các chương trình phát triển kinh tế, xã hội

- Bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể trong sự đa dạng văn hóa Việt Nam của cộng đồng các dân tộc Việt Nam, với các đặc trưng của nền văn hóa dân tộc, đảm bảo sự đối thoại và tôn trọng sự đa dạng văn hóa

- Bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể vì cộng đồng,

vì đòi sống tinh thần và xã hội của cộng đông, vì sự gắn kết xã

hội, tạo ra nội lực cho sự phát triển kinh tế, xã hội, văn hóa ở

địa phương

- Bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể cần chú trọng đến trao truyền di sản tại cộng đồng, phát huy vai trò của các nghệ nhân, những người thực hành và các thành viên gia đình trao truyền cho thế hệ trẻ trong gia đình và cộng đồng

- Bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể là sự nghiệp của cả hệ thống chính trị, xã hội do Đảng lãnh đạo, Nhà nước quản lý, cộng đồng là chủ thể sáng tạo, thực hành, trao truyền với sự tham gia của các chuyên gia, các nhà quản lý, các tổ chức phi chính phủ, các tổ chức phi quan phương

3 Nhiệm vụ■ •

* Nâng cao hiệu quả chức năng quản lý nhà nước:

- Nhà nước thực hiện chức năng vai trò chỉ đạo, định hướng

và hỗ trợ cộng đồng trong việc thực hiện chính sách, chiến lược, chương trình, dự án bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể

- Phân cấp rõ ràng giữa các Bộ, các ngành, các cơ quan, đơn

vị liên quan từ Trung ương đến địa phương, tránh chồng chéo giữa các ban ngành, đơn vị

- Nhà nước không can thiệp trực tiếp vào công tác thực hành di sản của cộng đông Nhà nước không làm thay cho cộng đồng mà cần thực hiện chức năng lãnh đạo, định hướng, hỗ trợ, giám sát theo đúng chức năng và nhiệm vụ đã được chế định theo luật pháp

- Nâng cao trình độ, nghiệp vụ chuyên môn của các nhà quản lý, đội ngũ trực tiếp làm công tác quản lý và rèn luyện kỹ năng làm việc, phối hợp vói cộng đồng

* Phát huy vai trò chủ động, tích cực của cộng đồng:

- Cộng đồng chủ động, tích cực thực hành và bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể của ông cha để lại và trao truyền chúng cho thế hệ trẻ

- Cộng đồng là những người có quyền quyết định, tự chủ về các biện pháp bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể với

sự chỉ đạo, định hướng, hỗ.trợ của nhà nước

- Huy động sự tham gia rộng rãi, quyền làm chủ di sản của toàn cộng đồng; và vì vậy, mỗi thành viên đều có trách nhiệm tham gia một cách tự nguyện trong bảo tôn, phát huy di sản văn hóa phi vật thể, khích lệ những sáng tạo trong bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể

- Chú trọng bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể trong cộng đồng, vì cộng đồng; coi bảo đây là nhiệm vụ quan trong phát huy giá trị của di sản trong giáo dục nhân cách trong gia đình, nhà trường và xã hội Đảm bảo giá trị và chức năng của

di sản trong việc duy trì bản sắc văn hóa, sự kế tục của cộng đồng

- Khuyến khích cộng đồng tham gia tích cực trong trao truyền các kỹ năng năng thực hành di sản cho thế hệ trẻ tại cộng đồng

* Xây dựng mối quan hệ hài hòa giữa quản lý nhà nước và vai trò của cộng đồng:

- Xây dựng cơ chế để giải quyết hợp lý, hài hòa giữa quản lý nhà nước và vai trò của cộng đòng trong bảo vệ, phát huy di sản văn hóa phi vật thể với phát triển kinh tế - xã hội

- Đảm bảo sự phân cấp, phân quyền và ranh giới giữa các cơ quan quản lý nhà nước và vai trò của cộng đồng địa phương

Nhà nước không làm thay công việc của cộng đồng và cộng đồng tham gia rộng rãi, tích cực, chủ động.

- Nhà nước thực hiện tốt các chức năng chỉ đạo, định hướng,

hỗ trợ, còn cộng đồng phát huy vai trò chủ động, tích cực, tự chủ trong thực hành, bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể

- Cộng đồng được hưửng lợi từ di sản văn hóa phi vật thể

Sự chỉ đạo, định hướng, hỗ trợ trong các nội dung quản lý nhà nước theo Luật di sản văn hóa nhằm tạo mọi điều kiện đế cộng đồng được hưởng lợi từ các chiến lược, chính sách, chương trình, dự án bảo vệ và phát huy Di sản văn hóa phi vật thể

II PHÂN CẤP QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC TRONG LĨNH vực DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ

1 Sự phân cấp và mối quan hệ giữa Trung ương - địa phưong

Việc phân cấp, giao quyền và phân quyền giữa Trung ương và địa phương, phát huy nhiệm vụ, vai trò, tính tự chủ, tự chịu trách nhiệm của các cơ quan quản lý các cấp là chủ trương nhất quán và xuyên suốt của Đảng, Nhà nước Trong nhiều năm qua, Đảng và Nhà nước đã có nhiều chủ trương hoàn thiện tổ chức bộ máy hành chính nhà nước và theo Hiến pháp Hiến pháp năm 2013 xác định rõ: Quyền lực nhà nước là thống nhất, có sự phân công, phối họp, kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước trong thực hiện các quyền lập pháp, hành pháp, tư pháp Thực hiện nguyên tắc tập trung dân chủ; tôn trọng, tận tụy phục vụ nhân dân Chính quyền địa phương gồm Hội đồng nhân dân và ủy ban nhân dân ờ các đơn vị hành chính bảo đảm thi hành Hiến pháp, pháp luật; quyểt định các vấn

đề của địa phương do luật định; chịu sự kiểm tra, giám sát của cấp trên; trên cơ sở phân định thẩm quyền giữa Trung ương và địa

phương, chính quyền cấp dưới được thực hiện các quyền của chính quyền cấp trên nếu có đủ đièu kiện bảo đảm thực hiện.

Nghị quyết Trung ương 3 (Khóa VIII) yêu cầu: Phân định trách nhiệm, thẩm quyền giữa các cấp chính quyền theo hướng phân cấp rõ hơn cho địa phương, kết hợp chặt chẽ quản lý ngành

và quản lý lãnh thổ, thực hiện đúng nguyên tốc tập trung dân chủ Văn kiện Đại hội IX của Đảng năm 2001 nêu rõ: Phân công, phân cấp, nâng cao tính chủ động của chính quyên địa phương

Văn kiện Đại hội X năm 2 0 0 6 yêu cầu: Phân cấp mạnh, giao quyền chủ động hơn nữa cho chính quyền địa phương Văn kiện

Đại hội XI năm 2011 cũng yêu cầu: Tiếp tục đổi mới tổ chức hoạt động của chính quyền địa phương Tác động của chủ trương,

đường lối, chính sách đã làm cho hoạt động của chính quyền địa phương có nhiều thay đổi, bộ máy nhà nước ở địa phương đã hoạt động năng động, hiệu quả hơn Việt Nam đã gặt hái được nhiều thành công trong ổn định chính trị - xã hội, xóa đói giảm nghèo, phát triển kinh tế chính là nhờ có những tác động to lớn của việc phân cấp, phân quyền Tuy nhiên, chúng ta chưa thấy rõ việc giao quyền và phân quyền trong quản lý đối với cộng đồng địa phương dựa trên những tập tục truyền thống như luật tục, hương ước và các tổ chức phi quan phương

Mối quan hệ giữa Trung ương và địa phương là một vấn đề chính trị - pháp lý, liên quan đến việc xác định hình thức nhà nước và nguyên tắc tổ chức quyền lực nhà nước trong mô hình nhà nước tương ứng Quy chế pháp lý của từng cấp chính quyền được thể hiện ở địa vị hiến định, ở khối lượng thẩm quyền mà cấp đó đảm nhiệm Khi thực hiện những thẩm quyền của mình, mỗi cấp chính quyền có tính độc lập tương đối, song không biệt

lập với các chủ thể quản lý nhà nước khác Đồng thòi, thực tiễn quản lý nhà nước không loại trừ trường họp có nhiều chủ thể quản lý có cùng chung khách thể và đối tượng quản lý, nhưng phạm vi quản lý lại ở mức độ khác nhau Vì vậy, vấn đề đặt ra là cần định rõ phạm vi hoạt động của mỗi cấp chính quyền nhà nước Từ đó, mối quan hệ giữa Trung ương và địa phương, xét

về bản chất, thể hiện ở việc phân cấp quản lý nhà nước, có nghĩa

là phân định thẩm quyền giữa các cơ quan nhà nước Trung ương với các cơ quan nhà nước ở địa phương mà trước hết là cấp tỉnh Đối với một số trường họp khác, phân cấp được tiến hành đế giải quyết mối quan hệ trực tiếp giữa trung ương và các cấp chính quyền thấp hơn - cấp huyện hoặc cấp xãM

Theo Hiến pháp, Nhà nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam là nhà nước đơn nhất Nhà nước là chủ thế duy nhất mang chủ quyền quốc gia và các cơ quan nhà nước được tổ chức theo thứ bậc và hoạt động theo trật tự hiến định, luật định Từ đây, việc xác định, mối quan hệ giữa Trung ương - địa phương phải bảo đảm tuân thủ nguyên tắc về chủ quyền quốc gia, là noi thể hiện tính tối cao của quyền lực Nhà nước Đề cập đến mối quan hệ Trung ương - địa phương, cần phải giải quyết một vấn đề mang tính lý luận là kết họp hai khía cạnh: Tập trung hóa quyền lực nhà nước để bảo đảm chủ quyền quốc gia và dân chủ vốn là đặc trưng của chế độ nhà nước xã hội chủ nghĩa Ngoài mục tiêu bảo đảm tính thống nhất của quyền lực nhà nước, mối quan hệ Trung ương - địa phương phải được xác định sao cho phù họp với nhu cầu, nguyên tắc dân

(1) Nguyễn Minh Phương, Thực trạng phân cấp, phân quyên và văn đè tự quản địa phương tại Việt Nam, Văn phòng Quổc hội, Oxfam, Unicef, Hội thảo Tổ chức

chính quyền địa phương ở Việt Nam - Những văn đê Ịý luận và thực tiễn, Sđd.

chủ, bảo đảm quyền tự chủ, sáng tạo của địa phương và phát huy tối đa năng lực, tiềm năng của địa phương Để kết họp hai khía cạnh nói trên, vấn đề đặt ra là cần khai thác một cách khoa học và vận dụng thích họp nguyên tắc phối họp trong thực hiện quyền lực nhà nước Vì vậy, việc phân định thẩm quyền phải được ghi nhận trong các văn bản quy phạm pháp luật và nhiệm vụ cấp bách đặt ra hiện nay là hình thành cơ sở lý luận để xây dựng và tiễp tục hoàn thiện các nguyên tắc pháp lý, các quy định pháp luật về mối quan hệ giữa Trung ương - địa phương.

2 Phân cấp quản lý trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể

Việt Nam có hệ thống quản lý di sản văn hóa phi vật thể từ Trung ương đến địa phương, tò Bộ chủ quản đến các cơ quan quản

lý cấp tỉnh, cấp huyện, cấp xã, cộng đồng chủ nhân Sự chỉ đạo từ cơ quan Trung ương và địa phương tạo nên một hệ thống quản lý ngành dọc, đồng thời sự kết họp giữa các ban ngành liên quan từ các đơn vị tài chính, giáo dục, ủy ban UNESCO Việt Nam, các cơ quan về luật pháp, an ninh, xây dựng, môi trường liên quan Sự kết họp các cơ quan, đơn vị chịu trách nhiệm về quản lý di sản văn hóa phi vật thể tạo nên một hệ thống khả thi, đảm bảo tính pháp lý cũng như nguòn lực tham gia bảo vệ di sản văn hóa phi vật thế

* Cơ quan tư vấn:

Hội đồng Di sản văn hóa quốc gia được thành lập "để tư vấn giúp Thủ tướng Chính phủ về những vấn đề quan trọng liên quan đến việc bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hoá"W về di

(1) Theo Điều 1, Quyết định sổ 1243/QĐ-TTG ngày 22 tháng 11 năm

2004 của Thủ tướng Chính phủ về việc thành lập và tổ chức hoạt động của hội đồng di sản văn hóa quốc gia

sản văn hóa phi vật thể, Hội đồng có nhiệm vụ “Đề nghị UNESCO đưa di tích tiêu biểu của Việt Nam vào Danh mục di sản thế giới;

và các vấn đề khoa học về di sản văn hóa liên quan đến các dự

án lớn về kinh tế - xã hội”W .Trong những năm qua, Hội đồng di sản văn hóa quốc gia đã thực hiện tốt nhiệm vụ tư vấn Chính phủ phê duyệt các di sản văn hóa phi vật thể trong danh sách đề nghị làm hồ sơ quốc gia đệ trình UNESCO vinh danh Hội đòng cũng đóng vai trò quan trọng trong tư vấn, góp ý để các hồ sơ quốc gia đạt chất lượng tốt, đáp ứng các tiêu chí của Công ước 2003

* Cơ quan quản lý, chỉ đạo và điều hành:

Cơ quan quản lý và điều hành trực tiếp về lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể là Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Dưới Bộ,

có các cục, các vụ, các viện và trường liên quan Cụ thể:

tư vấn và xây dựng văn bản quy phạm pháp luật Đây là công tác

(!) Theo Điều 2, Quyết định số 1243/QĐ-TTG ngày 22 tháng 11 năm

2004 của Thủ tướng Chính phủ về việc thành lập và tổ chức hoạt động của hội đồng di sản văn hóa quốc gia

luôn được quan tâm, triển khai nhằm hoàn thiện hành lang pháp lý và tăng cường hiệu lực quản lý nhà nước trong lĩnh vực

di sản văn hóa Trong những năm gần đây, Cục Di sản văn hóa

đã tham mưu lãnh đạo Bộ trình Chính phủ ban hành Nghị định

số 62/2014/NĐ-CP ngày 2 5 -6 -2 0 1 4 quy định về xét tặng danh hiệu 'Nghệ nhân nhân dân”, "Nghệ nhân ưu tú” trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể Năm 2015, Cục Di sản văn hóa đã tham mưu trình Chính phủ ban hành Nghị định số 109/2015/N Đ -CP ngày 28-10-2015 về việc hỗ trợ đối với Nghệ nhân nhân dân, Nghệ nhân ưu tú có thu nhập thấp, hoàn cảnh khó khăn

- Cục Văn hóa cơ sở và Thanh tra Bộ:

Tham gia vào công tác quản lý di sản văn hóa phi vật thế còn là nhiệm vụ và chức năng của một số đơn vị trong Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch Quyết định số 3765/QĐ-BVHTTDL ngày30 tháng 10 năm 2013 quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Cục Văn hóa cơ sả: tham mưu giúp Bộ trưởng thực hiện quản lý nhà nước về lĩnh vực văn hóa cơ sở, trong đó một số lĩnh vực của di sản văn hóa phi vật thể quản lý hoạt động lễ hội như cưới xin, lễ tang

7hanh tra Bộ có vai trò quan trọng trong giám sát, kiểm tra các h)ạt động liên quan đến di sản văn hóa phi vật thể Theo Nghị định số 71/2009/NĐ-CP ngày 28 tháng 08 năm 2009 về tổ chức

và hoạt động của Thanh tra Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Thanh tra Bộ có trách nhiệm giúp Bộ trường quản lý nhà nước về côngtác thanh tra; thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn thanh tra hành chínt và thanh tra chuyên ngành trong phạm vi quản lý nhà nước của Eộ, trong đó có lĩnh vực di sản văn hóa (theo Điều 16)

tên cạnh đó, việc hoàn thiện và thực thi chính sách về di

sản văn hóa phi vật thể còn có sự đóng góp quan trọng của Vụ Pháp chế Các Viện nghiên cứu liên quan đến di sản văn hóa phi vật thể như Viện Văn hóa nghệ thuật quốc gia Việt Nam, Viện

Âm nhạc Việt Nam và các chuyên gia trong lĩnh vực di sản đóng vai trò không nhỏ trong việc xây dựng và đóng góp ý kiến vào các văn bản pháp luật, vào việc triển khai các dự án và làm việc với cộng đông Trong Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, trong m ột

số công việc, công tác quản lý và bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể bị chồng chéo và có sự tham gia của nhiều đơn vị, gây nên tình trạng khó quy trách nhiệm về một đầu mốK1)

- Sở Văn hóa Thể thao và Du lịch các tỉnh thành:

ở cấp độ địa phương, di sản văn hóa phi vật thế được điều hành, quản lý trực tiếp bởi các Sử Văn hóa, Thể thao và Du lịch (nay có một số nơi là Sở Văn hóa, Thể thao) Các Sở Văn hóa,

Thể thao và Du lịch (Sở Văn hóa, Thể thao) chịu sự điều hành, quản lý trực tiếp của ủy ban nhân dân tỉnh Tại Thông tư liên tích so 07/2015/TTLT-BVHTTDL-BNV ngày 14 tháng 9 năm

2015 quy định vị trí, chức năng của các Sở Văn hóa, Thể thao và

Du lịch Điều 2 Nhiệm vụ và quyền hạn, Khoản 4 về di sản văn hóa: a) Tổ chức thực hiện quy chế, giải pháp huy động, quản lý,

sử dụng các nguồn lực để bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa ở địa phương sau khi được phê duyệt; b) Tổ chức nghiên cứu, sưu tầm, kiểm kê và lập hồ sơ di sản văn hóa phi vật thế ở địa phương; cấp giấy phép nghiên cứu, sưu tầm di sản văn hóa phi vật thể trên địa bàn cho người Việt Nam định cư ở nước ngoài, tổ chức, cá nhân nước ngoài; c) Quản lý, hướng dẫn tổ chức các hoạt động bảo tòn, phát huy giá trị di sản văn hóa, lễ hội

(1) Nguyễn Văn Huy, Biến tướng ìễ hội: Tín ngưỡng hay cuỗng tín?, Tlđd.

truyền thống, tín ngưỡng gắn với di tích, nhân vật lịch sử ở địa phương; d) Tổ chức kiểm kê, lập danh mục, lập hồ sơ xếp hạng di

tích lịch sử - văn hóa và danh lam thắng cảnh ở địa phương.

- Phòng Văn hóa và Thông tin:

Tại Thông tư liên tịch số 07/2015/TTLT-BVHTTDL-BNV ngày

14 tháng 9 năm 2015, Khoản 4, Điều 5 (Nhiệm vụ và quyền hạn) quy định: phòng văn hóa - thông tin huyện có nhiệm vụ hướng dẫn các tố chức, đơn vị và nhân dân trên địa bàn huyện thực hiện bảo vệ các di tích lịch sử - văn hóa

- Trung tâm văn hóa tình, thành phố trực thuộc Trung ương:Thông tư số 03/2009/TT-BVH TTDL, ngày 28 tháng 8 năm

2009 quy định chức năng, nhiệm vụ, quyền hạn và cơ cấu tổ chức của Trung tâm văn hóa tỉnh, thành phố trực thuộc Trung ương Tại Điều 2 Nhiệm vụ, quyền hạn, Khoản 5: Khai thác, sưu tầm, phát huy các loại hình nghệ thuật dân gian truyền thống, giữ gìn bản sắc văn hóa dân tộc; tổ chức các cuộc thi sáng tác, liên hoan, hội diễn nghệ thuật quần chúng, hội thi tuyên truyền lưu động, triển lãm, lễ hội truyền thống và hiện đại

- Trung tâm Ban Quản lý di tích trực thuộc tình, huyện, xã:Đối với một số di sản văn hóa phi vật thể, quản lý trực tiếp còn có Trung tâm /Ban Quản lý di tích trực thuộc cấp tỉnh, huyện hoặc xã Ví dụ trường họp Khu Di tích lịch sử Đền Hùng;

ủy ban nhân dân tỉnh, Trung tâm dịch vụ và du lịch văn hóa huyện Sóc Sơn; Ban Quản lý đền Phù Đổng thuộc xã Phù Đổng Hình thứe quản lý trực tiếp tại cấp cơ sử không thống nhất, nơi thì có trung tâm trực tiếp quản lý trực thuộc chính quyền cấp tinh

hoặc huyện, nơi thì do Ban Quản lý của xã đã tòn tại từ nhiều năm nay Việc thành lập các đơn vị quản lý này càng thể hiện hệ thống quản lý phức tạp, với sự tham gia của các ban ngành chồng chéo, dẫn tói cùng một di sản văn hóa phi vật thể mà có nhiều đon vị cùng quản lý, không có ai chịu trách nhiệm làm đầu mối và giải quyết thấu đáo các vấn đề phát sinh cũng như các kế hoạch thực hiện một cách bài bản, có tầm nhìn để hạn chế những bất cậpW.

- Cán bộ văn hóa thông tin cơ sở:

Hội nghị lần thứ 5 Ban Chấp hành Trung ương Đảng khóa IX

đã ra Nghị quyết về "Đẩy nhanh công nghiệp hóa, hiện đại hóa nông nghiệp, nông thôn thòi kỳ 2 0 01-2010" và Nghị quyết về

"Đổi mới và nâng cao chất lượng hệ thống chính trị ở cơ sở xã, phường, thị trấn", trong đó nêu rõ chủ trương của Đảng trong việc xây dựng đời sống văn hóa xã hội trong thời kỳ này là: "Đẩy mạnh phong trào xây dựng làng, xã văn hóa, phục hồi và phát triến văn hóa truyền thống " Nghị quyết đã nhấn mạnh: "Các

cơ sở xã, phường, thị trấn là nơi có tuyệt đại bộ phận nhân dân

cư trú và sinh sống Hệ thống chính trị cợ sở có vai trò rất quan

trọng trong việc tổ chức và vận động nhân dân thực hiện đường lối của Đảng, pháp luật của Nhà nước, tăng cường đại đoàn kết toàn dân, phát huy quyền làm chủ của dân, huy động mọi khả năng phát triển kinh tế - xã hội, tố chức cuộc sống của cộng đồng dân cư" Địa bàn cấp xã cũng là nơi trực tiếp triển khai thực hiện các nhiệm vụ

í1) Nguyễn Văn Huy, Biến tướng lễ hội: Tín ngưỡng hay cuồng tín ?Tlđd.

- Nguyễn Văn Huy, Cần sự đột phá để thiết lập trật tự lễ hội

http://m.kinhtedothi.vn/bien-tuong-Ie-hoi-tin-nguong-hay-cuong-tirỉ-

280724.html, 2017, Tải ngày 10 tháng 02 năm 2017.

chính trị - văn hóa - xã hội nói chung của đất nước Cán bộ chuyên trách về văn hóa thông tin cơ sở là người trực tiếp tổ chức quản lý

và hướng dẫn hoạt động văn hóa thông tin trên địa bàn cấp xã theo

sự phân công chỉ đạo của cấp ủy Đảng, chính quyền địa phương và của ngành dọc cấp trên là Văn hóa - Thông tin

Như vậy, hệ thống quản lý từ Trung ương đến địa phương được thiết lập một cách chặt chẽ với chức năng, nhiệm vụ rõ ràng, và đon vị dưới cùng ở địa phương là cán bộ thông tin cơ

sờ Qua nhiệm vụ được phân công, cho thấy cấp cơ sở là đon vị trực tiếp quản lý và phối hợp với cộng đồng để thực hiện công tác bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể, nhưng chỉ có một cán bộ phụ trách rất nhiều việc thông tin cơ sở, văn hóa, xã hội, mà không có cán bộ phụ trách về di sản văn hóa Hơn nữa, công tác trực tiếp điều hành quản lý di sản tại các bản, thôn, xã với sự tham gia của cộng đồng, của các tổ chức phi quan phương, và sự phối họp giữa nhà nước và cộng đồng chưa được đưa ra trong Luật di sản văn hóa cũng như trong các văn bản pháp luật liên quan khác

* Các Bộ, ban ngành, viện nghiên cứu, bảo tàng, các nhà khoa học Trung ương và địa phương phối họp với các đon vị chủ quản:

Đối với các di sản văn hóa phi vật thể trình UNESCO vinh danh, vai trò của ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam ngày càng được nâng cao ủy ban quốc gia UNESCO Việt Nam được thành lập

từ rất sớm, trước khi Việt Nam phê chuẩn Công ước 2003 Theo Quyểt định sổ 251-TTg ngày 15 tháng 06 năm 1977 của Thủ tướng Chính phủ về việc thành lập ủy ban Quốc gia UNESCO của Việt Nam đặt dưới sự chỉ đạo trực tiếp của Bộ Ngoại giao để đảm nhiệm công việc của Nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam

trong tổ chức chuyên môn về UNESCO, ủy ban có trách nhiệm phối họp và điều hòa hoạt động của ngành văn hóa trong công tác quan hệ vói UNESCO, nhằm thực hiện những nhiệm vụ và quyền hạn của Việt Nam với tư cách là một thành viên của UNESCO Hiện nay, ủy ban đang tích cực các hoạt động nhằm đẩy mạnh vai trò của Việt Nam trong diễn đàn của UNESCO, cũng như quảng bá hình ảnh Việt Nam qua các di sản văn hóa phi vật thể như là một hình thức ngoại giao văn hóa.

Đối với các di sản ở Việt Nam, cơ chế phối họp giữa ngành dọc

từ Trung ương đến địa phương với các Bộ, ban ngành, viện nghiên cứu, bảo tàng, các nhà khoa học Trung ương và địa phương tạo nên một hệ thống cùng tham gia vào quản lý, bảo vệ di sản văn hóa phi vật thế Các cơ chế phối họp này được đưa vào phần "Tổ chức thực hiện” các Thông tư, Nghị định Chẳng hạn, trong Thông tư số 15/2015/TT-BVHTTDL, ngày 22 tháng 12 năm 2015 quy định về

tổ chức lễ hội Điều 13, 14, 15 quy định rõ trách nhiệm của cơ quan, đơn vị thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, ủy ban nhân dân các tình và các Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch (Sử Văn hóa, Thế thao) Một ví dụ khác về Chương trình phối họp số 93/BVHTTDL-CVHCS ngày 13 tháng 01 năm 2016 của Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch chỉ đạo công tác quản lý và tổ chức lễ hội quy định rõ về công tác chỉ đạo thực hiện của các Bộ, ban ngành Trung ương; Ban Tuyên giáo Trung ương; ủy ban Trung ương Mặt trận

Tổ quốc Việt Nam; Bộ, cơ quan ngang Bộ, cớ quan thuộc Chính phủ; Bộ Công an; Bộ Giao thông vận tải; Bộ Nông nghiệp và Phát triển nông thôn; Bộ Tài Nguyên và Môi trường; Bộ Công thương; Ngân hàng Nhà nước Việt Nam; Đài Truyền hình Việt Nam; Đài Tiếng nói Việt Nam; các tổ chính chính trị - xã hội

Trong hệ thống quản lý, bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi

vật thể Việt Nam còn có sự phối họp, tham gia nghiên cứu và thực hiện các biện pháp bảo vệ cùng cộng đồng của các nhà nghiên cứu, các đon vị thuộc Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch như Viện Văn hóa Nghệ thuật quốc gia Việt Nam, Viện Âm nhạc Việt Nam, Nhạc viện

Hà Nội, Nhạc viện Huế, Nhạc viện Thành phố Hồ Chí Minh

3 Các bên tham gia vào quản lý và bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể

Trong công tác quản lý, bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể, UNESCO khuyến khích sự tham gia tư vấn của các tổ chức phi chính phủ và sự tham gia trực tiếp của họ trong các dự án bảo

vệ Hiện nay, có 164 tổ chức phi chính phủ có uy tín đáp ứng quy định của UNESCO đã đăng ký tham gia vào các hoạt động của UNESCO Theo Điều 9 của Công ước, ủy ban Liên chính phủ của Công ước đề xuất lên Đại hội đồng việc ủy nhiệm các tổ chức phi chính phủ có uy tín trong lĩnh vực di sản văn hóa phi vật thể làm công tác tư vấn cho ủy ban Vì vậy, trong tất cả các hoạt động, các chương trình nghị sự, các Hội đồng thẩm định đều có

sự tham gia của các tổ chức phi chính phủ Chẳng hạn, Hội đồng thẩm định (Evaluation Body) của UNESCO được thành lập tại Kỳ họp lần thứ 9 của ủy ban Liên chính phủ Công ước 2003 cũng có

6 đại diện của các nước thành viên và 6 tố chức phi chính phủ.Việt Nam đã có một số tổ chức phi chính phủ tham gia vào công tác bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể Đó là Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam, Trung tâm Nghiên cứu và Phát huy giá trị di sản văn hóa (thuộc Hội Di sản văn hóa Việt Nam], Trung tâm Nghiên cứu,

Hồ trợ và Phát triến văn hóa (A&c, thuộc Liên hiệp các Hội Khoa học và Kỹ thuật Việt Nam - VUSTA), Trung tâm Nghiên cứu, bảo tồn và phát huy văn hóa dân tộc Việt Nam (thuộc VUSTA) Và gần đây tháng 11 năm 2016, Trung tâm xúc tiến và quảng bá di sản văn

hóa phi vật thể ra đời (thuộc VUSTA) và một số tổ chức khác M ột

số trung tâm này đã đăng ký là các tổ chức phi chính phủ có uy tín được UNESCO công nhận để đăng ký tham gia các hoạt động của Công ước 2003 Trung tâm Nghiên cứu, Hỗ trợ và Phát triển văn hóa (A&C) có chức năng tư vấn, nghiên cứu, hỗ trợ, phát triến, thẩm định dự án và phối họp đào tạo, chuyển giao kiến thức trong nghiên cứu và thực hành, điều phối họp tác theo nhu cầu, nhằm đưa lại những nhận thức mới, phương pháp tiếp cận mói, cách làm mới trong lĩnh vực văn hóa nghệ thuật Trung tâm đã được UNESCO chọn làm thành viên của Ban thẩm định hồ sơ trong Danh sách khẩn cấp (Consultative Body) nhiệm kỳ 2012-2014, Hội Văn nghệ dân gian Việt Nam là một tổ chức đã thực hiện được một số hoạt động đóng góp vào công cuộc bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể Hằng năm, Hội đã xét duyệt hồ sơ công nhận, trao bằng Nghệ nhân dân gian cho các đối tượng khác nhau Ngoài ra, theo Quyết định số 1598/QĐ-TTg ngày 26 tháng 10 năm 2012 của Thủ tướng Chính phủ phê duyệt dự án công bố, phổ biến tài sản văn hóa văn nghệ dân gian các dân tộc Việt Nam giai đoạn II (2013 -2017], Hội công bố 1.500 tác phẩm/công trình thuộc tài sản văn hóa, văn nghệ dân gian các dân tộc Việt Nam Việc công bố các công trình cũng là một hình thức tư liệu hóa, nhằm giúp cho việc nghiên cứu, lưu trữ các nghiên cứu về Di sản văn hóa phi vật thể, phổ biến các công trình về văn hóa truyền thống các dân tộc Tuy nhiên, việc bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể cần có sự hỗ trợ ở nhiều mặt, không chỉ sưu tầm nghiên cứu mà bao gồm nhiều lĩnh vực khác như UNESCO

đề ra như khuyến khích nghệ nhân, quảng bá, truyền dạy, kiểm kê

Từ khi thành lập [năm 2007) Trung tâm Nghiên cứu và Phát huy giá trị di sản văn hóa (thuộc Hội Di sản văn hóa Việt Nam] thực hiện các hoạt động về tư vấn, tổ chức các hoạt động nghiên

cứu và phát huy giá trị di sản văn hóa; hội nghị, hội thảo khoa học, các hoạt động giao lưu trao đổi kinh nghiệm về bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa Trung tâm thực hiện các công tác

tư vấn, tổ chức các hoạt động thăm quan, học tập, nghiên cứu các di tích lịch sử, văn hóa, danh lam thắng cảnh ở trong và ngoài nước Trung tâm cũng đã liên kết với các cơ sở giáo dục để

tổ chức các lóp bồi dưỡng, đào tạo nghề nghiệp, chuyên môn, nghiệp vụ về lĩnh vực di sản văn hóa, như mở các lóp tập huấn tại cộng đồng về kiểm kê di sản văn hóa phi vật thể Đặc biệt, Trung tâm tổ chức các hoạt động giao lưu quốc tế về lĩnh vực di sản văn hóa theo quy định của nhà nước như thực hiện các mối quan hệ họp tác với các tổ chức NGO, hỗ trợ các đoàn nghệ nhân đi biểu diễn ở nước ngoài, tổ chức các vvorkshops tập huấn về di sản văn hóa phi vật thể với sự tài trợ của Văn phòng UNESCO tại Hà Nội.Một số công tác xúc tiến quảng bá di sản văn hóa phi vật thế

đã được Quỹ Văn hóa của Sở Văn hóa, Thể thao và Du lịch Hà Nội thực hiện trong việc đưa các đoàn biểu diễn di sản văn hóa của Việt Nam ra nước ngoài Quỹ Văn hóa đã phối hợp với Trung tâm Xúc tiến quảng bá di sản văn hóa phi vật thể và các tổ chức,

cá nhân khác để tiến hành quảng bá di sản, trong đó có Thực hành tín ngưỡng thờ Mẩu Tam phủ của người Việt mới được UNESCO vinh danh năm 2016 Ngày 25 tháng 12 năm 2016, Trung tâm đã tổ chức tọa đàm về nhận diện giá trị thực hành tín ngưỡng thờ Mau được UNESCO vinh danh và tổ chức liên hoan hầu đồng ở Phủ Tây Hồ và đã đạt được thành công nhất định Một điều đáng mừng là các tổ chức, các trung tâm, các hội ở Việt Nam, mặc dù là phi chính phủ, nhưng trong đa số các trường họp, đều họp tác vói các Bộ, ban ngành, cơ quan, viện liên quan để tổ chức các hoạt động về quản lý, quảng bá Di sản văn hóa phi vật thể

Các tổ chức phi chính phủ ở Việt Nam cần tham gia tích cực hơn nữa trong ĩĩnh vực di sản văn hóa và phối họp chặt chẽ với Bộ, ban ngành từ Trung ương đến địa phương và các cơ quan, tổ chức nhà nước trong việc nhận diện, nghiên cứu, thực hiện các biện pháp bảo vệ Do đó, chính sách văn hóa của Việt Nam cũng cần ghi nhận

và khuyến khích sự tham gia tích cực của họ trong lĩnh vực di sản

Hệ thống phân căp quàn lý nhà nư&c với sự tham gia của cộng đòng và các bên trong bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thế

III PHƯƠNG THỨC QUẢN LÝ DI SẢN VĂN HÓA PHI VẬT THỂ

Ở VIỆT NAM

Bàn về các phương thức quản lý, trong cuốn sách này chúng tôi phân loại theo vai trò chủ đạo của nhà nước, cộng đồng và các bên tham gia, bởi lẽ bất kể một thực hành di sản nào cũng có

sự tham gia quản lý của không chỉ cơ quan nhà nước theo Hiến pháp và pháp luật quy định, mà còn có nhiều cơ quan liên quan với mức độ và thẩm quyền không như nhau Phân biệt rạch ròi các mô hình quản lý quả là khiên cưỡng Một đơn vị, một cá nhân quản lý, hay một nhóm người quản lý là hình thức truyền thống, không còn phù hợp trong bối cảnh đương đại Ngày nay, phương thức quản lý phải được nhìn nhận trong cả một hệ thống vói sự tham gia của chính quyền, đoàn thể, cộng đồng Qua phân tích thực trạng của việc quản lý và sự tham gia của cộng đồng địa phương, chúng tôi đưa ra 03 phương thức quản lý nhấn mạnh sự tham gia của quản lý nhà nước hoặc vai trò của cộng đồng

1 Phương thức quản lý nhà nước vói việc chỉ đạo và trực tiếp tham gia vào thực hành di sản

Mô hình Nhà nước Việt Nam là quyền lực nhà nước được tập trung, thống nhất, trong đó nhà nước là chủ thể duy nhất mang chủ quyền quốc gia và các cơ quan nhà nước được tổ chức theo thứ bậc và hoạt động theo trật tự hiến định, luật định Do

vậy, dù vai trò chủ động, tích cực của cộng đồng trong quản lý,

thực hành di sản văn hóa phi vật thể, thì vai trò quản lý nhà nước vẫn đặt lên hàng đàu Công tác quản lý, tham gia của nhà nước theo các cấp độ, hình thức khác nhau Đối với một số di sản văn hóa phi vật thể, nhà nước không chỉ chỉ đạo, mà còn trực tiếp

tham gia vào việc tổ chức, thực hiện

Với phương thức tham gia trực tiếp, thông qua các trường hợp nghiên cứu cho thấy, các cơ quan của nhà nước thực hiện công tác chỉ đạo, quản lý di sản văn hóa phi vật thể, không chỉ bằng văn bản mà còn trực tiếp phân công, giao việc, tức là trực tiếp tham gia vào việc xây dựng chương trình, bố trí, phân công công việc cho cộng đồng địa phương Cụ thể, trường hợp tổ chức Giỗ tổ Hùng Vương ở Khu Di tích lịch sử Đền Hùng, một lễ hội cấp quốc gia, ủy ban nhân dân tỉnh trự c tiếp chỉ đạo các sờ, ban ngành tham gia Chương trình được giao cho các tiểu ban chuyên trách xây dựng, bài bản chi tiết, có văn bản chỉ đạo, giao nhiệm vụ, trách nhiệm cụ thể cho các ban ngành, các cộng đồng Người dân chỉ là những người tham gia rước kiệu truyền thống Quản lý theo hình thức này tương đối chặt chẽ và tạo thuận lợi

và điều kiện tốt về an ninh, trật tự cho các đoàn cán bộ cao cấp cũng như các thành phần quan chức tham gia Nhưng người dân không có quyền chủ động trong việc tổ chức hội, bố trí nguồn lực, nhân lực Họ chỉ là những người thừa hành mệnh lệnh, những người thực hiện nhiệm vụ do cấp lãnh đạo phân công Điều này hạn chế sự chủ động, sự sáng tạo, cũng như sự nhiệt tình tham gia, đồng thời không còn thấy di sản là của cộng đồng, cộng đồng có trách nhiệm, nghĩa vụ bảo vệ và phát huy

Hiện nay, vai trò tổ chức lễ hội Đền Hùng theo truyền thống của các làng sở tại (Vi, Trẹo và cổ Tích) đã được thay thế bằng đại diện lãnh đạo nhà nước (chính quyền Trung ương hoặc cấp tỉnh tùy theo các năm) thông qua các quyết định của Chính phủ khi nâng lễ hội này thành quốc lễ Sự thay thể này cùng với việc thành lập Ban Quản lý đã dẫn đến sự suy giảm vai trò chủ động tham gia của các cộng đồng địa phương vào lễ hội trên các mặt:

tổ chức, thực hiện lễ hội, quản lý và tu bổ các cơ sở thờ tự

Ngày nay, việc tổ chức lễ hội thờ cúng Hùng Vương không còn là "lệ" làng, khi mọi người dân phải có nghĩa vụ đóng góp công sức, thời gian và tiền của Thay vào đó, việc tham gia các hoạt động lễ hội tại đền Hùng chuyển sang những hình thức mới, mang tính chất nhiệm vụ được cấp trên phân công thông qua các văn bản Trước khi tổ chức lễ hội, chính quyền cấp tỉnh chuẩn bị toàn bộ chương trình, kịch bản, kinh phí và giao đầu việc cho các sở, phòng ban và các huyện, xã liên quan Người dân ba làng Vi, Trẹo, Cổ Tích tham gia vào các hoạt động chuẩn

bị lễ hội và tế lễ một cách bị động theo sự chỉ đạo và điều hành của các cấp chính quyền

Tương tự như vậy, đối với quản lý lễ hội ở Hội Gióng (đền Sóc) Trung tâm Dịch vụ và du lịch văn hóa huyện Sóc Sơn là đơn

vị đứng ra chịu trách nhiệm các khâu tổ chức lễ hội Kịch bản cũng được xây dựng, tuy có xin ý kiến của người dân, của những người cao tuổi Người dân 7 làng ở huyện Sóc Son tham gia Hội Gióng có thể cho là những người được phân công, được giao nhiệm vụ Tham gia phục vụ hội cũng là nhu cầu, là nghĩa vụ thiêng liêng và cũng là dịp cầu Thánh phù hộ độ trì cho cá nhân, gia đình (cầu công ăn việc làm, cầu công danh sự nghiệp, cầu chuyện học hành của con cháu)

Khác với đền Phù Đổng, đền Sóc ở Sóc Son lại được quản lý bởi Trung tâm quản lý khu Du lịch - Di tích đền Sóc Sơn, được thành lập theo quyết định số 1638/QĐ-UB ngày 15 tháng 6 năm

1995 của ủy ban nhân dân thành phố Hà Nội Tuy nhiên, theo cán

bộ Ban Quản lý, về các quy ước truyền thống trong việc tổ chức lễ hội, như thứ tự các làng đi rước, thứ tự đi cờ, trống, chuông, khênh kiệu, hộ giá dù có quản lý nhà nước cũng không ai có thể

thay đổi cấu trúc, cái cốt lõi của lễ hội truyền thốngt1) Với tư cách quản lý, Ban Quản lý đã bố trí lại thứ tự đám rước Kịch bản tổ chức lễ hội đền Sóc, sau khi Ban Quản lý được thành lập, được xây dựng trên cơ sở nghiên cứu hồi cố từ người dân và đã được Sở Văn hóa - Thông tin Hà Nội, ủy ban nhân dân huyện Sóc Sơn, Phòng Văn hóa - Thông tin huyện Sóc Sơn chấp thuận.Điểm chung của các "kịch bản" do Ban Quản lý di tích đề xuất như ở Đền Hùng, đền Sóc, thường có xu hướng đơn giản hóa, lược bỏ những "hủ tục lạc hậu, rườm rà", tục hèm và tiết kiệm (thời gian, tiền bạc) Ngoài cái lợi của phương thức quản lý kiểu này là có thể quản lý bằng văn bản pháp quy, tránh mâu thuẫn giữa các cá nhân và cộng đồng làng xã, tiễt kiệm; thì những kịch bản "sân khấu hóa" thường phá vỡ cấu trúc vốn có của lễ hội truyền thống, cũng như thay đổi một số ý nghĩa và chức năng của thực hành lễ hội.

Phương thức quản lý này thường vận hành ở những nơi thành lập Trung tâm/Khu di tích trực thuộc ủy ban nhân dân tình hoặc thuộc ủy ban nhân dân huyện Các Trung tâm quản lý

vô hình chung làm thay cho cộng đồng những công việc mà họ

đã thực hành trong truyền thống như chương trình, kịch bản, tổ chức tế lễ, dâng hương, đón khách, phân công công việc Những Trung tâm/Khu di tích là cơ quan nhà nước có các cán bộ biên chế, hưởng chế độ lương của nhà nước Còn cộng đồng tham gia một cách thụ động, với sự phân công và điều động của nhà nước Điều này làm mất đi tính chủ động của cộng đồng và họ chỉ là người thực hiện theo nhiệm vụ cấp trên giao

(!) Phỏng vấn ông Bân ởxã Phù Linh, Sóc Sơn, Hà Nội, tháng 8 năm 2011

2 Phương thức quản lý nhà nước với việc chỉ đạo, định hirớng, kiểm tra, giám sát

Các cơ quan nhà nước quản lý di sản văn hóa phi vật thể trên cơ sở các văn, bản hành chính cho phép như trường họp hoạt động của các câu lạc bộ cồng chiêng ở Lạc Dương (Lâm Đồng), nhưng không tham gia vào việc tổ chức, thực hiện mà là

do người dân, cộng đồng tự tổ chức và điều hành các thực hành Nhà nước chỉ tham gia sám sát, kiểm tra và xử phạt hành chính nếu phát hiện vi phạm theo quy định, pháp luật hiện hành Trong bối cảnh cuộc sống của người Lạch ở Lạc Dương, khi diễn xướng cồng chiêng không còn tồn tại trong các nghi lễ cộng đồng, các câu lạc bộ cồng chiêng đã tự phát thành lập để biểu diễn phục vụ khách du lịch đến từ thành phố Đà Lạt

Cồng chiêng được diễn tấu trong nhà thờ ử thị trấn Lạc Dương cũng ngoài sự kiểm soát và chỉ đạo của chính quyền mà phụ thuộc vào cha xứ trong nhà thờ Cha xứ tổ chức các câu lạc

bộ cồng chiêng nam và nữ bao gồm các nghệ nhân biết nhiều bài chiêng, đánh chiêng bài bản theo đúng với lối diễn tấu truyền thống Cha trực tiếp làm việc với cộng đồng, lựa chọn những nghệ nhân giỏi, thành lập thành các đội cồng chiêng và phân công họ biểu diễn trong các nghi thức thánh lễ trong các ngày nghỉ, trong tuần và các dịp trọng lễ Các bài diễn táu còng chiêng được sắp xếp đan xen vói các bài thánh ca, tạo nên những buổi trình diễn mang âm hưởng của nghi thức nhà thờ và truyền tải thông tin của những người theo đạo đến Chúa Trong trường họp này, cha

xứ và nghệ nhân tự thu xếp bài bản, chương trình và diễn tấu, nằm ngoài sự quản lý về nội dung và tổ chức của cơ quan quản

lý nhà nước Ở đây, việc quản lý thuộc cha xứ và nhà thờ

Việc quản lý các hoạt động biểu diễn chỉ dựa trên văn bản cho phép hoạt động, cán bộ văn hóa thỉnh thoảng đi kiểm tra Trên thực tế, các câu lạc bộ cụ thể biểu diễn ra sao, như thế nào, phục vụ ai thì hầu như mang tính tự phát và tự phát triển theo yêu cầu của khách du lịch Điều này dẫn tới việc thương mại hóa, mạnh ai người nấy làm và thiếu sự quy hoạch, phối họp của các bên tham gia vào việc bảo vệ giá trị và sức sống của di sản cồng chiêng Các bài bản cồng chiêng bị pha trộn với nhạc hiện đại nhằm đáp ứng nhu cầu của khách du lịch là những người ngoài Một mặt, UNESCO khuyến khích sự chủ động, sáng tạo của cộng đồng, mặt khác cũng cảnh báo những hành động, biện pháp bảo vệ làm sai lệch bản chất di sản và ảnh hưởng không tốt tới sức sống cũng như không đem lại những giá trị thể hiện bản sắc của cộng đồng.

Với phương thức quản lý nhà nước có chỉ đạo, định hướng, dần ca Ví, Giặm trong thời gian qua được sự quan tâm của các cấp chính quyền và của ngành Chính quyền các cấp từ ủy ban nhân dân tỉnh đến các cấp lãnh đạo cơ sở đã cấp giấy phép cho các địa phương thành lập câu lạc bộ, đầu tư tổ chức các liên hoan dân ca và huy động nguồn lực đế hỗ trợ Có thể nói rằng, phương thức quản lý vói sự chỉ đạo, định hướng là tương đối tiêu biểu, thể hiện sự quan tâm của các cấp chính quyền tới di sản, còn cộng đồng là những người thực hành được tạo mọi điều kiện để sinh hoạt, trình diễn và được ghi nhận đóng góp trong công cuộc bảo vệ di sản văn hóa dân tộc

Phương thức quản lý với sự chỉ đạo và định hướng của nhà nước, hỗ trợ cộng đồng trong việc tìm ra những phương thức hữu hiệu đế bảo tồn di sản Nhà nước bảo trợ di sản bằng pháp

luật và các chương trình hành động, còn cộng đồng trực tiếp thực hành di sản Trong bối cảnh chung, phương thức chỉ đạo thực hiện và hỗ trợ của nhà nước như trường họp dân ca Ví, Giặm đã và đang là hình thức phổ biến Với một hệ thống văn bản pháp quy như hiện nay, các cơ quan liên quan có thể áp dụng vào thực tiễn nhiều loại hình di sản và cho phép cộng đồng

tự chủ, tự chịu trách nhiệm trong việc bảo tồn và phát huy di sản của họ Điều này vừa thể hiện quyền tập trung quyền lực nhà nước với vai trò chỉ đạo, định hướng, vừa không can thiệp vào công việc nội bộ của cộng đồng

3 Phương thức quản lý nhà nước vói sự tham gia chủ động, tích cực của cộng đồng

Đây là phương thức chủ yếu khi các cơ quan, ban ngành liên quan của nhà nước cùng với cộng đồng tham gia bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể Trong trường họp này, nhà nước đóng vai trò là lãnh đạo, định hướng, chỉ đạo, còn việc xây dựng chương trình, trình tự, quy trình thực hành và bảo vệ là do cộng đông thực hành từ hàng trăm năm nay Điển hình là cách quản lý lễ hội làng tại các làng xã thờ cúng Vua Hùng và các quan tướng thời Hùng Vương tại Hội Gióng ở đền Phù Đổng Người dân tổ chức lễ hội như họ vẫn làm hằng năm, còn cán bộ, các tổ chức, mặt trận, các hội tham gia đóng góp công sức Đây là mô hình tương đối phổ biến về các loại hình di sản văn hóa phi vật thể khi hệ thống quản lý vừa dựa trên sự nhẩt thể quản lý nhà nước, vừa dựa vào thể chế truyền thống với sự tồn tại của các tổ chức phi quan phương như Ban Khánh tiết, Ban Tổ chức lễ hội, Mặt trận, các hội đoàn ở cấp cơ sở

Phương thức quản lý theo hệ thống khả thi vời sự tham gia của các Bộ, ban ngành chuyên quản từ Trung ương đến địa phương, với việc phối họp chặt chẽ với cộng đồng, với các tổ chức phi chính phủ, phi quan phương là hình thức khá phù hợp

và vận hành hiệu quả Các diễn đàn quốc tế và các ý kiến chuyên gia đã và đang chú ý đến mô hình này UNESCO khuyến khích sự tham gia tích cực của các tổ chức, các nhóm người, cá nhân trong quản lý và phát huy di sản văn hóa phi vật thể ở Việt Nam, hình thức quản lý này tương đối phổ biến, được tiếp nối từ trong quá khứ vói các hình thức tổ chức phi quan phương mang tính truyền thống, kế tiếp từ các cấu trúc xã hội truyền thống với các Ban Khánh tiết, các tổ chức già làng, các ban chuyên trách từ nội dung đến hậu cần Việc thực hành di sản là do cộng đồng chủ động tổ chức, quản lý về nội dung cũng như về hình thức và nhân sự tham gia Họ cũng chủ động trong việc huy động các nguồn lực khác như sự đóng góp tự nguyện công sức của tất cả thành viên trong các hộ gia đình, trong các ngõ xóm

Có thể nói, cho đến thời điểm hiện tại, Hội Gióng ở đền Phù Đổng vẫn là phương thức quản lý nhà nước với sự tham gia tích cực, chủ động của cộng đòng Lễ hội được tổ chức bởi Ban Quản

lý di tích lịch sử xã Phù Đổng, với sự tham gia trực tiếp của các

cụ có am hiểu về lễ hội truyền thống Phương thức quản lý này

đã tạo điều kiện thuận lợi cho việc tham gia tích cực của tất cả các thành viên trong cộng đồng địa phương Mặc dù trưởng Ban Quản lý di tích là Chủ tịch ủy ban nhân dân xã Phù Đổng, nhưng mọi việc trong quy trình tổ chức lễ hội đều do các cụ thành viên trong Ban Quản lý thực hiện, trong khi lãnh đạo xã và cán bộ các ban ngành chỉ tham gia với tư cách chỉ đạo, hướng dẫn, vận

động Các cụ và dân làng tổ chức Hội Gióng theo những quy định chặt chẽ được ghi trong sổ Hội lệt1).

Cộng đồng nhân dân xã Phù Đổng, đặc biệt là các cụ trong Ban Quản lý đều thống nhất cao ử một điểm, chính phương thức quản lý dựa vào cộng đồng đã bảo vệ và duy trì được Hội Gióng như ngày nay Nhiều cụ cho rằng, nếu nhà nước trực tiếp quản lý Hội Gióng thì sẽ "mất hội" "Vì sao lễ hội ở đây tồn tại? Đó là vì cộng đồng duy trì nó"(2)- Nhà nước không thể can thiệp vào việc lựa chọn vai, tổ chức lễ hội vì đó là việc của cộng đồng Nhà nước chỉ nên đầu tư vào cơ sở hạ tầng, đảm bảo an ninh trật

Đối với di sản trò chơi Kéo mỏ ở xã Xuân Thu (huyện Sóc Sơn, thành phố Hà Nội), cộng đồng tham gia một cách thật sự

cả trong quản lý cũng như thực hành Cộng đồng có quyền quyết định việc tố chức và thực hiện nghi lễ kéo mỏ, do đó nghỉ

lễ này đã tồn tại hàng trăm năm nay, vẫn giữ được ý nghĩa của

nó và hầu như không thay đổi theo sự phát triển của xã hội cũng như những biến động về bối cảnh sinh hoạt cộng đồng Nhà nước hỗ trợ gián tiếp trong việc vinh danh, kiểm kê, nghiên cứu nhưng luôn luôn vẫn có sự tham gia tích cực của cộng đòng trong những hoạt động của nhà nước liên quan

(1) Năm 1998, ủy ban nhân dân xã, Mặt trận Tổ quốc và Ban Quản lý đã mờicác cụ cao tuổi của các thôn trong xã có hiểu biết về tổ chức Hội Gióng cùng thảo luận đế đưa ra các hình thức tổ chức Hội Gióng trong lịch sử từ thòi phong kiến, Pháp thuộc, đến giai đoạn cách mạng giải phóng dân tộc và sau thòi kỳ đỗi mới Sau đó, quy trình tổ chức lễ hội được viễt lại trong Sổ Hội

lệ và lưu trong cung cấm của đền Phù Đổng,

p) Phỏng vấn ông Tỉnh ở xã Phù Đổng, tháng 8 năm 2011

(3) Hà Hương, Du lịch: Lợi thế hay nguy cơ của di sán? http://tuoitre.vn/Van-

hoa-Giai-tri/481118/Du-lich-loi-the-hay-nguy-co-cua-di-san.hừnl, 2012, Tải tháng 10 năm 2014

Quản lý di sản văn hóa phi vật thể theo phương thức có sự tham gia rộng rãi, chủ động của cộng đồng đáp ứng các điều khoản trong Công ước 2003 Di sản văn hóa phi vật thể chỉ có thể được gọi là di sản khi nó được thừa nhận bời chính cộng đồng, nhóm người và các cá nhân nắm giữ di sản Một trong những điểm mạnh của Công ước 2003 và khác với Công ước

1972 về di sản văn hóa và thiên nhiên thế giới là sự tham gia rộng rãi của cộng đồng trong quản lý và bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể Công ước yêu cầu các quốc gia thành viên đảm bảo sự tham gia rộng nhất có thể của cộng đồng, nhóm người và cá nhân vào các hoạt động bảo vệ di sản

Tóm lại, trên đây là ba phương thức quản lý di sản văn hóa phi vật thể tương đối tiêu biểu dựa trên 5 trường họp nghiên cứu Mặc dù, các loại hình của di sản văn hóa phi vật thể của các cộng đòng dân tộc Việt Nam vô cùng đa dạng, phong phú, các phương thức quản lý đưa ra mang tính chất đại diện và tiêu biểu Dù trong bất kể phương thức quản lý nào thì vẫn có sự tham gia của nhà nước và cộng đồng trong một hệ thống Thứ nhất, các loại hình di sản văn hóa phi vật thế như được nhận diện trong Luật di sản văn hóa là các biếu đạt văn hóa, đóng góp vào kho tàng quý báu của dân tộc và chúng được bảo vệ theo Luật di sản văn hóa Chúng là sản phẩm sáng tạo của cá nhân, cộng đồng, được thừa nhận và bảo vệ theo luật tục, hương ước, bỏi các nghệ nhân, những người thực hành Chúng là của cộng đông, nhưng cũng đồng thời là tài sản của nhà nước Thứ hai, Việt Nam là nhà nước pháp quyền, có một hệ thống quản lý theo ngành dọc từ Trung ương đến địa phương, ở lĩnh vực văn hóa thì từ Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đến các Sờ Văn hóa, Thế

thao và Du lịch rồi đến các ban ngành địa phương Các loại hình

di sản văn hóa phi vật thể dù được vinh danh hay chưa vinh danh cũng đều chịu sự quản lý của nhà nước Thứ ba, các di sản văn hóa phi vật thể được cộng đồng thực hành, bảo vệ, nên dù ở phương thức quản lý nhà nước như thế nào (trực tiếp, gián tiếp) thì đều có sự tham gia của cộng đồng (bị động, chủ động, tích cực, rộng rãi) Như vậy, di sản văn hóa phi vật thể nào cũng chịu sự quản lý của cả nhà nước và cộng đồng, ử những mức độ khác nhau tùy thuộc di sấn

IV GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ QUẢN LÝ NHÀ NƯỚC

VÀ VAI TRÒ CỘNG ĐỒNG TRONG BẢO VỆ VÀ PHÁT HUY GIÁ TRỊ

DI SẢN VẢN HÓA PHỈ VẬT THỂ

1 Nhóm giải pháp nâng cao hăệu quả quản lý của nhà nước

(1) Giải pháp về xây dựng và chỉ đạo thực hiện chiến lược phát triển sự nghiệp bảo vệ và phát huy di sản văn hóa phi vật thể:

Di sản văn hóa nói chung, di sản văn hóa phi vật thể nói riêng đã được đưa vào trong các văn kiện của Đảng, trong các chiến lược văn hóa, ngoại giao văn hóa, chiến lược phát triển bền vững cho thấy Đảng, Nhà nước quan tâm chỉ đạo công tác bảo vệ và phát huy các giá trị đi sản văn hóa Việt Nam có một kho tàng di sản văn hóa phong phú vói nhiều di sản phi vật thể được UNESCO công nhận và được ghi vào trong Danh mục di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, trong danh mục kiểm kê di sản quốc gia Công tác quản lý nhà nước cần được đẩy mạnh và đem lại hiệu quả cao để đảm bảo rằng những di sản đó được bảo vệ

và phát huy trong thời kỳ đương đại và được duy trì, trao truyền cho thế hệ tương lai Trong Thông tư hướng dẫn thực

hiện Công ước 2003, tại Chương VI về bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể và phát triển bền vững ở cấp quốc gia, Mục 170 nêu rõ rằng các quốc gia thành viên tích họp một cách phù họp di sản văn hóa phi vật thể vào các kế hoạch, chính sách và chương trình, trong và ngoài lĩnh vực văn hóa Do vậy, sự cần thiết phải xây dựng một chiến lược di sản văn hóa với phát triển bền vững

ở Việt Nam, trong đó lồng ghép di sản văn hóa phi vật thể trong các chiến lược phát triển bền vững của đất nước, của các vùng, các địa phương

(2) Xây dựng và hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật về di sản văn hóa phi vật thể:

Hệ thống các văn bản pháp luật như luật, pháp lệnh, nghị định, thông tư, nghị quyết, chỉ thị, quyết định, quy chế, định hướng hoạt động về văn hóa nói chung và về di sản văn hóa phi vật thể nói riêng thể hiện sự quan tâm của cả hệ thống chính trị, của Đảng và Nhà nước Công tác chỉ đạo từ trên xuống, về mặt quản lý đã đem lại hiệu quả thiết thực trong việc huy động các Bộ, ban ngành cùng tham gia vào công tác quản lý Tuy nhiên, theo chúng tôi việc ban hành các văn bản dưới luật còn chậm và chưa đầy đủ; một số điều khoản chung, khó áp dụng trong thực tiễn;

áp dụng trong thực tiễn còn chậm; chưa bổ sung, điều chỉnh một

số điều khoản theo tinh thần của Công ước 2003 Do đó, cần phải tiếp tục hoàn thiện hệ thống văn bản quy phạm pháp luật đảm bảo cộng đồng thực sự làm chủ di sản của mình trong sáng tạo, trao truyền, thực hành di sản văn hóa phi vật thể Cụ thể, bổ sung, điều chỉnh một số điều Luật di sản văn hóa liên quan đến thế chế hóa vai trò của cộng đồng như sau:

- Bổ sung các điều khoản về việc tham gia quản lý và thực

hành di sản văn hóa phi vật thể với sự tham gia tích cực, chủ động của cộng đồng và của các bên liên quan.

- Ban hành các điều khoản về đầu tư nguồn lực, hỗ trợ cộng đồng trong đó đẩy mạnh xã hội hóa trong bảo vệ và phát huy giá trị di sản văn hóa phi vật thể

- Ban hành các điều khoản quy định miễn, giảm thuế cho các khoản đầu tư, đóng góp, quà tặng của các doanh nghiệp, tổ chức,

cá nhân vào việc bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể

- Chỉnh sửa các điều khoản về kiểm kê và danh mục kiểm kê quốc gia di sản văn hóa phi vật thể dựa vào cộng đồng và với sự tham gia rộng rãi của cộng đồng

- Chỉnh sửa các điều khoản về các biện pháp bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể tuân thủ các điều khoản của Công ước 2003

và những quy định trong Thông tư hướng dẫn thực hiện Công ước, 12 nguyên tắc đạo đức trong bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể và phát triển bền vững với vai trò trung tâm là cộng đồng

- Bổ sung điều khoản về truyền dạy, giáo dục di sản vói sự tham gia tích cực của cộng đõng

(3) Giải pháp tăng cường hiệu quả của việc phân cấp và hệ thống quản lý Nhà nước về Di sản văn hóa phi vật thể:

Kiện toàn bộ máy trong toàn bộ hệ thống quản lý nhà nước, phân cấp rõ ràng, tránh cồng kềnh và chồng chéo Theo hệ thống quản lý hiện nay, vai trò của một số cơ quan trong Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, các trung tâm /ban quản lý trực thuộc

ủy ban nhân dân tỉnh, hoặc ủy ban nhân dân huyện, trung tâm văn hóa cấp thành phố, huyện bị chồng chéo Các trung tâm /ban quản lý làm thay cho cộng đồng những công việc mà họ đã thực

hành trong truyền thống như xây dựng chương trình, kịch bản,

tổ chức rước kiệu, tế lễ, dâng hương Điều này đã và đang đi ngược với tinh thần của Công ước 2003, khiến cho cộng đồng tham gia một cách thụ động, theo sự phân công của các cấp quản lý Vì vậy, cần rà soát lại hoạt động, trách nhiệm của một

số ban ngành, trung tâm liên quan đến quản lý di sản văn hóa và kiện toàn lại bộ máy một cách gọn nhẹ, phân cấp quản lý một cách rõ ràng, cụ thể

(4) Giải pháp về chỉ đạo, tổ chức các hoạt động bảo vệ di sản văn hóa phi vật thể:

Có thể nói rằng, không có một mô hình bảo vệ cho tất cả các

di sản văn hóa phi vật thể, mà là sự tôn trọng đa dạng văn hóa của các cộng đồng, các dân tộc và phù họp với các bối cảnh văn hóa, xã hội, chính trị Di sản văn hóa phi vật thể nói chung cần được nhận thức và bảo vệ với sự phát triển năng động, nhưng luôn tuân thủ các điều khoản của Công ước 2003 và Luật di sản văn hóa Công ước 2003 đã nhấn mạnh về ý nghĩa, sự kế tục, bản sắc của cộng đồng và việc tham gia của cộng đòng trong việc bảo vệ di sản của chính họ Các biện pháp bảo vệ cân thiết để đảm bảo di sản văn hóa phi vật thế được thực hành trong hiện tại và không bị hủy hoại trong tương lai Các biện pháp quản lý, bảo vệ phải đảm bảo phát huy các giá trị của di sản, thể hiện bản sắc tộc người và không làm sai lệch, méo mó di sản

Một vấn đề nảy sinh nữa đó là phát triển du lịch cộng đồng, phục vụ khách du lịch, một mặt góp phần làm cho di sản sống trong hiện tại và đem lại nguồn lợi kinh tế cho địa phương, mặt khác du lịch có thế làm sai lệch và thương mại hóa di sản Công