Sưu tầm tổng hợp LÊ THANH HẢI – ME2 05 K64 Trang 1 Tài liệu tham khảo theza2 < Vân Rùa> CÁCH TRẢ LỜI MỘT CÂU HỎI Nêu khái niệm thuộc nội dung câu hỏi đó Trả lời nội dung Nêu vận dụng hoặc ví dụ ( nếu có) HỆ THỐNG CÂU HỎI ÔN TẬP I CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG Câu 1 Vấn đề cơ bản của triết học Vấn đề cơ bản lớn của triết học, đặc biệt là của triết học hiện đại, là mối quan hệ giữa tư duy và tồn tại hoặc vật chất và ý thức (1) Vấn đề cơ bản của triết học có 2 mặt +) Mặt thứ nhất Cái nào có trước,.
Trang 1CÁCH TRẢ LỜI MỘT CÂU HỎI:
- Nêu khái niệm thuộc nội dung câu hỏi đó
- Trả lời nội dung
- Nêu vận dụng hoặc ví dụ ( nếu có)
HỆ THỐNG CÂU HỎI ÔN TẬP:
I.CHỦ NGHĨA DUY VẬT BIỆN CHỨNG:
Câu 1: Vấn đề cơ bản của triết học
Vấn đề cơ bản lớn của triết học, đặc biệt là của triết học hiện đại, là mối quan hệ giữa tư duy và
tồn tại hoặc vật chất và ý thức.(1)
Vấn đề cơ bản của triết học có 2 mặt:
+) Mặt thứ nhất: Cái nào có trước, cái nào có sau, cái nào quyết định cái nào?
Có 3 cách trả lời:
- Cách 1: vật chất có trước, ý thức có sau, vật chất quyết định ý thức ( chủ nghĩa duy vật)
- Cách 2: ý thức có trước, vật chất có sau Ý thức quyết định vật chất (chủ nghĩa duy tâm)
- Cách 3: vật chất, ý thức cùng tồn tại, không nằm trong quan hệ quyết định nhau
+) Mặt thứ hai: Con người có khả năng nhận thức được thế giới hay không?
Có 2 cách trả lời:
- Cách 1: con người có khả năng nhận thức được thế giới (khả năng tri luận)
- Cách 2: con người không thể nhận thức được thế giới hoặc chỉ nhận thức được hình thức bên ngoài (bất khả tri luận)
- Cách 3: Nâng sự hoài nghi lên thành nguyên tác của nhận thức(Thuyết hoài nghi)
Khai triển (1)=>Câu 21: Vấn đề cơ bản của triết học là tư duy và tồn tại hay
quan hệ giữa vật chất và ý thức Vì sao?
Vì:
- Trong thế giới vật chất có rất nhiều các sự vật, hiện tượng, nhưng có 2 hiện tượng chính là hiện tượng vật chất và hiện tượng ý thức tinh thần Mối quan hệ này bao trùm lên toàn bộ thế giới
Trang 2- Giải quyết mối quan hệ này là cơ sở để phân chia thành các trường phái của triết học, lập rường, tư tưởng của các nhà triết học cũng như các học thuyết của họ Giải quyết mối quan hệ này là cơ sở xuất phát điểm để giải quyết những vấn đề cọn lại của triết học Tất cả các nhà triết học phải trực tiếp hoặc gián tiếp giải quyết các quan hệ này
Câu 22: Phân tích sự đối lập giữa phương pháp biện chứng và siêu hình, đánh giá giá trị của 2 phương pháp đó?
*Phương pháp Biện chứng:
- Mối liên hệ ràng buộc, quy định, chuyển hóa lẫn nhau
- Nhìn sự vật, hiện tượng trong trạng thái vận động
- Phát triển là sự nhảy vọt về chất
- Nhận thức được chi tiết và cả toàn bộ sự vật
=> Phương pháp mềm dẻo, linh hoạt, khoa học, vì nó phản ánh đúng hiện thực khách quan và trở thành 1 phương pháp luận tối ưu cho mọi khoa học
*Phương pháp Siêu hình:
- Cách nhìn nhận hiện tượng một cách cô lập,tách rời,không có mối quan hệ
- Nhìn sự vật trong trạng thái tĩnh
- Chỉ thay đổi về lượng
- Chỉ thấy những chi tiết riêng lẻ, cụ thể của sự vật, hiện tượng
=> Tư duy cứng nhắc nhưng vẫn có tác dụng trong phạm vi
Câu 2: Triết học Mác ra đời như một tất yếu lịch sử :
Điều kiện kinh tế, xã hội:
Nền sản xuất phát triển nên phương thức sản xuất phát triển, dẫn đến giai cấp vô sản xuất hiện
Vì vậy chủ nghĩa Mac-Lenin ra đời
* Nguồn gốc lý luận:
- Triết học cổ điển Đức ( Hêghen, Phơ bach)
Trang 3+ Mác và Ănghen đã kế thừa phép biện chứng trong triết học của Heghen trên cơ sở bỏ những yếu tố duy tâm thần bí để xây dựng phép biện chứng duy vật
+ Kế thừa tính duy vật trong triết học của Phơ bach dể xây dựng tính duy vật
- Kinh tế chính trị cổ điển Anh( A.Smit, D.Ricacdo) Mác và Ăng ghen đã kế thừa học thuyết về giá trị trong học thuyết kinh tế của A.Smit và D.Ricacdo, khẳng định kinh tế có vai trò quyết định đến sự tồ tại và phát triển của xã hội Trên cơ sở đó xây dựng nên chính trị, kinh tế học Mác- Lê nin
- Chủ nghĩa xã hội không tưởng Pháp ( Xanh xi mông, Phu ri ê)
Trang bị cho Mác và Ăng ghen những tư liệu chủ nghĩa xã hội, trên cơ sở đó Mác và Ăng ghen
đã biến chủ nghĩa xã hội không tưởng thành chủ nghĩa xã hội khoa học
* Tiền đề khoa học tự nhiên
- Định luật bảo toàn và chuyển hóa năng lượng là cơ sở để khẳng định các dạng tồn tại của vật chất trong thế giới có mối liên hệ với nhau, và trong điều kiện nhất định có thể chuyển hóa lẫn nhau
- Học thuyết tế bào: là cơ sở chứng minh rằng giữa thế giới động vật và thực vật có mối liên hệ với nhau, có chung nguồn gốc và hình thái
- Học thuyết tiến hóa của Đác-uyn: là cơ sở chứng minh rằng giữa các loài không phải bất biến
mà có mối liên hệ và giang buộc lẫn nhau
* Các tiền đề trên là cơ sở khoa học tự nhiên giúp cho Mác xây dựng học thuyết chủ nghĩa duy vật biện chứng của mình
Câu 3: Vật chất:
*Phân tích nội dung:
- Vật chất là 1 phạm trù triết học: là vật chất được nhận thức dưới góc độ triết học chứ không phải của các khoa học cụ thể Hơn nữa đây là nhận thức dưới hình thức phạm trù, nghĩa là chỉ ra các đặc trưng, những đặc tính căn bản phổ biến của vật chất
- Vật chất chỉ thực tại khách quan: là tất cả những gì tồn tại bên ngoài độc lập ý thức con người
dù con người đã nhận thức được hoặc chưa nhận thức được
Trang 4- Vật chất là cái gây lên cảm giác ở con người khi gián tiếp hay trực tiếp tác động lên giác quan của con người, ý thức của con người là sự phản ánh đối với vật chất, còn vật chất là cái được ý thức phản ánh
*Ý nghĩa khoa học của định nghĩa
- Giải quyết triệt để 2 mặt trong vấn đề cơ bản của triết học trên lập trường duy vật biện chứng
- Khắc phục được hạn chế trong quan niệm về vật chất của chủ nghĩa duy vật siêu hình
- Cung cấp căn cứ nhận thức khoa học để xác định những gì thuộc về vật chất, tạo lập cơ sở lý luận cho việc xây dựng quan điểm duy vật về lịch sử, khắc phục được những hạn chế duy
tâm trong quan niệm về xã hội
Câu 4: Quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng về nguồn gốc và bản chất của ý thức?
* Theo quan điểm của chủ nghĩa duy vật biện chứng, ý thức có 2 nguồn gốc: + nguồn gốc tự nhiên + nguồn gốc xã hội
- Nguồn gốc tự nhiên: “phản ánh” là thuộc tính chung của mọi vật chất Có 3 hình thức phản ánh: + Phản ánh lý hóa: đặc trưng cho vật chất vô sinh
+ Phản ánh sinh vật: đặc trưng cho giới hữu sinh
+ Phản ánh ý thức: chỉ có ở con người, ý thức là sự phản ánh vật chất vào trong bộ não người
Bộ não người cùng với thế giới quan bên ngoài tác động vào bộ não người Đó là nguồn gốc tự nhiên của ý thức
- Nguồn gốc xã hội của ý thức: thông qua các quá trình lao động, ngôn ngữ được hình thành, ngôn ngữ là phương tiện để chuyển tải thông tin và lưu trữ thông tin Đồng thời ngôn ngữ có thể khái quát hóa, hệ thống hóa những tri thức của con người Nếu không có ngôn ngữ thì không có
ý thức Do đó quá trình lao động, hoạt động thực tiễn của con người là nguồn gốc xuất hiện của ý thức
* Bản chất của ý thức:
- Tính năng động, sáng tạo
- Ý thức là hình ảnh chủ quan về thế giới khách quan
- Ý thức là 1 hiện tượng xã hội và mang bản chất xã hội
Trang 5II PHÉP BIỆN CHỨNG DUY VẬT:
Câu 5: Phân tích cơ sở lý luận của quan điểm toàn diện và quan điểm lịch sử cụ thể?
*Khái niệm mối liên hệ: mối liên hệ dùng để chỉ sự quy định, sự tác động và chuyển hóa lẫn nhau giữa các sự vật, hiện tượng, hay giữa các mặt, các yếu tố của mỗi sự vật, hiện tượng trong thế giới
* Khái niệm mối liên hệ phổ biến: mối liên hệ phổ biến dùng để chỉ tính phổ biến của các mối liên hệ của các sự vật, hiện tượng của thế giới, đồng thời cũng dùng để chỉ các mối liên hệ tồn tại
ở nhiều sự vật, hiện tượng, trong đó những mối liên hệ phổ biến nhất là những mối liên hệ tồn tại với mọi sự vật, hiện tượng của thế giới
*Ý nghĩa phương pháp luận:
- Quan điểm toàn diện đòi hỏi trong nhận thức và xử lý các tình huống thực tiễn cần xem xét sự vật trong mối quan hệ biện chứng qua lại giữa các bộ phận, giữa các yếu tố, giữa các mặt của chính sự vật và trong sự tác động qua lại giữa sự vật đó với sự vật khác
- Quan điểm lịch sử - cụ thể yêu cầu trong việc nhận thức và xử lý các tình huống trong hoạt động thực tiễn cần phải xét đến những tính chất đặc thù của đối tượng nhận thức và tinh huống phải giải quyết khác nhau trong thực tiễn
Câu 6: Phát triển
*Khái niệm sự phát triển:
- Quan điểm siêu hình: phát triển chỉ là sự tăng giảm đơn thuần về mặt số lượng, không có sự thay đổi về chất của sự vật, đồng thời, coi sự phát triển là quá trình tiến lên liên tục, không trải qua những bước quanh co, phức tạp
- Quan điểm duy vật biện chứng: khái niệm phát triển dùng để chỉ quá trình vận động của sự vật theo khuynh hướng đi lên: từ trình độ thấp đến trình độ cao, từ kém hoàn thiện đến hoàn thiện hơn, từ đơn giản đến phức tạp
*Ý nghĩa phương pháp luận:
- Quan điểm phát triển đòi hỏi phải khắc phục tư tưởng bảo thủ, trì trệ, định kiến, đối lập với sự phát triển
- Quan điểm phát triển đòi hỏi nhận thức và giải quyết bất cứ vấn đề gì trong thực tiễn Một mặt, cần phải đặt sự vật, hiện tượng theo khuynh hướng đi lên của nó, mặt khác, con đường của sự phát triển là 1 quá trình biện chứng, cần phải có quan điểm lịch sử- cụ thể trong việc nhận thức
và giải quyết các vấn đề của thực tế
Trang 6Câu 7: Phân tích nội dung cơ bản của cặp phạm trù cái chung và cái riêng? Ý nghĩa
phương pháp luận của cặp phạm trù này?
* Các khái niệm:
- Cái riêng là một phạm trù triết học dùng để chỉ sự vật, hiện tượng hay 1 quá trình riêng lẻ nhất
định
- Cái chung là 1 phạm trù triết học, dùng để chỉ những mặt, những thuộc tính chung không
những có ở 1 kết cấu vật chất nhất định mà còn được lặp lại trong nhiều sự vật, hiện tượng riêng lẻ khác
- Cái đơn nhất là 1 phạm trù dùng để chỉ những nét, những mặt, những thuộc tính chỉ tồn tại ở
1 sự vật, hiện tượng nào đó mà không lặp lại ở các sự vật, hiện tượng khác
* Mối quan hệ biện chứng giữa cái chung và cái riêng:
- Thứ nhất, cái chung chỉ tồn tại trong cái riêng, thông qua cái riêng mà biểu hiện sự tồn tại của mình, không có cái chung thuần túy tồn tại bên ngoài cái riêng
- Thứ 2, cái riêng chỉ tồn tại trong quan hệ với cái chung, không có cái riêng nào tồn tại độc lập, tách rời tuyệt đối cái chung
- Thứ 3, cái riêng là cái toàn bộ, phong phú hơn cái chung, vì ngoài những điểm chung, cái riêng còn có cái đơn nhất
- Thứ 4,cái chung sâu sắc hơn cái riêng, cái chung là cái gắn liền với bản chất, quy định phương hướng tồn tại và phát triển của cái riêng
- Thứ 5, cái đơn nhất và cái chung có thể chuyển hóa lẫn nhau trong quá trình phát triển của sự vật Sự chuyển hóa từ cái đơn nhất thành cái chung là biểu hiện của quá trình cái mới ra đời thay thế cái cũ
Sự chuyển hóa từ cái chung thành cái đơn nhất là biểu hiện của cái cũ, cái lỗi thời bị phủ định
*Ý nghĩa phương pháp luận:
Muốn biết được cái chung, cái bản chất thì phải xuất phát từ cái riêng, từ những sự vật, hiện tượng riêng lẻ Nhiệm vụ của nhận thức là phải tìm ra cái chung và trong hoạt động thực tiễn phải dựa vào cái chung để cải tạo cái riêng Mặt khác, phải cụ thể hóa cái chung trong mỗi hoàn cảnh cụ thể Trong hoạt động thực tiễn, nếu thấy sự chuyển hóa nào có lợi thì ta cần chủ động tác động vào nó để nhanh chóng trở thành hiện thực
Trang 7Câu 8: Phân tích nội dung cơ bản của cặp phậm trù nguyên nhân- kết quả? Ý nghĩa
phương pháp luận?
* Khái niệm nguyên nhân, kết quả:
- Nguyên nhân là phạm trù chỉ sự tác động lẫn nhau giữa các mặt trong 1 sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau gây ra 1 biến đổi nhất định nào đó
- Kết quả là những biến đổi xuất hiện do tác động lẫn nhau giữa các mặt trong 1 sự vật hoặc giữa các sự vật với nhau gây ra
* Phân biệt nguyên nhân với nguyên cứ, điều kiện:
- Nguyên cứ là những sự vật, hiện tượng xuất hiện đồng thời với nguyên nhân nhưng nó chỉ là quan hệ bề ngoài ngẫu nhiên chứ không sinh ra kết quả
- Điều kiện là những sự vật, hiện tượng gắn liền với nguyên nhân, tác động vào nguyên nhân làm cho nguyên nhân phát huy tác dụng nhưng không trực tiếp sinh ra kết quả
* Tính chất của mối quan hệ nhân quả:
- Tính khách quan: mối liên hệ nhân quả là cái vốn có của bản thân sự vật, không phụ thuộc vào
*Mối liên hệ biện chứng giữa nguyên nhân và kết quả
- Nguyên nhân là cái sinh ra kết quả nên nguyên nhân là cái có trước kết quả
+ Một nguyên nhân có thể sinh ra nhiều kết quả
+ Một kết quả có thể do nhiều nguyên nhân sinh ra
- Kết quả tác động trở lại nguyên nhân theo 2 hướng:
+ Thúc đẩy sự vận động của nguyên nhân( tính tích cực)
+ Cản trở sự vận động của nguyên nhân( tính tiêu cực)
- Nguyên nhân và kết quả có thể thay đổi vị trí cho nhau
Trang 8* Ý nghĩa phương pháp luận:
- Trong hoạt động nhận thức và thực tiễn bắt đầu từ việc đi tìm những nguyên nhân xuất hiện sự vật, hiện tượng
- Cần phải phân loại các nguyên nhân để có biện pháp giải quyết đúng đắn
- Phải tận dụng các kết quả đã đạt được để tạo điều kiện thúc đẩy nguyên nhân phát huy tác động, nhằm đạt được mục đích đề ra
Câu 23: Có thể đông nhất quan hệ hàm số với quan hệ nhân
quả được hay không? Tại sao?
* Quan hệ nhân quả có tính khách quan, là quan hệ sản sinh
* Không thể đồng nhất quan hệ hàm số với quan hệ nhân quả, vì:
Quan hệ hàm số y=f(x) là 1 quy tắc, trong đó với mỗi giá trị của x, tương ứng có 1 giá trị của y duy nhất Cho nên quan hệ hàm số mang dấu ấn chủ quan, không có tinh khách quan Trong khi
đó quan hệ nhân quả có tinh khách quan và mối quan hệ diễn ra phức tạp: 1 nguyên nhân có thể cho ra nhiều kết quả hoặc nhiều nguyên nhân tạo ra 1 kết quả
Câu 9: Trình bày nội dung quy luật chuyển hóa từ những thay đổi về lượng thành sự thay đổi về chất và ngược lại Ý nghĩa phương pháp luận trong hoạt động thực tiễn
* Vai trò của quy luật: chỉ ra cách thức, phương thức của sự vận động phát triển của sự vật, tức là trả lời câu hỏi sự vật phát triển bằng cách nào
* Các khái niệm:
- Chất là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật, hiện tượng,
là sự thống nhất hữu cơ các thuộc tính cấu thành nó, phân biệt nó vs cái khác
- Thuộc tính: chỉ những đặc điểm, tính chất của sự vật
Trang 9- Lượng: là phạm trù triết học dùng để chỉ tính quy định khách quan vốn có của sự vật về các phương diện: số lượng các yếu tố cấu thành, quy mô của sự tồn tại, tốc độ, nhịp điệu của các quá trình vận động và phát triển của sự vật
- Độ là phạm trù triết học dùng để chỉ khoảng giới hạn mà trong đó sự thay đổi về lượng chưa làm thay đổi căn bản về chất của sự vật, hiện tượng
- Bước nhảy: là sự chuyển hóa trong quá trình phát triển của sự vật, hiện tượng chất cũ mất đi và chất mới ra đời
- Điểm nút: là thời điểm mà tại đó diễn ra sự thay đổi về chất
* Nội dung quy luật:
- Lượng biến đổi dần dần tới 1 mức độ nhất định sẽ gây ra sự biến đổi về chất
- Khi chất mới ra đời tác động ngược trở lại lượng của sự vật, quy định 1 lượng mới biểu hiện trên phương diện làm thay đổi kết cấu, quy mô, trình độ, nhịp vận động và phát triển của sự vật, làm thay đổi giới hạn độ, điểm nút tạo ra những biến đổi mới về lượng của sự vật
*Ý nghĩa của phương pháp luận:
- Trong hoạt động nhận thức và thực tiễn phải coi trọng cả 2 phương diện chất và lượng của sự vật
- Trong hoạt động nhận thức và thực tiễn phải chống 2 khuynh hướng: tả khuynh (tư tưởng nôn nóng, chủ quan duy ý chí, chưa tích lũy đủ về lượng mà đã thay đổi về chất) và tư tưởng hữu khuynh (tư tưởng bảo thủ, trì trệ không thực hiện bước nhảy khi đã tích lũy đủ về lượng)
- Trong hoạt động nhận thức và thực tiễn cần vận dụng linh hoạt các hình thức bước nhảy
Câu 10: Phân tích nội dung quy luật thống nhất và đấu tranh giữa các mặt đối lập Ý nghĩa phương pháp luận
Quy luật này được coi là hạt nhân của phép biện chứng duy vật, bởi nó nghiên cứu về nguồn gốc chung của quá trình vận động và phát triển, đó chính là mâu thuẫn
* Các khái niệm của quy luật:
- Khái niệm các mặt đối lập: là những mặt, những thuộc tính, khuynh hướng trái ngược nhau tồn tại khách quan trong tự nhiên, xã hội và tư duy
Ví dụ: trong nguyên tử có điện tích (-) và (+)
Trang 10- Khái niệm thống nhất giữa các mặt đối lập: dùng để chỉ sự liên hệ, ràng buộc, không tách rời nhau, quy định lẫn nhau của các mặt đối lập, mặt này lấy mặt kia làm tiền đề để tồn tại
- Khái niệm mâu thuẫn: để chỉ mối liên hệ thống nhất, đấu tranh và chuyển hóa giữa các mặt đối lập của mỗi sự vật, hiện tượng
- Khái niệm đấu tranh của các mặt đối lập: dùng để chỉ khuynh hướng tác động qua lại, bài trừ, phủ định lẫn nhau của các mặt đối lập
* Các tính chất chung của mâu thuẫn:
- Mâu thuẫn có tính khách quan và tính phổ biến
- Mâu thuẫn có tính đa dạng, phong phú thể hiện ở chỗ, mỗi sự vật, hiện tượng, quá trình bao hàm nhiều loại mâu thuẫn khác nhau
- Mỗi mâu thuẫn giữ vai trò khác nhau trong sự vận động, phát triển của sự vật Trong các lĩnh vực khác nhau thì mâu thuẫn cũng khác nhau
* Quá trình vận động của mâu thuẫn:
- Trong mỗi mâu thuẫn, mặt đối lập vừa thống nhất với nhau, vừa đấu tranh với nhau
+ Thống nhất các mặt đối lập là tương đối, tạm thời, là đại bàn để cho đấu tranh diễn ra
+ Đấu tranh giữa các mặt đối lập là tuyệt đối, trong sự thống nhất đã có đấu tranh
- Sự tác động qua lại dẫn đến chuyển hóa của các mặt đối lập là 1 quá trình Khi 2 mặt đối lập của mâu thuẫn xung đột gay gắt và khi điều kiện đã chín muồi thì chúng sẽ chuyển hoa lẫn nhau
và mâu thuẫn được giải quyết Mâu thuẫn cũ mất đi, mâu thuẫn mới được hình thành Quá trình tác động, chuyển hóa giữa 2 mặt đối lập lại tiếp diễn, làm cho sự vật, hiện tượng luôn luôn vận động và phát triển Bởi vậy, sự liên hệ, tác động và chuyển hóa giữa các mặt đối lập là nguồn gốc, là động lực của sự phát triển Lê nin đã khẳng định: “ sự phát triển là 1 cuộc đấu tranh giữa các mặt đối lập”
* Ý nghĩa phương pháp luận:
- Trong hoạt động thực tiễn và nhận thức phải tôn trọng mâu thuẫn, phân tích đầy đủ các mặt đối lập, nắm được bản chất, khuynh hướng của sự vận động, phát triển
- Phân loại mâu thuẫn, phân tích cụ thể từng loại mâu thuẫn để có phương pháp giải quyết phù hợp
Câu 11-12: Thực tiễn, vai trò của thực tiễn: