Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu Mục tiêu của tiểu luận này là làm rõ các lý luận ở thời kì quá độ từ chủ nghĩa tư bảnlên chủ nghĩa cộng sản, làm rõ các bản chất vấn đề chính trị, hình th
Trang 1MÃ MÔN HỌC: LLCT120405_14 THỰC HIỆN: NHÓM 05
LỚP: THỨ 6 TIẾT 1-2 GVHD: TS TRẦN TUẤN PHÁT
Tp Hồ Chí Minh, tháng 05 năm 2021
KHOA LÝ LUẬN CHÍNH TRỊ
BỘ MÔN CHỦ NGHĨA XÃ HỘI HỌC
TIỂU LUẬN CUỐI KỲ
-***
TRÌNH BÀY LÝ LUẬN GIỮA CHỦ NGHĨA TƯ BẢN VÀ
CHỦ NGHĨA CỘNG SẢN CÓ MỘT THỜI KÌ QUÁ ĐỘ NHẤT ĐỊNH THỜI
KÌ ĐÓ KHÔNG THẾ KHÔNG BAO GỒM NHỮNG ĐẶC ĐIỂM HOẶC ĐẶC TRƯNG CỦA HAI HÌNH THÁI KINH TẾ- XÃ HỘI ẤY VÀ LIÊN HỆ THỰC
TIỄN VIỆT NAM
Trang 2DANH SÁCH THÀNH VIÊN THAM GIA VIẾT TIỂU LUẬN
Trang 3MỤC LỤC
A PHẦN MỞ ĐẦU 1
1 Lí do chọn đề tài 1
2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu 1
3 Phương pháp nghiên cứu 1
B NỘI DUNG 2
CHƯƠNG 1: LÝ LUẬN VỀ THỜI KÌ QUÁ ĐỘ 2
1.1 Chủ nghĩa xã hội 2
1.1.1 Chủ nghĩa xã hội, giai đoạn đầu của hình thái kinh tế-xã hội chủ nghĩa: 2
1.1.2 Điều kiện ra đời chủ nghĩa xã hội: 2
1.1.3 Những đặc trưng bản chất của chủ nghĩa xã hội: 3
1.2 Chủ nghĩa tư bản: 4
1.2.1 Điều kiện ra đời chủ nghĩa tư bản: 5
1.2.2 Những đặc trưng bản chất chủ nghĩa tư bản: 6
1.3 Chủ nghĩa cộng sản: 8
1.3.1 Điều kiện ra đời của chủ nghĩa cộng sản: 8
1.3.2 Những đặc trưng bản chất chủ nghĩa cộng sản: 8
1.4 Thời kì quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản: 10
1.4.1 Tính tất yếu khách quan của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội: 10
1.4.2 Đặc điểm của thời kỳ quá độ lên chủ nghĩa xã hội: 11
CHƯƠNG 2: THỰC TIỄN Ở VIỆT NAM 13
2.1 Đặc điểm quá độ lên chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam là bỏ qua chế độ tư bản chủ nghĩa 13
2.2 Đặc trưng của chủ nghĩa xã hội và phương hướng xây dựng chủ nghĩa xã hội ở Việt Nam hiện nam 15
C KẾT LUẬN 19
TÀI LIỆU THAM KHẢO 20
Trang 4- hiện đại hoá đất nước hiện nay, việc thức về tính tất yếu con đường quá độ tiến lênchủ nghĩa xã hội ở nước ta mang tính cấp thiết Nhận thức được tầm quan trọng củavấn đề này và với mong muốn hiểu rõ hơn vềvề các lý luận ở thời kì quá độ và từ đó
sẽ giúp ta liên hệ đến thực tiễn ở Việt Nam hiểu rõ hơn về các thực trạng chính trị,kinh tế, xã hội Nhóm chúng em đã chọn đề tài này
2 Mục tiêu và nhiệm vụ nghiên cứu
Mục tiêu của tiểu luận này là làm rõ các lý luận ở thời kì quá độ từ chủ nghĩa tư bảnlên chủ nghĩa cộng sản, làm rõ các bản chất vấn đề chính trị, hình thái kinh tế - xã hội
từ đó liên hệ thực tiễn tới Việt Nam
Để đạt được mục tiêu này, tiểu luận tập trung vào các nhiệm vụ sau:
- Trình bày về điều kiện ra đời và bản chất, đặc trưng của từng chủ nghĩa
- Nêu rõ về thời kì quá độ từ chủ nghĩa tư bản lên chủ nghĩa cộng sản, nêu tínhtất yếu khách quan và đặc điểm thời kì quá độ từ đó liên hệ thực tiễn tới Việt Nam
3 Phương pháp nghiên cứu
Tiểu luận được thực hiện dựa trên cơ sở phương pháp luận của chủ nghĩa
duy vật biện chứng và chủ nghĩa duy vật lịch sử, kết hợp với một số phương pháp cụ thể như: lịch sử - logic, phân tích - tổng hợp, quy nạp - diễn dịch…từ đó
ta nhận ra những đặc trưng và đặc điểm về kinh tế- xã hội ở thời kì quá độ từ tư bản chủ nghĩa lên cộng sản chủ nghĩa Đồng thời qua trình bày về lý luận ta liên
hệ thực tiễn quá trình quá độ ở Việt Nam hiện nay.
Trang 5Những người theo chủ nghĩa xã hội thường nhấn mạnh giá trị cơ bản của bình đẳng,công bằng và đoàn kết và đề cao mối quan hệ chặt chẽ giữa những phong trào xã hộithiết thực và phê phán xã hội lý thuyết, họ theo đuổi mục tiêu nhằm hòa hợp một trật
tự xã hội và kinh tế công bằng xã hội
Giai đoạn đầu của hình thái kinh tế-xã hội chủ nghĩa:Khi đảng cộng sản ra đời, toàn
bộ hoạt động của đảng đều hướng vào lật đổ nhà nước của giai cấp tư sản, xác lập nhànước của giai cấp công nhân và nhân dân lao động Việc thiết lập nhà nước của giaicấp công nhân và nhân dân lao động là sự mở đầu của hình thái kinh tế-xã hội cộngsản chủ nghĩa
1.1.2 Điều kiện ra đời chủ nghĩa xã hội:
a) Điều kiện kinh tế:
Những năm 40 của thế kỷ XIX phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đã thống trị ởhầu hết các nước châu Âu, đặc biệt là Anh và Pháp Nước Anh đã trở thành cườngquốc tư bản chủ nghĩa lớn nhất với lực lượng công nghiệp hùng mạnh Cuộc cáchmạng công nghiệp ở Pháp đang được hoàn thành
Phương thức sản xuất tư bản chủ nghĩa đã tạo ra khối lượng của cải vật chất khổng lồ.Nhờ vậy, tính hơn hẳn của chế độ tư bản chủ nghĩa so với chế độ phong kiến được thểhiện một cách rõ rệt “Giai cấp tư sản, trong quá trình thống trị giai cấp chưa đầy mộtthế kỷ, đã tạo ra những lực lượng sản xuất nhiều hơn và đồ sộ hơn lực lượng sản xuấtcủa tất cả các thế hệ trước kia gộp lại
b) Điều kiện chính trị - xã hội:
Trang 6Giai cấp công nhân đã trưởng thành và bước lên vũ đài chính trị với tư cách là một lựclượng xã hội độc lập trong cuộc đấu tranh chống giai cấp tư sản.
Tiêu biểu là các cuộc khởi nghĩa:
-1831-1834: của thợ dệt Liông ở Pháp
-1838-1848: phong trào hiến chương ở Anh
-1844: công nhân dệt XiLêDi ở Đức
Những cuộc đấu tranh này tuy có phát triển về số lượng và chất lượng nhưng cuốicùng đều thất bại Từ sự thất bại đó đặt ra yêu cầu phải có lý luận cách mạng khoa họcdẫn đường
Mâu thuẫn xã hội phát triển, đặc biệt là mâu thuẫn giữa giai cấp công nhân và giai cấp
tư sản dẫn đến đấu tranh của công nhân nổ ra và thất bại
Điều kiện đó là cơ sở để nghiên cứu về chủ nghĩa tư bản kỹ hơn, khoa học hơn, đồngthời điều kiện KT – XH cũng yêu cầu cần có một lý luận cách mạng mới ra đời đẻ chỉđạo phong trào đấu tranh của giai cấp công nhân
1.1.3 Những đặc trưng bản chất của chủ nghĩa xã hội:
a) Về kinh tế:
Để có được một xã hội giàu mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, điều tiên quyết là xãhội đó phải có một nền kinh tế phát triển Bởi vì kinh tế là lực lượng vật chất, nguồnsức mạnh nội tại của cơ thể xã hội, nó quyết định sự vững vàng và phát triển của xãhội Đến lượt mình, nền kinh tế đó chỉ có thể phát triển dựa trên lực lượng sản xuấthiện đại Mác đã khẳng định: chủ nghĩa xã hội chỉ thực hiện được bởi “một nền đạicông nghiệp” Nền đại công nghiệp phát triển trên cơ sở khoa học - công nghệ, là hiệnthân và là yếu tố tạo nên lực lượng sản xuất hiện đại Lực lượng sản xuất hiện đạiquyết định việc nâng cao năng suất của nền sản xuất - yếu tố quy định sự phát triển lêntrình độ cao của phương thức sản xuất mới
Trên cơ sở đó thiết lập quan hệ sản xuất xã hội chủ nghĩa tiến bộ phù hợp để thúc đẩylực lượng sản xuất phát triển Với các nội dung và lô-gíc vận động như đã luận giảitrên, Đảng ta đã tập trung phát triển nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủnghĩa, mà trước mắt là hoàn thiện thể chế của nó; đẩy mạnh công nghiệp hóa, hiện đạihóa gắn với phát triển kinh tế tri thức, nhằm xây dựng một lực lượng sản xuất hiện đại
Trang 7để có một nền kinh tế phát triển cao - điều kiện bảo đảm cho sự phát triển bền vững xãhội xã hội chủ nghĩa.
b) Về chính trị - xã hội:
Xã hội “do nhân dân làm chủ” “Làm chủ” được coi là bản chất và quyền tự nhiên củacon người, bởi xã hội là xã hội của loài người, xã hội đó do con người tự xây dựng, tựquyết định sứ mệnh của mình; tuy nhiên trong thực tiễn lại là chuyện khác Lịch sửđấu tranh cho tiến bộ của nhân dân các dân tộc trên thế giới chính là lịch sử đấu tranhgiành và thực hiện quyền làm chủ của nhân dân Chỉ đến chủ nghĩa xã hội, nhân dânmới thực sự có được quyền đó Cho nên “nhân dân làm chủ xã hội” là đặc trưng quantrọng và quyết định nhất trong những đặc trưng của xã hội xã hội chủ nghĩa Đặc trưngnày không thể tách rời những yêu cầu “dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, vănminh” Nói dân giàu, nước mạnh chính là thể hiện vai trò chủ thể của nhân dân đối vớinhà nước - dân là chủ “Dân chủ” trong đặc trưng nêu trên chính là nền dân chủ của xãhội - xã hội vận hành theo chế độ và nguyên tắc dân chủ Và chính nền dân chủ xã hộichủ nghĩa cũng thể hiện xã hội “do nhân dân làm chủ” Dân chủ xã hội chủ nghĩa làbản chất của chế độ ta; với bản chất nêu trên, nó vừa là mục tiêu, lại vừa là động lựccủa sự phát triển đất nước Để có một xã hội do nhân dân thực sự làm chủ, chúng taphải nhanh chóng xây dựng và hoàn thiện nền dân chủ xã hội chủ nghĩa để bảo đảm
“tất cả quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân”; mọi đường lối, chủ trương của Đảng,chính sách, pháp luật của Nhà nước đều vì lợi ích của nhân dân; cán bộ, công chứcphải là “công bộc” của nhân dân, hoàn thành tốt chức trách, nhiệm vụ được giao, tôntrọng nhân dân, tận tụy phục vụ nhân dân; có cơ chế để nhân dân thực hiện quyền làmchủ
1.2 Chủ nghĩa tư bản:
Chủ nghĩa tư bản là một hệ thống kinh tế dựa trên quyền sở hữu tư nhân đối với tư liệusản xuất và hoạt động sản xuất vì lợi nhuận Các đặc điểm đặc trưng của chủ nghĩa tưbản bao gồm: tài sản tư nhân, tích lũy tư bản, lao động tiền lương, trao đổi tự nguyện,một hệ thống giá cả và thị trường cạnh tranh Trong nền kinh tế thị trường tư bản, việcđiều hành và đầu tư được quyết định bởi chủ sở hữu tài sản, tư liệu sản xuất hoặc khảnăng sản xuất trong thị trường tài chính, trong khi giá cả, phân phối hàng hóa và dịch
vụ chủ yếu được quyết định bởi sự cạnh tranh trong thị trường hàng hóa và dịch vụ
Trang 8Chủ nghĩa tư bản xuất hiện đầu tiên tại châu Âu và phát triển từ trong lòng xã hộiphong kiến châu Âu và chính thức được xác lập như một hình thái xã hội tại Hà Lan
và Anh ở thế kỷ XVII Sau cách mạng Pháp cuối thế kỷ XVIII, hình thái chính trị của
"nhà nước tư bản chủ nghĩa" dần dần chiếm ưu thế hoàn toàn tại châu Âu và loại bỏdần hình thái nhà nước của chế độ phong kiến, quý tộc Và sau này hình thái chính trị– kinh tế – xã hội tư bản chủ nghĩa lan ra khắp châu Âu và thế giới
1.2.1 Điều kiện ra đời chủ nghĩa tư bản:
Vào thế kỷ XVI, trong lòng chế độ phong kiến ở Tây Âu đã hình thành những tiền đềkinh tế-xã hội và tư tưởng cho sự ra đời của chủ nghĩa tư bản:
a) Điều kiện kinh tế:
Chủ nghĩa tư bản ra đời trên cơ sở nền sản xuất hàng hoá phát triển Trong quá trìnhphát triển, hình tức tổ chức sản xuất kiểu phường hội phong kiến đã không theo kịpyêu cầu của sản xuất Hình thức quản lý sản xuất mới là công xưởng thủ công tậptrung và phân tán ra đời để đáp ứng yêu cầu sản xuất hàng hóa Yêu cầu nguyên liệu,lương thực, thực phẩm của thành thị và các công xưởng thủ công ngày càng lớn, càngthúc đẩy sản xuất nông nghiệp theo hướng sản xuất hàng hóa
Quy luật kinh tế cơ bản của sản xuất hàng hóa là quy luật giá trị Nó đòi hỏi sản xuất
và trao đổi phải dựa trên cơ sở hao phí lao động xã hội cần thiết Quy luật giá trị có tácdụng điều tiết sản xuất và lưu thông hàng hóa; kích thích cải tiến kỹ thuật, phát triểnlực lượng sản xuất và phân hóa người sản xuất thành kẻ giàu người nghèo
Sự phát triển của sản xuất hàng hoá dưới tác động của quy luật giá trị đã làm xuất hiệnkiểu sản xuất hàng hoá tư bản chủ nghĩa với giai cấp tư sản dần dần hình thành
b) Điều kiện xã hội:
Điều kiện chính trị:
Từ thế kỷ XVI, các tiền đề tư tưởng ra đời chủ nghĩa tư bản hình thành Một nền vănhóa mới của giai cấp tư sản đã xuất hiện, đối lập gay gắt với hệ tư tưởng văn hóaphong kiến Đó là nền Văn Hóa Phục Hưng và phong trào cải cách tôn giáo Thực chấtđây là mặt trận tư tưởng của cuộc đấu tranh chống phong kiến của giai cấp tư sản.Chế độ phong kiến Tây Âu đã chín muồi trong lòng nó những tiền đề hình thành chủnghĩa tư bản Châu Âu đang chuẩn bị bước vào thời kỳ cách mạng tư sản và xác lậpchủ nghĩa tư bản Các cuộc cách mạng tư sản thành công cùng với cuộc cách mạng
Trang 9công nghiệp phát triển mạnh trong thế kỷ XVIII làm cho chủ nghĩa tư bản hình thành
và nhanh chóng trở thành hệ thống thế giới
Điều kiện xã hội:
Sau ba phát hiện của địa lý thế giới (Đường vòng ven biển châu Phi 1445-1490, tìm rachâu Mỹ 1492-1500, tìm ra đường vòng quanh thế giới 1519-1522), chủ nghĩa tư bản
ra đời Do nhu cầu trao đổi hàng hóa, xâm lược các “vùng đất mới” cùng hàng loạtnhững tiến bộ kỹ thuật hàng hải, khai mỏ, nấu quặng, chế tạo súng… làm cho sản xuấthàng hóa ở Tây Âu phát triển nhanh
Nông dân mất ruộng, thợ thủ công, thị dân phá sản… Bổ sung vào đội quân làm thuêngày càng đông dẫn đến sự phát triển các công xưởng thủ công sản xuất hàng hóa.Giai cấp tư sản gồm những nhà tư bản, sở hữu tư liệu sản xuất xã hội và sử dụng laođộng làm thuê đang dần hình thành, mâu thuẫn gay gắt với địa chủ phong kiến
Trong nội bộ quý tộc phong kiến có sự phân hóa thành quý tộc tư sản hóa Giai cấp tưsản Tây Âu hình thành, dương cao ngọn cờ độc lập, lôi kéo nông dân chống chế độphong kiến Các cuộc khởi nghĩa chống phong kiến nổ ra liên tục và lan rộng ở nhiềunước Tây Âu
1.2.2 Những đặc trưng bản chất chủ nghĩa tư bản:
có sức lao động được tự do về thân thể, có quyền đem bán sức lao động như hàng hóa.Hai là, họ không có tư liệu sản xuất và của cải khác Muốn sống, họ phải bán sức laođộng
Trang 10Nói chung, chủ nghĩa tư bản như một hệ thống kinh tế và phương thức sản xuất có thểđược tóm tắt bằng những điều sau đây:
- Tích lũy tư bản: sản xuất vì lợi nhuận và tích lũy vốn như mục đích ngầm củaviệc sản xuất, hạn chế hoặc loại bỏ sản xuất trước đây được thực hiện trên cơ sở hộ giađình hoặc xã hội chung
- Sản xuất hàng hóa: sản xuất để trao đổi trên thị trường; để tối đa hóa giá trịtrao đổi thay vì sử dụng giá trị
- Quyền sở hữu tư nhân các phương tiện sản xuất
- Mức lương lao động cao
- Đầu tư tiền và vốn để sinh lợi nhuận
- Việc sử dụng cơ chế giá để phân bổ nguồn lực giữa các cạnh tranh lợi ích
- Tạo môi trường tự do cho các nhà tư bản để hoạt động thuận lợi trong việcquản lý kinh doanh và đầu tư
sự hỗn loạn của nền kinh tế (đầu cơ trục lợi, khủng hoảng thừa, đầu tư mất cân đối,cạnh tranh tư bản dẫn tới độc quyền ) Sự hỗn loạn này đã tạo ra các cuộc khủnghoảng kinh tế theo chu kỳ trong suốt quá trình lịch sử của chủ nghĩa tư bản
Quyền cá nhân: Đối với xã hội tư bản chủ nghĩa cá nhân là chủ thể trung tâm của xãhội: là người sáng tạo ra của cải vật chất và tinh thần, là lực lượng lao động chính của
xã hội Cá nhân có trách nhiệm hoàn toàn trước xã hội và có các quyền bất khả xâmphạm Quyền lợi của cá nhân trong xã hội tư bản chủ nghĩa được khẳng định nếu nókhông phủ định quyền của cá nhân khác hoặc xâm phạm đến trật tự của nền sản xuất
tư bản chủ nghĩa, quyền lợi của giai cấp tư sản (chủ thuê lao động) Ở đây khái niệm
cá nhân là rất cụ thể
Trang 11Đa đảng và đa nguyên chính trị: Vì nền tảng kinh tế tư bản chủ nghĩa khước từ môhình chỉ huy tập trung, kinh tế tư bản đề cao sự hành động của cá nhân nên trong xãhội cũng hiếm có với những quan điểm hoặc tín lý mang tính chi phối áp đảo Cácquốc gia tư bản chủ nghĩa không có giáo lý chung cho "chủ nghĩa" của hệ thống này.
Xã hội tư bản chủ nghĩa không bắt buộc công nhận bất cứ "chủ nghĩa", học thuyếthoặc nhân vật thần thánh nào Tôn giáo cũng bị phán xét, mọi lý thuyết xã hội, chínhtrị hoặc lý luận của các tổ chức và cá nhân đều phải qua thực tế kiểm nghiệm và phánxét công khai và được chấp nhận hoặc loại bỏ Do đó chế độ chính trị của xã hội tưbản chủ nghĩa thường dựa trên chế độ đa đảng cạnh tranh và đa nguyên chính trị Đây
là đặc điểm tư tưởng chính trị khác nhau cơ bản của một "nhà nước tư bản chủ nghĩa"với một "nhà nước xã hội chủ nghĩa", cộng sản chủ nghĩa hoặc một nhà nước thầnquyền
1.3 Chủ nghĩa cộng sản:
1.3.1 Điều kiện ra đời của chủ nghĩa cộng sản:
a) Điều kiện kinh tế:
Khi lực lượng sản xuất của chủ nghĩa tư bản ngày càng phát triển, tất yếu dẫn tới nềnsản xuất ngày càng mang tính xã hội hóa do nó đòi hỏi sự hợp tác của nhiều ngườikhiến tư hữu mất vai trò đối với lực lượng sản xuất, thay vào đó lực lượng sản xuấtcần được quản lý vì lợi ích xã hội Theo Marx: "Sự tập trung tư liệu sản xuất và xã hộihoá lao động đạt đến cái điểm mà chúng không còn thích hợp với cái vỏ tư bản chủnghĩa của chúng nữa nền sản xuất tư bản chủ nghĩa lại đẻ ra sự phủ định bản thân nó,với tính tất yếu của một quá trình tự nhiên"
b) Điều kiện xã hội:
Giai cấp công nhân phải giác ngộ cách mạng, phải xây dựng được chính đảng cáchmạng, phải kiên quyết đấu tranh giành lấy chính quyền từ tay giai cấp tư sản khi cóthời cơ cách mạng Cách mạng không tự diễn ra, chủ nghĩa tư bản không tự sụp đổ.giai cấp công nhân phải giác ngộ cách mạng, phải xây dựng được chính đảng cáchmạng, phải kiên quyết đấu tranh giành lấy chính quyền từ tay giai cấp tư sản khi cóthời cơ cách mạng Cách mạng không tự diễn ra, chủ nghĩa tư bản không tự sụp đổ
1.3.2 Những đặc trưng bản chất chủ nghĩa cộng sản: