BÀI tập học kì môn tâm lý đại CƯƠNG hành vi lệch chuẩn và phương pháp điều trị

Đó là những hành vi của con người sai lệch so với những chuẩn mực xã hội thông thường; không phù hợp với chuẩn mực đạo đức, văn hoá, pháp luật, vi phạm những quy định chung và không được

BỘ TƯ PHÁP TRƯỜNG ĐẠI HỌC LUẬT HÀ NỘI

BÀI TẬP HỌC KÌ

MÔN:

TÂM LÝ ĐẠI CƯƠNG

ĐỀ BÀI: 09

I Mở đầu:

Trong đời sống xã hội tồn tại rất nhiều các loại quan hệ xã hội khác nhau Và

để điều chỉnh các quan hệ xã hội đó, nhiều loại chuẩn mực khác nhau đã ra đời như chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực pháp luật, chuẩn mực chính trị…Và nếu như mọi các nhân, cơ quan, tổ chức đều nghiêm chỉnh tuân thủ các quy tắc, yêu cầu của các chuẩn mực xã hội thì sẽ góp phần xây dựng xã hội công bằng, dân chủ, văn minh Tuy nhiên, trong thực tế xã hội không phải lúc nào các chuẩn mực xã hội cũng luôn được tuân thủ ở mọi nơi mà thường xảy ra các hành vi sai lệch dù là vô tình hay cố

ý làm phá vỡ hiệu lực, tính ổn định

Vậy hành vi sai lệch chuẩn mực xã hội (hành vi lệch chuẩn) được hiểu như thế nào

là đúng và phương pháp trị liệu của nó ra sao? Nhóm 1 chọn đề số 9: “Hành vi lệch chuẩn và phương pháp điều trị” để làm rõ vấn đề này

1 Khái niệm:

Hành vi lệch chuẩn là một hiện tượng xã hội xảy ra trong nhiều lĩnh vực đời sống Đó là những hành vi của con người sai lệch so với những chuẩn mực xã hội thông thường; không phù hợp với chuẩn mực đạo đức, văn hoá, pháp luật, vi phạm những quy định chung và không được xã hội chấp nhận

Các trường hợp sai lệch với chuẩn mực được hiện rõ trên những tình huống trong cuộc sống, những sự kiện đã diễn ra trong những mối quan hệ giữa cá nhân với cá nhân, các nhân với tập thể hay giữa tập thể với tập thể

Hành vi lệch chuẩn còn đc chia thành 2 hành vi đó là lệch chuẩn tích cực và lệch chuẩn tiêu cực:

Hành vi sai lệch tích cực là những hành vi (có thể là cố ý hoặc vô ý ) vi phạm phá vỡ hiệu lực của các chuẩn mực xã hội đã lạc hậu, lỗi thời, không còn phù hợp với thực tế xã hội hoặc không còn được nhà nước và xã hội thừa nhận

Hành vi sai lệch tiêu cực là những hành vi (có thể cố ý hoặc vô ý) vi phạm, phá vỡ hiệu lực, sự tác động của các chuẩn mực xã hội hiện hành, có nội dung, tính chất phù hợp, tiến bộ, đang phổ biến, thịnh hành và được nhà nước, các cộng đồng người thừa nhận rộng rãi trong xã hội

2 Biểu hiện của hành vi lệch chuẩn:

2.1:Sự sai lệch hành vi cá nhân

Trong tâm lý học chuẩn mực hành vi của con người là một trong những vấn đề phức tạp Khi nghiên cứu vấn đề này phải xem xét trên ba phương diện:

Thứ nhất, chuẩn mực xét về mặt thống kê: đại đa số các thành viên trong cộng đồng có hành vi tương tự như nhau trong các hoàn cảnh xác định nào đó thì hành vi

đó được xem xét như là chuẩn mực

Thứ hai, chuẩn mực hướng dẫn hay quy ước do cộng đồng hay do xã hội đặt

ra Loại chuẩn mực này được đưa ra trên cơ sở những yêu cầu chung của cộng đồng đối với từng thành viên

Thứ ba, chuẩn mực chức năng, loại chuẩn mực này được xác định ở mỗi cá nhân, mỗi cá nhân khi hành động đều đặt ra mục đích cho hành động của mình

Từ đó chúng ta thấy sự hợp chuẩn hay lệch chuẩn của một hành vi không phải do cá nhân phán xét mà phải xem xét hành vi có được môi trường chấp nhận hay không

Có nhiều căn cứ để phân loại các sai lệch hành vi về mặt tâm lý Căn cứ vào mức độ nhận thức và chấp nhận các chuẩn mực đạo đức có thể chia làm hai loại sai lệch hành vi:

Sự sai lệch thụ động:

Những cá nhân có hành vi sai lệch do không nhận thức đầy đủ hoc nhận thức sai cái chuẩn mực đạo đức nên có những hành vì không bình thường so với chuẩn mực chung của cộng đồng

Đặc trưng của loạt sai lệch hành vi thụ động là người có hành vi sai lệch không biết hành vì của mình là sai lệch

Nguyên nhân là do họ chưa nắm vững chuẩn mực hoặc hiểu sai chuẩn mực một cách tự nhiên Sự hiểu sai có thể do họ có quan điểm riêng trong khi tiếp thu cái chuẩn mực hoặc bước đầu biểu hiện một số rối loạn có tính chất bệnh lý

Sai lệch chủ động:

Những cá nhân có sự sai lệch hành vi do họ cố ý làm khác so với người khác

Họ có thể nhận thức được yêu cầu của chuẩn mực đạo đức xã hội, cộng đồng nhưng

họ cứ hành động theo ý muốn của họ mặc dù biết là không phù hợp

2.2 Sự sai lệch hành vi xã hội

Chuẩn mực xã hội là yếu tố không thể thiếu trong quản lý xã hội, là một trong những phương tiện định hướng hành vi, kiểm tra hành vi xã hội của một cá nhân hay một nhóm người Có thể phân chia chuẩn mực xã hội thành các loại như sau:

- Luật pháp là một loại chuẩn mực tổng hợp mang tính phổ cập Đây là một

hệ thống các quy tắc chỉ đạo hành vi cá nhân có tính khách quan được ghi thành văn bản

- Đạo đức là loại chuẩn mực được phần lớn mọi người thừa nhận, nhưng phần lớn không được ghi vào văn bản Sự tác động thông qua cơ chế tâm lý bên trong của con người

- Phong tục và truyền thống Chủ yếu là những quy tắc sinh hoạt công cộng của con người đã hình thành trong lịch sử

- Chuẩn thẩm mỹ cũng quan niệm mục trong sáng tạo nghệ thuật trong hành

vi đạo đức, trong sinh hoạt

- Chuẩn mực chính trị: đều tiết hành vi của các chủ thể đời sống chính trị, điều tiết các quan hệ giữa các giai cấp, đảng phái, giữa các cộng đồng xã hội

Những hành vi xã hội phù hợp với chuẩn mực xã hội được gọi là hành vi chuẩn mực, còn những hành vi không phù hợp chuẩn mực được gọi là các hành vi sai lệch Các hành vi sai lệch hết sức đa dạng Một hành vi có thể không phù hợp với chuẩn mực theo những tiêu chuẩn khách quan hoặc chủ quan, theo mục đích và động cơ, theo những kết quả của hành vi

Khi xét sự sai lệch hành vi xã hội không quy vào một hành vi mà thường xem xét hệ thống những hành vi cụ thể Người ta xem xét hành vi của chủ thể có thể sai lệch chuẩn mực xã hội về:

- Số lượng những hành vi nào đó không phù hợp với các chuẩn đã định

- Động cơ, thái độ, mức độ, mức độ mạnh mẽ của hành vi;

- Sự không thích hợp với tình huống trong đó diễn ra hành vi

XÃ HỘI.

3.1 Sự không hiểu biết, hiểu biết không đúng hoặc không chính xác các nguyên tắc, quy định của chuẩn mực xã hội.

Trong trường hợp này, đa số các hành vi sai lệch xảy ra chủ yếu do các cá nhân, tập thể thiếu thông tin, kiến thức, hiểu biết về các chuẩn mực xã hội, thiếu kinh nghiệm thực tế; do họ không hiểu hoặc hiểu không đúng các quy tắc, yêu cầu

của các chuẩn mực xã hội như pháp luật, đạo đức…do đó họ đã thực hiện những hành vi sai lệch nhất định

Ví dụ: Trên đường có biển báo đường một chiều, nhưng do thiếu kiến thức và

hiểu biết về luật giao thông đường bộ, nên người tham gia giao thông vẫn thực hiện hành vi đi vào đường một chiều Như vậy, người đó đã thực hiện hành vi sai lệch, vi phạm pháp luật giao thông

3.2 Trong hoạt động nhận thức, tư duy diễn dịch không đúng, sự suy diễn một

số chuẩn mực xã hội thiếu căn cứ logic cùng với việc sử dụng các phán đoán phi logic…

Điều đó có nghĩa là khi tham gia vào các lĩnh vực cụ thể của đời sống xã hội,

do thói quen suy diễn sai nên các cá nhân và nhóm xã hội thường nhầm lẫn hoặc cố

ý áp dụng các chuẩn mực ở lĩnh vực này vào lĩnh vực khác, do đó đã vi phạm một số chuẩn mực nào đó

Ví dụ: A và B là hàng xóm của nhau A sang nhà B chơi, khi A về thì B kêu

mất 1 triệu đồng trong nhà; B nghi cho A ăn trộm tiền của mình và chạy sang nhà A

tự ý khám xét nhà A để tìm tiền Ở đây thì B đã thực hiện hành vi sai lệch, vi phạm pháp luật

3.3 Việc củng cố, tiếp thu các quy tắc, yêu cầu của các chuẩn mực xã hội không còn phù hợp, không còn được cộng đồng xã hội thừa nhận hoặc không ăn khớp với các nguyên tắc, quy định của pháp luật hiện hành.

Tức là trong xã hội có những chuẩn mực xã hội như chuẩn mực đạo đức, chuẩn mực phong tục, tập quán…được hình thành do nhu cầu điều chỉnh, điều hòa các quan hệ xã hội nhất định; thể hiện được vai trò, hiệu lực của nó Tuy nhiên cùng với

sự thay đổi của các mối quan hệ xã hội, của các điều kiện lịch sử - xã hội, có những chuẩn mực dần tỏ ra lạc hậu, lỗi thời; trái với các quy tắc đạo đức, pháp luật đang phổ biến, thịnh hành trong xã hội hiện nay Vậy nhưng vẫn có những cá nhân, tập thể nào đó do không biết, hoặc biết nhưng vẫn cố ý thực hiện, áp dụng

các quy tắc đã lạc hậu, lỗi thời đó, dẫn đến vi phạm chuẩn mực xã hội hiện hành trong xã hội

Ví dụ: Việc đốt pháo vào dịp lễ tết ngày xưa là việc làm thường xuyên và được

coi là tục lệ Nhưng nhận thức được sự nguy hiểm nên đã được Nhà nước cấm Tuy nhiên nhiều cá nhân vẫn thực hiện hành vi sai lệch đó là buôn bán, vận chuyển, tàng trữ và sử dụng trái phép pháo, thuốc nổ

3.4 Cơ chế đi từ quan niệm sai lệch tới việc thực hiện hành vi sai lệch.

Trong quá trình vận động, phát triển của xã hội, có những quan điểm, quan niệm chỉ có ý nghĩa thực tiễn, được coi là đúng trong các xã hội cũ trước đây; còn trong xã hội hiện nay chúng tỏ ra không còn phù hợp, bị coi như là quan niệm sai lệch về cả nội dung và tính chất Mặc dù vậy, vẫn có những cá nhân, nhóm xã hội nào đó làm theo các quan niệm sai lệch đó nên dẫn đến vi phạm chuẩn mực xã hội hiện hành, tức là đã thực hiện hành vi sai lệch

Chẳng hạn trong xã hội nông thôn truyền thống có quan niệm “phép vua thua

lệ làng” Quan niệm này chỉ phù hợp với trong điều kiện xã hội phong kiến trước

đây, còn trong xã hội hiện nay, quan niệm này bị coi là quan niệm sai lệch cả về nội

dung và tính chất Một mặt, quan niệm này đề cao vị trí của “lệ làng” (trong khi nhiều quy định của “lệ làng”không phù hợp với đạo đức hiện nay, trái với quy định của pháp luật hiện hành) Mặt khác, quan niệm “phép vua thua lệ làng” hạ thấp uy

tín, vai trò của hệ thống pháp luật do nhà nước ban hành; cản trở công tác thực thi, đưa pháp luật vào đời sống xã hội nông thôn, ảnh hưởng tiêu cực đến ý thức pháp luật của người dân nông thôn Nếu cộng đồng làng xã nào đó vận dụng quan niệm

“phép vua thua lệ làng” trong giải quyết các vấn đề xã hội hiện nay thì rất có thể

điều đó sẽ đưa họ tới hành vi vi phạm pháp luật

3.5 Những khuyết tật về tâm - sinh lí của con người dẫn tới hành vi sai lệch

Trong xã hội có những cá nhân do bị di tật bẩm sinh hoặc các tai nạn mắc phải (tai nạn giao thông, tai nạn lao động…) khiến cho họ phải mạng trên mình những khuyết tật nhất định về tâm - sinh lí Đó có thể là những khuyết tật về cơ thể như

biểu hiện ở những người bị mù, câm, điếc hoặc mắc các khuyết tật ngoại hình khác…Đó cũng có thể là các khuyết tật về trí lực như biểu hiện ở những người bị mắc chứng thần kinh căng thẳng, rối loạn, hoang tưởng hoặc mắc các chứng bệnh tâm thần…Những khuyết tật đó làm cho những cá nhân mang khuyết tật bị mất đi một phần hoặc toàn bộ khả năng cảm nhận, nhận biết về các quy tắc, yêu cầu của chuẩn mực xã hội, khiến họ vi phạm các chuẩn mực xã hội mà không biết hoặc không tự kiềm chế được hành vi của bản thân

Ví dụ: Một người tâm thần trong khi phát bệnh thì đã gây thương tích cho một

người bình thường Đây không phải là hành vi vi phạm pháp luật nhưng nó là một hành vi sai lệch

3.6 Cơ chế về mối liên hệ qua lại giữa các hành vi sai lệch.

Đây là trường hợp đi từ việc thực hiện một hành vi sai lệch này tới việc thực hiện một hành vi sai lệch khác theo mối liên hệ nhân - quả mà chủ thể có thể không biết, hoặc biết nhưng vẫn cứ thực hiện Trong đó, hành vi sai lệch thứ nhất được coi

là nguyên nhân, dẫn tới kết quả là hành vi sai lệch kế tiếp

Ví dụ: Việc nghiện hút, sử dụng chất ma túy là một hành vi sai lệch, vi phạm

pháp luật Từ hành vi sai lệch đó một người nghiện có thể thực hiện hành vi trộm cướp để có tiền sử dụng chất ma túy Đây lại tiếp tục một hành vi sai lệch xuất phát

từ hành vi sai lệch ban đầu là sử dụng chất ma túy

III Phương pháp điều trị tâm lý:

1, Khái quát chung về phương pháp điều trị tâm lý:

Tâm lý trị liệu trong tiếng Anh tức là Psychotherapy, là một hệ thống các các phương pháp, cách thức, kỹ thuật được các bác sĩ, chuyên gia và nhà điều trị tâm lý

sử dụng để giải quyết những vấn đề tâm lý của người bệnh Phương pháp này giúp người bệnh có thể xóa bỏ những rào cản trong tâm lý, cảm xúc, hành vi bất thường của mình, cải thiện sức khỏe và tinh thần của mình

Phương pháp này có thể áp dụng cho rất nhiều những đối tượng, không giới hạn độ tuổi từ trẻ em, thanh thiếu niên, người trưởng thành đến người cao tuổi bởi nó

dường như không gây ra bất kì một nguy hiểm nào đến tính mạng của người bệnh

Và họ, là những người mắc các bệnh tâm thần như rối loạn tinh thần, rối loạn cảm xúc, ám ảnh, hoang tưởng, tự kỷ, trầm cảm, stress,… Sức khỏe tâm thần được xem

là một bộ phận không thể tách rời trong định nghĩa về sức khỏe (xem WHO, 2001), trong đó sức khỏe tâm thần không chỉ là không bị mắc rối loạn tâm thần, mà còn bao hàm trạng thái thoải mái, sự tự tin vào năng lực bản thân, tính tự chủ, năng lực

và khả năng nhận biết những tiềm năng của bản thân

2, Các phương pháp điều trị tâm lý:

Đối với các hành vi lệch chuẩn, cần có phương pháp điều trị tâm lý đúng với tình hình của bệnh nhân Trên thế giới có nhiều phương pháp trị liệu, tuy nhiên phù

hợp nhất là phương pháp tác động trực tiếp tới tâm lý bệnh nhân Ví dụ như dùng

lời nói, thôi miên, điều trị nhóm, thư giãn…

Công tác đấu tranh, phòng chống các hành vi sai lệch có ý nghĩa hết sức quan trọng nhằm giữ gìn và bảo vệ trật tự, kỷ cương, an toàn xã hội Đây cũng là lĩnh vực được xã hội học, đặc biệt là xã hội học tội phạm rất quan tâm nghiên cứu Qua đó, các nhà xã hội học pháp luật đã đề ra một số biện pháp phòng chống các hành vi sai lệch các chuẩn mực xã hội:

– Biện pháp tiếp cận thông tin: hướng tới việc cung cấp, trang bị, hướng dẫn, giải đáp các thông tin về chuẩn mực xã hội, có tác dụng rất lớn trong việc nâng cao tầm nhận thức, hiểu biết của con người, trong chừng mực nhất định họ biết được những việc nên làm, những điều nên tránh trong hành vi của mình

– Biện pháp tiếp cận phòng ngừa xã hội: là biện pháp mang lại hiệu quả cao, thường được đặt lên vị trí hàng đầu trong số các biện pháp được áp dụng,

nhằm tìm hiểu, làm sáng tỏ các nguyên nhân, điều kiện dẫn tới hành vi sai lệch, từ

đó đề xuất các phương pháp phòng ngừa cụ thể

– Biện pháp áp dụng hình phạt: được áp dụng đối với những người có hành

vi nguy hiểm cho xã hội, trái với pháp luật hình sự, do đó, bị đe dọa phải chịu hình phạt với tư cách là biện pháp cưỡng chế mà nhà nước áp dụng có tính mạnh mẽ và nghiêm khắc nhất nhằm trừng trị kẻ phạm tội

– Biện pháp tiếp cận y – sinh học: nhằm tìm hiểu, phát hiện ở họ những khuyết tật về thể chất (mù, câm, điếc…); những khuyết tật về trí lực (bệnh hoang tưởng, bệnh tâm thần…) hoặc phạm tội do trong trạng thái say rượu, nghiện ma túy,

… Biện pháp nay có ý nghĩa quan trọng, góp phần làm sáng tỏ nguyên nhân, điều kiện của hành vi sai lệch và hành vi phạm tội, giải thích cơ chế tâm lý của những hành vi đó để không xử oan người vô tội, người được miễn trách nhiệm hình sự hay để lọt lưới tội phạm, đảm bảo tính công bằng và sự nghiêm minh của pháp luật

– Biện pháp tiếp cận tổng hợp và kế hoạch hóa xã hội: giáo dục các giá trị văn hóa, đạo đức truyền thống, xây dựng và phổ biến lối sống lành mạnh, tiến bộ; đề cao nguyên tắc pháp chế xã hội chủ nghĩa; mở rộng các hoạt động vui chơi, giải trí lành mạnh, tiến bộ; mở rộng hơn nữa sự hợp tác đấu tranh, phòng chống trên phạm vi quốc tế…

Có thể thấy các hành vi lệch chuẩn trong môi trường học đường: Trong các

nghiên cứu gần đây cho thấy, hành vi lệch chuẩn trong nhà trường được biểu hiện rõ nhất là bạo lực, bắt nạt học đường gia tăng mạnh mẽ, cùng với đó là việc học sinh sử dụng chất kích thích trong trường học như hút thuốc, uống và nghiện rượu bia Ngoài ra, còn các hành vi lệch chuẩn khác như: trốn học, ăn cắp, vi phạm quy định trong trường (gian lận trong thi cử, phá hoại của công, sử dụng lời nói thô tục…)