CẢNH NGÀY HÈ Nguyễn Trãi (1380 1442), vị anh hùng dân tộc, tấm lòng sáng tựa sao Khuê (lời vua Lê Thánh Tông) dù trong bất kì hoàn cảnh nào cũng không nguôi tâm nguyện hướng về dân về nước Ngay cả khi bị nghi kị, phải lui về quê ngoại Côn Sơn, ông vẫn bộc bạch nỗi lòng tha thiết cháy bỏng trong cuộc sống tưởng như chỉ biết vui vầy cùng mây núi cỏ cây Nỗi lòng ấy bộc lộ rõ nét bài thơ số 43 – Cảnh ngày hè, chan chứa bao khát vọng hướng đến cuộc đời, nhân dân Bảo kính cảnh giới (Gương báu răn mì.
Trang 1_C NH NGÀY HÈ Ả
Nguy n Trãi (1380 - 1442), v anh hùng dân t c, "t m lòng sáng t a saoễ ị ộ ấ ự Khuê" (l i vua Lê Thánh Tông) dù trong b t kì hoàn c nh nào cũng không nguôi tâmờ ấ ả nguy n hệ ướng v dân v nề ề ước Ngay c khi b nghi k , ph i lui v quê ngo i Côn S n,ả ị ị ả ề ạ ơ ông v n b c b ch n i lòng tha thi t cháy b ng trong cu c s ng tẫ ộ ạ ỗ ế ỏ ộ ố ưởng nh ch bi tư ỉ ế vui v y cùng mây núi c cây N i lòng y b c l rõ nét bài th s 43 – C nh ngày hè,ầ ỏ ỗ ấ ộ ộ ơ ố ả chan ch a bao khát v ng hứ ọ ướng đ n cu c đ i, nhân dân.ế ộ ờ B o kính c nh gi i (Gả ả ớ ương báu răn mình) l y nh ng bài h c t thiên nhiên vĩ đ i đ nhà th soi chi u lòngấ ữ ọ ừ ạ ể ơ ế mình Ta không ch g p t m lòng yêu thiên nhiên c a m t ngh sĩ l n mà còn th uỉ ặ ấ ủ ộ ệ ớ ấ
hi u tâm s c a ngể ự ủ ười anh hùng luôn canh cánh bên lòng n i ni m " u qu c ái dân".ỗ ề ư ố Suy ng m và c m xúc c a nhà th giúp chúng ta hình dung m t nhân cách l n.ẫ ả ủ ơ ộ ớ
Bài th b t đ u b ng hoàn c nh hơ ắ ầ ằ ả ưởng nhàn b t đ c dĩ v i câu th bìnhấ ắ ớ ơ
d nh m t l i nói vui v , h n nhiên, tho i mái:ị ư ộ ờ ẻ ồ ả
"R i hóng mát thu ngày tr ồ ở ườ ng"
Nh p th th t l lùng nh kéo dài c m giác c a m t ngày "ăn không ng i r i": t oị ơ ậ ạ ư ả ủ ộ ồ ồ ạ
đi m nh n m t nh p đ u tiên, sau đó là năm ch n i thành m t h i th nh ti ngể ấ ở ộ ị ầ ữ ố ộ ơ ở ư ế
th dài Đ ng sau v n th là hình nh m t c già, tay c m qu t gi y “ở ằ ầ ơ ả ộ ụ ầ ạ ấ Hài c đ p ỏ ẹ chân đi đ ng đ nh – Áo bô đen c t v n x nh xoàng ủ ỉ ậ ậ ề ” Lúc b y gi , c Trai không bấ ờ Ứ ị ràng bu c b i “ánh m n đào”, vòng “danh l i” n a, mà đã độ ở ậ ợ ữ ược vui thú n i vơ ườn
ru ng, làm b n v i cây c , hoa lá n i quê nhà Rõ ràng nhà th nói v vi c hóng mátộ ạ ớ ỏ ơ ơ ề ệ
mà không h đem l i c m nh n nhàn t n th t s Hai ch “ngày trề ạ ả ậ ả ậ ự ữ ường” l i hi n raạ ệ bao n i chán chỗ ường c a m t ngày dài vô v Hủ ộ ị ưởng nhàn mà không h th thái! Cóề ư
th đó sẽ là kh i ngu n cho bao n i b c d c trút ra c a con ngể ở ồ ỗ ự ọ ủ ườ ấi b t đ c chí Câuắ
th ph n ánh tâm tr ng u u t c a ông khi b b c đãi, cô l p ch n quan trơ ả ạ ấ ủ ị ạ ậ ố ường, ph iả
ép lòng lui v Côn S n n T đó ta càng thêm th u rõ tâm th ngề ơ ở ẩ ừ ấ ế ười ngo n c nh.ạ ả
Nh thi sĩ Xuân Di u đã nh n đ nh Nguy n Trãi: “ c Trai có cái đ p thư ệ ậ ị ễ Ứ ẹ ường tr cự trong tâm h n, nên khi g p cái đ p trong t nhiên thì thích ng ngay và th t ra thồ ặ ẹ ự ứ ố ơ
đ p” Đúng v i câu trong “Ch i chùa trên núi”:ẹ ớ ơ
“Trong ta th c có ý ự
Mu n nói ch ng nói ra” ố ẳ
Th nh ng, t t c tâm t đã d n nén l i khi nhà th đ i di n v i m tế ư ấ ả ư ồ ạ ơ ố ệ ớ ộ thiên nhiên mãnh li t đ y s c s ng:ệ ầ ứ ố
"Hòe l c đùn đùn tán r p gi ụ ợ ươ ng.
Th ch l u hiên còn phun th c đ , ạ ự ứ ỏ
H ng liên trì đã ti n mùi h ồ ễ ươ ng”
Ba câu th đem l i m t b c tranh thiên nhiên nhi u màu s c, cùng nh ng hình nhơ ạ ộ ứ ề ắ ữ ả
đ c tr ng c a không gian mùa hè Trặ ư ủ ước h t, đó là hòe buông s c l c nh m t chi cế ắ ụ ư ộ ế
l ng kh ng l bao trùm lên c nh v t, t o c m giác v m t không gian xanh Cây hòeọ ổ ồ ả ậ ạ ả ề ộ
Trang 2là m t loài cây v n độ ố ược tr ng nhi u làng quê; v a làm c nh, v a cho bóng mát.ồ ề ở ừ ả ừ Trong văn h c, cây hòe g n li n v i đi n tích “gi c hòe” (gi c m ng đ p), “sânọ ắ ề ớ ể ấ ấ ộ ẹ hòe”(ch n i cha m ) Truy n Ki u có câu:ỉ ơ ẹ ở ề ề
“Sân hòe đôi chút th ngây ơ Trân cam ai k đ thay vi c mình” ẻ ỡ ệ
T “đùn đùn” có nghĩa c là từ ổ ươ ối t t và nghĩa m i là ch s c s ng và s vân đ ng c aớ ỉ ứ ố ự ộ ủ
s v t đây là hoa hòe N u t này miêu t s v n đ ng bên trong c a hoa hòe, kh iự ậ ở ế ừ ả ự ậ ộ ủ ố màu s c đ m đ c đang tuôn trào thì “r p giắ ậ ặ ợ ương” l i miêu t s bung n c a hoaạ ả ự ở ủ theo chi u r ng và cao Cái nhìn thiên nhiên c a Nguy n Trãi luôn có s c bao quát,ề ộ ủ ễ ứ
v a g i s c s ng c a không gian trong đ ng t “đùn đùn”, v a g i c m giác phóngừ ợ ứ ố ủ ộ ừ ừ ợ ả khoáng trong m t ch “r p” Câu ba có t “th c” là ti ng c ch màu v , dáng v ộ ữ ợ ừ ứ ế ổ ỉ ẻ ẻ Trong cành lá xanh bi c, nh ng đóa hoa l u nh chi c đèn l ng bé tí phóng ra, chi uế ữ ự ư ế ồ ế
ra, “phun” ra nh ng tia l a đ chói, đ r c Câu th đ p, v a bình d v a quý phái,ữ ử ỏ ỏ ự ơ ẹ ừ ị ừ uyên bác trong cách s d ng ngôn t đ c s c và l m t, phóng khoáng, ch c kh eử ụ ừ ặ ắ ạ ắ ắ ỏ trong gi ng đi u, ti t t u c a Nguy n Trãi Ch “hiên” đây ch mái hiên, hiên nhàọ ệ ế ấ ủ ễ ữ ở ỉ
n i Nguy n Trãi đang th l ng quan sát t o v t Nh ng theo m t thiên cách khácơ ễ ả ỏ ạ ậ ư ộ lãng m n h n thì nó còn có nghĩa là nâng lên Đ ng t m nh “phun” đã đ c t s cạ ơ ộ ừ ạ ặ ả ứ
s ng m nh mẽ dố ạ ườn nh đã ch t ch a trong lòng t o v t t bao gi , nay m i có d pư ấ ứ ạ ậ ự ờ ớ ị
được phun trào và miêu t đả ược v đ p c a thiên nhiên c nh hè v i s c đ th mẻ ẹ ủ ả ớ ắ ỏ ắ
c a hoa th ch l u hòa cùng nét xanh óng c a hoa hòe T m nhìn tr i t g n ra xa,ủ ạ ự ả ủ ầ ả ừ ầ theo quy lu t đăng đ i hai câu t th c, khéo léo đan cài s c đ c a th ch l u trậ ố ở ả ự ắ ỏ ủ ạ ự ước hiên nhà cùng s c h ng c a ao sen Câu trên t s c, câu dắ ồ ủ ả ắ ướ ợ ươi g i h ng Đ r i cu iể ồ ố cùng đ ng l i c m giác man mác ti c nh làn họ ạ ả ế ớ ương thanh thoát c a sen h ng lúcủ ồ
cu i hè N u hoa hòe “đùn đùn, r p, giố ế ợ ương”, th ch l u “phun s c đ ”, thì đóa hoa senạ ự ắ ỏ
ph i t a ngát hả ỏ ương (ti n) m i h p lí G n v i t “phun” và “ti n” th đ i ch t chẽ,ễ ớ ợ ắ ớ ừ ễ ở ế ố ặ màu s c trong b c tranh hè nh đang c a qu y, xung đ t, ganh đua nhau đ cùng phôắ ứ ư ự ậ ộ ể
di n h t s c hễ ế ắ ương c a hao lá đang sinh sôi, phát tri n đ n m c c c đi m trủ ể ế ứ ự ể ước khi
đi qua th i đ p nh t, đ bờ ẹ ấ ể ước vào giai đo n vàng úa, tàn phai đúng v i quy lu t sinhạ ớ ậ
trưởng c a tu n hoàn c a thiên nhiên b n màu Th t ch ng h danh là qu c hoaủ ầ ủ ố ậ ẳ ổ ố
nước ta khi xu t hi n xuyên su t trong th ca trung đ i l n hi n đ i, g i nh c ta đ nấ ệ ố ơ ạ ẫ ệ ạ ợ ắ ế câu danh cú b t h u muôn đ i c a B o Đ nh Giang:ấ ữ ờ ủ ả ị
“Tháp M ườ ẹ i đ p nh t bông sen ấ
Vi t Nam đ p nh t có tên Bác H ệ ẹ ấ ồ Bông sen thì đ l chùa ể ễ Bác H thì đ tôn th trong tim” ồ ể ờ
Nguy n Trãi đã ch n hòe, th ch l u, sen h ng đ t và đ a vào th C nh s c y vôễ ọ ạ ự ồ ể ả ư ơ ả ắ ấ cùng bình d b i nhà th đã g n b n thân mình v i c nh thiên nhiên b n tình quêị ở ơ ắ ả ớ ả ằ
đ p Ph i là m t ngẹ ả ộ ười có tâm h n tinh t m i cùng m t lúc di n t đồ ế ớ ộ ễ ả ược nhi u c mề ả
Trang 3giác trong ch vài ba câu th cô đ ng Gi a khung c nh thiên nhiên y, nhà th dỉ ơ ọ ữ ả ấ ơ ường
nh cũng khôn nguôi bao n i ni m b c d c, đ lòng mình hòa cùng thiên nhiên đ yư ỗ ề ự ọ ể ầ
s c s ng:ứ ố
“Ao c n v t bèo c y mu ng ạ ớ ấ ố Đìa thanh phát c ỏ ươ ng sen” (Thu t h ng – s 24) ậ ứ ố
Không ch nhìn b ng m t mà Nguy n Trãi còn tr i lòng l ng nghe nh ngỉ ằ ắ ễ ả ắ ữ thanh âm muôn v c a thiên nhiên:ẻ ủ
"Lao xao ch cá làng ng ph , ợ ư ủ
D ng d i c m ve l u t ch d ắ ỏ ầ ầ ị ươ ng"
câu 5 và câu 6, Nguy n Trãi không bàn lu n v v n đ đang miêu t theo l th ng
c a th bát cú mà ti p t c miêu t c nh s c, s c s ng mãnh li t c a thiên nhiênủ ơ ế ụ ả ả ắ ứ ố ệ ủ
c nh hè, nh ng chuy n sang b c tranh con ngả ư ể ứ ười trong c nh hè Có m t s chuy nả ộ ự ể
đ i c m xúc trong cách l ng nghe nh ng âm thanh c a cu c s ng Thiên nhiên khôngổ ả ắ ữ ủ ộ ố
h tĩnh l ng u tr m trong th i đi m chi u buông mà trái l i r t sôi đ ng và g n gũiề ặ ầ ờ ể ề ạ ấ ộ ầ
v i t m lòng thi t tha yêu s s ng c a nhà th “Lao xao” là âm thanh g i rõ cu cớ ấ ế ự ố ủ ơ ợ ộ
s ng thanh bình c a nh ng ngố ủ ữ ười dân chài, c nh mua bán t p n p mà không quá nả ấ ậ ồ
ào đ khu y đ ng không gian hể ấ ộ ưởng nhàn c a nhà th Dủ ơ ường nh Nguy n Trãi dãư ễ
ch đ ng hủ ộ ướng lòng mình v v i ch cá, làng ng ph đ th y b n thân không xaề ớ ợ ư ủ ể ấ ả
v i đ i thớ ờ ường Âm vang cu c s ng th c y t o thành m i dây liên h gi a nhà thộ ố ự ấ ạ ố ệ ữ ơ
v i nhân dân, mang l i ni m vui xôn xao trong m t bu i chi u d t o cho nhà thớ ạ ề ộ ổ ề ễ ạ ơ
n i bu n, c u trúc đăng đ i đã t o nên s hòa đi u gi a con ngỗ ồ ấ ố ạ ự ệ ữ ườ ới v i thiên nhiên trong s cân x ng làng ng ph - bóng t ch dự ứ ư ủ ị ương mang đ m s c thái trang tr ng cậ ắ ọ ổ
đi n Hòa nh p v i ti ng lao xao ch cá là ti ng ve vang lên r n rã , nh p nhàng “C mể ị ớ ế ợ ế ộ ị ầ ve” là hình nh n d , t âm thanh ti ng ve kêu n ti ng đàn c m “D ng d i” nghĩaả ẩ ụ ả ế ư ế ầ ắ ỏ
là inh i, âm s c ti ng ve tr m b ng, ngân dài vang xa Ngôi l u bu i x chi u tr nênỏ ắ ế ầ ổ ầ ổ ế ề ở náo đ ng, r n ràng Ngh thu t tộ ộ ệ ậ ương ph n t o nên m t c m h ng h t s c m i mả ạ ộ ả ứ ế ứ ớ ẻ trong th Nguy n Trãi khi n tơ ễ ấ ượng ám nh nhà th không ph i ánh t ch dả ơ ả ị ương mả
đ m mà l i là âm thanh d ng d i c m ve S liên tạ ạ ắ ỏ ầ ự ưởng b t ng và đ c đáo này đãấ ờ ộ
ch ng t rõ ph m ch t ngh sĩ c a Nguy n Trãi Ti ng ve đ c tr ng c a mùa hè l iứ ỏ ẩ ấ ệ ủ ễ ế ặ ư ủ ạ
nh m t b n đàn m nh mẽ, r o r c h i h nh p s ng căng tràn c a thiên nhiên.ư ộ ả ạ ạ ự ố ả ị ố ủ
Ng m b c tranh thiên nhiên và cu c s ng là quê trong bài th C nh ngày hè, ta r tắ ứ ộ ố ơ ả ấ
d nh n th y v đ p và s c s ng mãnh li t tràn tr cu n ch y t hễ ậ ấ ẻ ẹ ứ ố ệ ề ộ ả ừ ương sen th mơ ngát, s c hoa lá đ m đ c, r c r , lóng lánh và khúc hòa âm dung d , tắ ậ ặ ự ỡ ị ươi vui c a cu củ ộ
đ i thái bình Ông đã huy đ ng t i đa các giác quan đ thông qua y u t ngôn t vàờ ộ ố ể ế ố ừ hình nh đ c s c, có th chuy n t i thành công nh ng hi u ng tinh t , giúp ngả ặ ắ ể ể ả ữ ệ ứ ế ười
đ c không ch d ng l i s th m nhu n thi v mà còn thanh th n cõi tâm h n.ọ ỉ ừ ạ ở ự ấ ầ ị ả ồ
Hai câu k t di n t ế ễ ả ước mong nhà th :ơ
“Dẽ có Ngu c m đàn m t ti ng ầ ộ ế
Trang 4Dân giàu đ kh p đòi ph ủ ắ ươ ng”
“Dẽ có” mang s c thái tâm tr ng c a tác gi , đó là s ti c nu i trong tâm h n thiắ ạ ủ ả ự ế ố ồ nhân: “lẽ ra ph i có” chi c Ngu c m c a vua Thu n ngày x a đ g y lên khúc Namả ế ầ ủ ấ ư ể ả Phong ca ng i cu c s ng xã h i t t đ p th nh th Hay đó cũng chính là khát v ng,ợ ộ ố ộ ố ẹ ị ế ọ
c m cháy b ng c a nhà th Ti ng đàn y c t lên thì nhân dân đ c h ng thái
bình, th nh th ị ế
“Nam Phong chi hu n h ầ ề
Kh dĩ gi i ngô dân chi u n h ả ả ẩ ề Nam Phong chi th i h ờ ề
Kh dĩ ph ngô dân chi tài h ” ả ụ ề
Đó là ước mu n vì dân vì nố ướ ủc c a m t ki p ngộ ế ườ ắi v ng s khi ch u c nh oan khu tố ị ả ấ
L Chi Viên Ti ng ngệ ế ười “lao xao”, ti ng c m ve “d ng d i” là âm thanh trong th cế ầ ắ ỏ ự
t i trong khi ti ng đàn y l i ch vang v ng trong hoài bão, tạ ế ấ ạ ỉ ọ ưởng tượng chính tr c aị ủ Nguy n Trãi Đáng xót xa nh ng ch ng trách r ng, chính nh đi u th c vi c th c cõiễ ư ẳ ằ ờ ề ự ệ ự
t i th m i làm s ng d y cái mi n vi n lai, xa x a mang ý nghĩa tr u tạ ế ớ ố ậ ề ễ ư ừ ượng Đ c câuọ
th , ta có th c m nh n đơ ể ả ậ ượ ự ồc s d n nén c a ch ý c a c m xúc đ r i dâng tràn,ủ ủ ủ ả ể ồ thoát ly kh i c nh bó bu c khung quy mà c Trai có th c t lên ti ng nói chân lý c aỏ ả ộ Ứ ể ấ ế ủ
th i đ i mình T tờ ạ ư ưởng c a ông đ cao s t n t y, h t lòng vì nghĩa v đ t nủ ề ự ậ ụ ế ụ ấ ước và
đ c bi t là nhân dân.ặ ệ
Nhân dân được hưởng h nh phúc m no thì đ t nạ ấ ấ ước m i có ngày thái bình nh đ iớ ư ờ Nghiêu – Thu n Quan ni m cao quý c a ông đấ ệ ủ ược đ i đ i v sau ca t ng:ờ ờ ề ụ
“ c Trai tâm th Ứ ượ ng quang khuê t o” (Lê Thánh Tông) ả
Tóm l i, hai câu th cu i này đã hoàn thi n m t cách s ng đ ng v đ p tâm h n, nétạ ơ ố ệ ộ ố ộ ẻ ẹ ồ
cương tr c và lòng t n t y vì dân vì nự ậ ụ ướ ủc c a Nguy n Trãi và đúng h n là s kh ngễ ơ ự ẳ
đ nh r ng ông đã thành công trên con đị ằ ường đ n báo n nam nhi c a b n th n th iề ợ ủ ả ầ ơ
lo n th - “Tu thân – T gia – Tr qu c – Bình thiên h ”.ạ ế ề ị ố ạ
Bài th Nôm ra đ i g n 600 năm v trơ ờ ầ ề ước miêu t c nh tình mùa hè n iả ả ơ
đ ng quê, đã đem đ n cho chúng ta nhi u thú v văn chồ ế ề ị ương M i gi ng th thâmộ ọ ơ
tr m, h n h u đáng yêu Nhi u ti ng c , c u trúc câu th th t ngôn xen l c ngôn.ầ ồ ậ ề ế ổ ấ ơ ấ ụ Phép đ i ố ở ph n th c ầ ự và ph n lu n ầ ậ khá ch t chẽ v ngôn t , thanh đi u, hình nh vàặ ề ừ ệ ả
ý tưởng C nh s c và âm thanh mùa hè quê ta xa x a nh s ng d y qua nh ng v nả ắ ư ư ố ậ ữ ầ
th thu n nh đ y cá tính sáng t o c Trai đã g i g m m t tình yêu thiên nhiênơ ầ ị ầ ạ Ứ ử ắ ộ
n ng h u, m t t m lòng thi t tha v i cu c s ng, m t ni m ồ ậ ộ ấ ế ớ ộ ố ộ ề ước mong t t đ p choố ẹ
h nh phúc c a nhân dân Vĩ đ i thay c Trai Bài h c vì nhân dân mà ông nói đ n lúcạ ủ ạ Ứ ọ ế nào cũng m i m và đ m đà.ớ ẻ ậ
B c tranh thiên nhiên s ng đ ng y đã hàm ch a m t n i dung thôngứ ố ộ ấ ứ ộ ộ
đi p th m mĩ đánh đ ng tâm t c a nhà th B n thân ông có mu n lánh đ i thoátệ ẩ ộ ư ủ ơ ả ố ờ
t c, ng m ánh t ch dụ ắ ị ương, giam mình trong l u kín cũng không th không nghe,ầ ể
Trang 5không th y bao v đ p thiên nhiên tấ ẻ ẹ ươ ắi t n r n rã chung quanh Thiên nhiên y xônộ ấ xao hay chính t m lòng c a nhà th cũng đang náo n c mu n hòa cùng ni m vui sấ ủ ơ ứ ố ề ự
s ng? Cu c s ng c a ông không ph i c a n sĩ lánh đ i mà chính là ph n chi u c aố ộ ố ủ ả ủ ẩ ờ ả ế ủ tâm h n yêu đ i thi t tha, v n đón nh n thồ ờ ế ẫ ậ ưởng th c đứ ược ni m vui cu c s ngề ộ ố thanh bình đ quên đi n i riêng t s u mu n.ể ỗ ư ầ ộ