SỔ TAY DỊCH HẠI TRÊN CÂY RAU MÀU VÀ BIỆN PHÁP QUẢN LÝ

2 * Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển - Trồng liên tục các loại rau thuộc cây ký chủ của sâu khoang.. 3 * Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển Sâu phát sinh và gây hại nặng vào mù

SỞ NÔNG NGHIỆP VÀ PTNT TIỀN GIANG

CHI CỤC TRỒNG TRỌT VÀ BẢO VỆ THỰC VẬT

*******

SỔ TAY DỊCH HẠI TRÊN CÂY RAU MÀU

VÀ BIỆN PHÁP QUẢN LÝ

Địa chỉ: Km 1966, Quốc Lộ 1A, xã Long An, Châu Thành, Tiền Giang

Điện thoại: (0273) 3856220 – Fax: (0273) 3856219

I SÂU, BỆNH HẠI HỌ CÀ (ỚT, CÀ CHUA, CÀ TÍM…)

1 Sâu ăn tạp (Spodoptera litura)

Sâu ăn tạp còn được gọi là sâu khoang gây hại trên nhiều loại rau như ớt, đậu, dưa, cà, … Ấu trùng mới nở sống tập trung quanh

ổ trứng gặm biểu bì lá; ấu trùng tuổi lớn phát tán rộng ra, ăn khuyết phiến lá, đọt non, hoa, quả… Ấu trùng phá hại mạnh vào ban đêm, ban ngày ẩn nấp trong tán lá, cỏ dại hoặc trong đất

Hình 1 Thành trùng, trứng và ấu trùng sâu ăn tạp trong đất

Hình 2 Vòng đời sâu khoang

Hình 3 Sâu gây hại trên lá, trái ớt

2

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

- Trồng liên tục các loại rau thuộc cây ký chủ của sâu khoang

- Phun quá nhiều thuốc trừ sâu hóa học dẫn đến sâu kháng thuốc, giảm số lượng thiên địch

* Biện pháp quản lý

- Vệ sinh đồng ruộng, thu gom, tiêu hủy tàn dư cây trồng

- Cày bừa, phơi đất để diệt nhộng

- Dùng bẫy bả chua ngọt bắt bướm

- Bảo vệ các loài thiên địch như: Bọ rùa, kiến, bọ xít ăn thịt,

bọ cánh cứng…

- Ngắt ổ trứng, lá có sâu non mới nở chưa kịp phát tán

- Phủ đất trồng bằng màng phủ nông nghiệp

- Khi thấy ấu trùng xuất hiện phun thuốc vào sáng sớm hoặc

chiều mát bằng các chế phẩm sinh học Bacillus thuringiensis;

thảo mộc Rotenone, Azadirachtin hoặc các thuốc có hoạt chất ít độc như Abamectin, Emamectin benzoate, Luferon, …

2 Sâu xanh đục trái (Heliothis armigera)

Ấu trùng ăn búp, lá non, nụ hoa, sau đó cắn chui vào quả từ cuống Các lá và các chùm hoa bị sâu ăn có thể bị gãy Sâu gây hại nghiêm trọng ở giai đoạn trái, những trái mới hình thành khi sâu tấn công thường bị rụng, những trái lớn hơn có thể bị thủng

và thối, chỗ quả bị đục thường bị thối, đùn phân ra ngoài

Hình 4 Trứng, ấu trùng, nhộng và thành trùng của sâu xanh đục

trái trên cà chua

3

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

Sâu phát sinh và gây hại nặng vào mùa khô trong giai đoạn cây

ra hoa rộ và tạo trái

* Biện pháp quản lý

- Làm đất kỹ trước khi trồng để diệt nhộng trong đất

- Trồng cây với mật độ hợp lý, bón phân cân đối

- Thường xuyên kiểm tra đồng ruộng, ngắt bỏ ổ trứng, bắt sâu bằng tay giai đoạn cây con, thu gom và tiêu hủy triệt để các trái

3 Bọ trĩ (Frankliniella occidentalis)

Bọ trĩ còn được gọi là bù lạch gây hại cho cây từ giai đoạn cây con đến ra hoa, đậu trái, chích hút nhựa làm đọt non bị khô, lá xoăn hoặc gây dị tật trái, rụng trái…

Là môi giới truyền bệnh khảm cho cây

Hình 5 Bọ trĩ và triệu chứng gây hại của bọ trĩ trên cây cà chua

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

Phát triển mạnh trong điều kiện thời tiết nóng và khô khi cây đang ra đọt, lá non

4

* Biện pháp quản lý

- Chăm sóc cây khỏe để hạn chế sự gây hại của bọ trĩ

- Tưới đủ ẩm cho cây trong suốt mùa khô

- Sử dụng bẫy dính màu vàng thu hút bọ trĩ trưởng thành

- Bảo vệ các loại thiên địch như: Bọ rùa, ong ký sinh…

- Có thể sử dụng một số hoạt chất như Emamectin benzoate, Pyridaben, Spinetoram, Pymetrozine, …để phòng trừ

4 Bọ phấn trắng (Bemisia tabaci)

Bọ phấn trắng gây hại trên nhiều loại cây trồng như ớt, cà chua, dưa, bầu bí, … Chúng chích hút, làm gân lá, lá cây bị vàng, cây cằn cỗi, kém phát triển Chất bài tiết của bọ phấn tạo điều kiện cho nấm bồ hóng phát triển

Là côn trùng môi giới truyền virus gây bệnh xoắn lá

Hình 6 Bọ phấn và triệu chứng gây hại của bọ phấn trên cây ớt

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

Gây hại trong mùa khô, phân tán trên phạm vi rộng nhờ gió

* Biện pháp quản lý

- Vệ sinh đồng ruộng, tỉa bỏ các lá ở gốc tạo sự thông thoáng

- Tưới đủ ẩm trong mùa khô

- Dùng bẫy dính màu vàng để thu hút con trưởng thành

- Có thể sử dụng chế phẩm sinh học như Beauveria bassiana

hoặc thuốc có hoạt chất như Buprofezin, Diafenthuiron, Pymetrozin, … kết hợp với dầu khoáng để diệt bọ phấn trắng

Hình 7 Triệu chứng bệnh héo xanh trên cà chua và ớt.

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

- Vi khuẩn tồn tại trong đất, tàn dư cây trồng, cỏ dại hoặc lan truyền qua cây giống, gió, nhờ nước, côn trùng và công cụ chăm sóc, bấm ngọn, tỉa chồi

* Biện pháp quản lý

- Luân canh cây trồng

- Không nên trồng 2 vụ liên tiếp các loại cây cùng họ

- Vệ sinh đồng ruộng dọn sạch cỏ dại, nhổ bỏ cây bị bệnh và tiêu hủy

- Sử dụng phân hữu cơ hoai mục kết hợp với nấm Trichoderma

để bón cho cây

- Khi phát hiện bệnh có thể phun các loại thuốc có hoạt chất

Kasugamycin, Fugous Proteoglycans, Copper oxychloride,

6

6 Bệnh héo vàng, héo chậm (Do nấm Fusarium sp.)

Khi cây bị bệnh, các lá phía dưới bị vàng trước sau đó lan lên các lá trên Triệu chứng héo rũ hoặc biến vàng có thể xuất hiện một vài cành trên cây hay cả cây, cây bị nhiễm bệnh các lá bị vàng, héo sau đó cây chết, cắt ngang thân cây bị bệnh sẽ thấy các

tế bào thường hóa nâu

Hình 8 Triệu chứng bệnh héo vàng trên cây ớt và cà chua

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

- Nấm xâm nhập qua các vết thương ở rễ, thân

- Nấm lây lan nhờ gió, mưa và qua các hoạt động của con người, nấm bệnh cũng có thể lan truyền qua hạt giống

- Bón phân không cân đối, sử dụng phân chuồng không ủ hoai

- Ruộng không thoát nước hoặc thoát nước kém

* Biện pháp quản lý

- Vệ sinh đồng ruộng, nhổ bỏ cây bị bệnh và đem tiêu hủy

- Bón vôi trước khi trồng

- Bón phân cân đối, tăng cường sử dụng phân hữu cơ hoai

mục kết hợp với nấm Trichoderma

- Khi bệnh xuất hiện có thể sử dụng các hoạt chất Mancozeb, Zineb, Ningnanmycin, …để phòng trị

7

7 Bệnh thán thư (Do nấm Colletotrichum spp.)

Bệnh gây hại trên lá, thân và trái

Trên lá: Vết bệnh hình tròn hoặc không có hình dạng nhất định, xếp theo chiều dài của gân lá Lúc đầu, đốm bệnh ở mặt dưới lá có màu nâu nhạt, sau chuyển sang màu nâu sậm, có viền

Hình 9 Triệu chứng bệnh thán thư trên ớt và cà chua

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

- Thời tiết nóng, mưa nhiều, ẩm độ cao

- Trồng dày, bón thừa phân đạm

- Bào tử nấm phát tán nhờ gió, mưa và côn trùng

* Biện pháp quản lý

- Sử dụng giống sạch bệnh

- Vệ sinh, tiêu hủy tàn dư cây bệnh, lên luống cao thoát nước

- Bón vôi trước khi trồng

- Bón phân cân đối

- Khi bệnh chớm xuất hiện, có thể phun các hoạt chất Mancozeb; Azoxystrobin, Propineb, …

Hình 10 Triệu chứng bệnh thối đọt trên cây ớt

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

Gây hại nặng trong mùa mưa, thời tiết ẩm và nhiệt độ cao

* Biện pháp quản lý

- Tránh trồng cây vào mùa mưa, trồng cây quá dày

- Đất trồng phải cao và thoát nước tốt

- Không tưới nước quá nhiều cho cây vào chiều mát khi có bệnh xuất hiện

- Khi cây có triệu chứng bệnh có thể phun một số loại thuốc

có hoạt chất Difenoconazole, Mancozeb, Folpet, …

9 Bệnh xoắn lá (Do virus)

Khi bị bệnh, cây còi cọc, lá hơi cứng, nhỏ, biến dạng nhăn lốm đốm Bệnh thường xuất hiện trên lá non, bệnh làm cây có thể phân hóa nhiều cành, cho ít trái và trái nhỏ

Bệnh do bọ phấn trắng là môi giới truyền bệnh

9

Hình 11 Triệu chứng bệnh xoắn lá trên cà chua và ớt

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

- Mật số bọ phấn trắng cao

- Thời tiết nắng ấm, ít mưa

- Bệnh lan truyền qua tàn dư cây bệnh, qua hạt giống và qua tiếp xúc cơ học

* Biện pháp quản lý

- Sử dụng giống sạch bệnh

- Luân canh cây trồng, thu dọn tàn dư cây bệnh

- Nhổ bỏ những cây bị bệnh và tiêu hủy

- Quản lý tốt bọ phấn trắng

II SÂU, BỆNH HẠI TRÊN HỌ CẢI

1 Sâu tơ (Plutella xylostella)

Sâu non mới nở bò lên mặt lá gặm biểu bì, tạo thành những đường rãnh nhỏ ngoằn ngoèo, sâu ăn thịt lá tạo thành những vết trong mờ trên lá Sâu lớn ăn toàn bộ biểu bì lá, làm lá thủng lỗ chỗ, giảm năng suất và chất lượng rau Khi mật độ sâu cao, ruộng rau bị hại xơ xác, chỉ còn trơ lại gân lá

Hình 12 Sâu tơ và triệu chứng gây hại của sâu tơ

10

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

Sâu gây hại nặng vào mùa nắng nóng, nhiệt độ cao, đặc biệt từ tháng 1 đến tháng 3

* Biện pháp quản lý

- Thường xuyên vệ sinh đồng ruộng, tỉa bỏ các lá già

- Bố trí mùa vụ thích hợp, luân canh với cây không cùng ký chủ

- Dùng bẫy dính màu vàng theo dõi bướm sâu tơ, trồng xen với cây họ cà sẽ đuổi được bướm của sâu tơ

- Bảo vệ thiên địch

- Khi cần thiết có thể sử dụng các hoạt chất Abamectin, Emamectin benzoate, Chlorantraniliprole, … kết hợp với dầu khoáng để phòng trừ

2 Sâu xám (Agrotis ipsilon)

Sâu thường xuất hiện vào giai đoạn cây con trên tất cả các loại rau và gây hại trầm trọng nhất ở những vùng đất nhẹ, đất cát Sâu non có tính giả chết, khi bị đụng vào chúng cuộn lại, lăn ra giả chết Sâu xám thường cắn ngang thân cây sát mặt đất, làm thân bị khuyết hoặc bị cắn đứt thân và lá non

Hình 13 Sâu xám và triệu chứng gây hại của sâu xám

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

Thời tiết lạnh, ẩm độ cao

* Biện pháp quản lý

- Vệ sinh đồng ruộng, cày ải phơi đất 2 tuần trước khi trồng

- Dẫn nước ngập ruộng để diệt nhộng và sâu trước khi trồng

- Hạn chế phun thuốc hóa học để bảo tồn thiên địch như: nhện, bọ rùa, ong ký sinh…

11

- Khi cần thiết có thể sử dụng các hoạt chất Abamectin, Emamectin benzoate, Chlorantraniliprole, … để phòng trừ

3 Bọ nhảy (Phyllotetra striolata)

Bọ nhảy gây hại trên các loại cây thuộc họ hoa thập tự Thành trùng gặm lá, thân cây làm thủng lỗ tròn trên lá, khi mật độ cao gây hại nặng làm mất diện tích quang hợp, lá bị vàng, cây phát triển còi cọc, thường gây hại nặng giai đoạn cây con Ấu trùng sống ở dưới đất, ăn rễ cây làm cây bị còi cọc, đôi khi héo hoặc thối

Hình 14 Bọ nhảy và triệu chứng gây hại của bọ nhảy

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

Gây hại nặng trong mùa nắng, nhiệt độ cao, đặc biệt từ tháng 2-4

* Biện pháp quản lý

- Vệ sinh ruộng, thu gom, tiêu hủy các cây cải hoặc lá cải hư

- Luân canh với cây trồng khác không phải là ký chủ của bọ nhảy

- Có thể dùng thuốc có hoạt chất Abamectin, Chlorantraniliprole, Dinotefuran, … để phòng trừ

III SÂU, BỆNH HẠI HỌ BẦU BÍ, DƯA

1- Bọ trĩ (Thrips palmi)

Bọ trĩ gây nặng thời kỳ cây con trên nhiều loại cây khác nhau như dưa, bầu, bí… Thành trùng và ấu trùng thường tập trung trên lá ngọn chích hút nhựa cây trên lá làm cho lá vàng, ngọn dưa quăn queo (hiện tượng đầu lân trên dưa hấu), cây còi cọc, hoa rụng, trái

ít và nhỏ

Là môi giới truyền virus gây bệnh khảm

12

Hình 15 Bọ trĩ và triệu chứng gây hại

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

- Điều kiện nắng nóng và khô

- Gây hại nặng ở thời kỳ cây con từ khi ra lá đến khi có bông

* Biện pháp quản lý

- Nên trồng đồng loạt và tránh gối vụ

- Kiểm tra ruộng thật kỹ, để phát hiện sớm ấu trùng bọ trĩ

- Chăm sóc cho cây khỏe

- Sử dụng màng phủ nông nghiệp hai mặt cho ruộng

- Trong mùa nắng nóng, tưới phun mưa để duy trì độ ẩm trong đất

- Bảo vệ thiên địch như bọ rùa, ruồi ăn thịt, ong ký sinh, …

- Khi cần thiết nên sử dụng thuốc có hoạt chất như Pymetrozin, Abamectin, Spinetoram,…và kết hợp với dầu

khoáng để phòng trừ

2 Nhện đỏ (Tetranychus urticae)

Nhện chích hút nhựa ở mặt dưới lá, tạo ra những đốm trắng vàng có thể dễ nhận ra ở mặt trên của lá Khi hại nặng chúng có thể làm lá héo và rụng

Hình 16 Nhện đỏ và triệu chứng gây hại

13

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

Thời tiết nắng nóng, khô hạn, bón thừa phân đạm

* Biện pháp quản lý

- Vệ sinh đồng ruộng

- Bón phân cân đối

- Luân canh với cây trồng họ hòa bản

- Khi cần thiết có thể dùng các hoạt chất thuốc như Propagite,

Hexythiazox, Fenpyroximate, … để phòng trừ

3 Sâu xanh ăn lá (Diaphania indica)

Sâu dùng tơ cuốn các đọt non lại và ở bên trong ăn phá Khi sâu lớn có thể cắn trụi cả lá và đọt non Sâu còn ăn trái non làm cho trái

bị thối và rụng Khi trái lớn, sâu thường ẩn ở mặt dưới, nơi phần trái chạm mặt đất và cạp lớp vỏ bên ngoài làm vỏ trái bị loang lổ

Hình 17 Sâu xanh ăn lá và triệu chứng gây hại

* Biện pháp quản lý

- Thu dọn tàn dư sau thu hoạch

- Dùng tay bắt sâu khi mật số còn thấp

- Có thể sử dụng các hoạt chất Abamectin, Emamectin benzoate,

Chlorantraniliprole, … phun trước khi lá cuốn lại để phòng trị

4 Ruồi đục lá (Liriomyza trifolii)

Ruồi đục lá phát sinh và gây hại quanh năm, ấu trùng (dòi) đục lòn ăn phần thịt lá giữa 2 mặt lá tạo thành những đường ngoằn ngoèo màu trắng Lá bị hại nặng có màu vàng, khô, giảm quang hợp, cây sinh trưởng kém Vết thương do dòi đục tạo điều kiện cho các loài nấm và vi khuẩn xâm nhập gây hại

14

Hình 18 Ruồi đục lá và triệu chứng gây hại

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

Gây hại vào đầu mùa khô từ giai đoạn cây có lá bánh tẻ trở đi

* Biện pháp quản lý

- Thu gom, tiêu hủy tàn dư cây trồng, cắt bỏ các lá già, lá bị dòi

đục và tiêu hủy

- Bón phân và tưới nước đầy đủ để cây phát triển tốt

- Khi thấy vết ngoằn ngoèo (vẽ bùa) trên lá, có thể phun các hoạt chất Abamectin, Spinetoram, Cypromazine, … để phòng trừ

5 Ruồi đục trái (Bactrocera cucurbitae)

Ruồi cái thường đẻ trứng và gây hại sau khi đậu trái đến khi thu hoạch Ấu trùng (dòi) đục vào trong trái, nhìn từ bên ngoài ngay vết đục, lúc đầu là 1 chấm đen, sau lớn dần có màu vàng rồi chuyển sang màu nâu Bên trong những trái bị dòi đục, tạo thành đường hầm ngoằn ngoèo, làm trái bị thối mềm, dễ rụng

Hình 19 Ruồi trưởng thành và triệu chứng gây hại

15

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

Mùa mưa là giai đoạn ruồi sinh sản mạnh và gây hại nặng

* Biện pháp quản lý

- Cày phơi đất hoặc ngâm nước ruộng để diệt nhộng trong đất

- Thăm đồng thường xuyên để kịp thời phát hiện, thu hái những trái bị dòi đục và thu gom tiêu hủy trái rụng

- Sử dụng các bẫy có chứa chế phẩm như Methyl Eugenol 85% + Natural Gum 10% + Poly 5%,… để dẫn dụ và diệt ruồi đực

- Khi ruồi trưởng thành phát sinh nhiều, có thể phun xung quanh ruộng các thuốc có hoạt chất Phenthoate, Fenobucarb,… để xua đuổi

6 Bệnh nứt thân chảy nhựa (Do nấm Mycosphaerella melonis)

Bệnh gây hại trên tất cả bộ phận của cây

Trên lá: Lúc đầu là những chấm nhỏ màu nâu thành từng đám, bệnh xuất hiện từ bìa lá lan vào theo những mảng hình vòng cung, trên đó có các ổ bào tử màu đen, lá bị cháy, khô rụng

Trên thân: Đốm bệnh có hình bầu dục, màu xám trắng, hơi lõm, làm khuyết thân, nhánh nơi bị bệnh Trên vết bệnh, nhựa cây ứa ra thành giọt, sau đó đổi thành màu nâu đen và khô cứng lại, vỏ thân nứt ra Bệnh làm héo dây và nhánh

Trên trái: Có những đốm nhũn nước, sau đó đốm bệnh khô, có màu nâu và bị nứt nẽ Ngoài ra, bệnh còn gây hại trên cuống trái làm cho trái không phát triển và rụng

Hình 20 Triệu chứng bệnh nứt thân chảy nhựa trên cây dưa hấu

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

- Nấm tồn tại trong tàn dư cây bệnh, lây lan bằng bào tử

16

* Biện pháp quản lý

- Tiêu hủy cây bệnh và tàn dư thực vật sau mỗi vụ thu hoạch

- Khi bệnh mới xuất hiện, có thể phun thuốc có hoạt chất Mancozeb, Metalaxyl, Copper Hydroxide, …để phòng trị (phun lặp lại sau 5-7 ngày)

7 Bệnh thán thư (Do nấm Colletotrichum lagennarium)

Bệnh tấn công tất cả các bộ phận của cây

Trên lá: Xuất hiện ở các lá già bên dưới trước, đốm bệnh có những đốm tròn không đều đặn, màu nâu hay nâu đen, đôi khi có những vòng khoen Lá bệnh nặng có rất nhiều đốm và lá bị nhăn Bệnh lây lan nhanh làm lá cháy khô rồi rụng đi, để trơ lại thân cây Trên thân: Lúc đầu có những đốm nhỏ màu nâu sậm, sau đó, đốm rộng hơn và có màu xám Thân cháy khô, teo tóp lại rồi chết Trên trái: Đốm bệnh úng nước, màu nâu đen đến đen, dạng tròn rộng 1-2 cm, có vòng khoen, hơi lõm vào vỏ, nứt nẻ và cũng

có bào tử hồng nơi vết bệnh Các đốm bệnh phát triển nhanh và rải rác đều khắp vùng vỏ trái, có khi liên kết lại làm thành các vết thối rộng ra

Hình 21 Triệu chứng bệnh thán thư trên cây dưa hấu

* Điều kiện thuận lợi cho sự phát triển

- Bệnh truyền qua tàn dư cây bệnh và qua hạt giống vụ trước