Phong cách nghệ thuật tiểu thuyết hồ anh thái

Bộ GIÁO DỤC ĐÀO TẠO ĐẠI HỌC ĐÀ NẲNG MAI THANH HIÊN PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT TIẺƯ THUYẾT HỒ ANH THÁI Chuyên ngành Văn học Việt Nam Mã số 66 22 34 LUẬN VĂN THẠC sĩ KHOA HỌC XÃ HỘI NHÂN VĂN Ngưồi hướng dẫn khoa học TS NGÔ MINH HIÈN Đà Nang, 2013 LÒÌ CAM ĐOAN Tôi xin cam đoan đáy là công trình nghiên cửu của riêng tôi Các số liệu, kết quả trong luận vãn là trung thực và chưa được ai công bo trong bất kỳ công trình nào khác Tác giả MAI THANH HIÈN MỤC LỤC MỎ ĐÀU 1 1 Lí do chọn đề tài 1 2 Lịch sử vấn.

MAI THANH HIÊN

PHONG CÁCH NGHỆ THUẬT TIẺƯ THUYẾT HỒ ANH THÁI

Chuyên ngành: Văn học Việt Nam

Mã số: 66.22.34

LUẬN VĂN THẠC sĩ KHOA HỌC XÃ HỘI & NHÂN VĂN

Ngưồi hướng dẫn khoa học:

TS NGÔ MINH HIÈN

Đà Nang, 2013

Tôi xin cam đoan đáy là công trình nghiên cửu của riêng tôi.

Các số liệu, kết quả trong luận vãn là trung thực và chưa được ai công

bo trong bất kỳ công trình nào khác.

Tác giả

MAI THANH HIÈN

QUYẾT ĐỊNH GIAO ĐÈ TÀI LUẬN VĂN THẠC sĩ (BẢN SAO)

MỎ ĐÀU

1 Lí do chọn đề tài

Hồ Anh Thái sinh năm 1960, thuộc thế hệ nhà văn hậu chiến Ông khớinghiệp vãn chương khi mới mười tám tuồi Giừa cái buổi nền vãn học nướcnhà vẫn chưa hết say sưa ca ngợi nhừng năm tháng chiến tranh thì Hồ AnhThái xuất hiện như một cơn gió lạ xua tan cái bằu không khí trầm lắng bấylâu cua nền văn học nước nhà

Bên cạnh nhừng tập truyện ngắn tạo ấn tượng khó phai trong lòngngười đọc, bằng sự tìm tòi, sáng tạo không mệt mói vì nghệ thuật, Hồ AnhThái đà cho ra đời nhiều tiểu thuyết mang đậm dấu ấn riêng

Với quan niệm “tiểu thuyết là một giấc mơ dài", Hồ Anh Thái được coi

là nhà vãn lúc nào cũng đang viết, “nhà văn hăm sinh" Cùng với việc luôn

“sảng tạo, bứt phả trên từng con chừ", Hồ Anh Thái được người đọc biết đến

với nhừng sáng tạo độc đáo, nhừng đề tài lạ Từ các tác phẩm đầu tay cho đếntác phấm mới nhất, bao giờ Hồ Anh Thái cùng tạo được dư luận trong đờisống vãn chương Sau hơn ba mươi năm cầm bút với gằn ba mươi đầu sáchđược xuất bán, nhừng gì Hồ Anh Thái đề cập đều là vấn đề thời sự của xà hội

ngày nay Đó như là “những mũi kim châm cửu" châm vào nhừng ung nhọt

gây nhức nhối trong lòng xà hội hiện đại Tất cá đà tạo nên một phong cáchrất riêng cùa ông khi viết tiểu thuyết Không bó hẹp mình bằng một vỏ ngoài

bât biến, luôn “vật và lao động trên từng con chừ" suốt bao nhiêu năm sáng

tác Hồ Anh Thái lằn lượt cho ra đời nhừng đứa con tinh thằn với nhừng hìnhhài và tính cách khác nhau

Là nhà vãn có nhiều đóng góp trong việc dùng ngòi bút như một vũ khí

để đấu tranh chống lại cái ác, cái xấu, bảo vệ cái chân thiện mỹ cua cuộcsống, với lối viết táo bạo mới mẻ, cùng một khá năng tư duy nghệ thuậtđộcđáo, Hồ Anh Thái luôn tạo ra cho tiểu thuyết cùa mình một sức thôi miênđặc

biệt với độc giá

Tìm hiểu phong cách nghệ thuật tiều thuyết Hồ Anh Thái, luận vãn tậptrung đi sâu vào khai thác nhừng đặc sẳc cua bút pháp nghệ thuật Hồ AnhThái, cái đã làm nên sự độc đáo cho tiểu thuyết cùa ông Qua đó, khắng địnhtài năng sáng tạo nghệ thuật cua nhà vãn đồng thời góp phần đánh giá giá trịtiếu thuyết Hồ Anh Thái trong sự vận động và phát triển cùa tiếu thuyết ViệtNam hiện đại

2.1 về tác giả Hồ Anh Thái

Tác giá Thiên Ý trong bài viết Nhà vãn Hồ Anh Thủi: Một mình qua

đường, đà cho người đọc có cái nhìn đa diện về Hồ Anh Thái, vừa rất đời

thường, vừa đầy chất nghệ sĩ “Người đàn ông này không thuộc về bất cứ đámđông nào Và dường như anh không có thú vui nhậu nhẹt của đàn ông Cóngười nói anh yêu vẻ cô đon đẹp đè cùa mình Anh như một hòn đá chìmtrong lòng suối sâu, phài ngắm rất lâu ngày nước lặng mới gặp Nhưng chicằn mồi tác phẩm mới cùa anh xuất hiện, ngay lập tức có nhừng dư luận tráichiều”[74] Vè cô đơn đó cua nhà vãn luôn gây được sự quan tâm cùa mọingười xung quanh

Nhừng dư luận trái chiều đó đà gây ra sự tò mò cho nhiều độc gia cùng

như giới nghiên cứu, chính vì vậy tác giá Xuân Anh có bài viết Hồ Anh Thải:

Đừng tò mò, tôi không phải là người các bạn nghi, như một cách đê thoa màn

phần nào trí tò mò cứa bạn đọc Trong bài viết Xuân Anh đà đánh giá “HồAnhThái ngoài trang viết là một Hồ Anh Thái đầy biến áo và nhiều lớp lang.Trong con người này có bao nhiêu nhân cách? Bao nhiêu bộ mặt mà hàngngày khi đi làm anh đặt lên? Có bao nhiêu xúc cám mà anh khoác vào khi bắttay cầm bút? Tất cá như một TỆP MẶT NẠ” [62]

Trong bài viết Nhà văn Hồ Anh Thải: Sủng tạo, bứt phả trên từng con

chữ, tác giá Ngọc Ánh đã phân tích nhừng vấn đề mà Hồ Anh Thái đề cập

trong sáng tác cùa mình: “Nhà vãn thường trăn trớ về cuộc sống bàng cái nhìnphân tích sắc sáo Chân dung cua hiện thực trong vãn của Hồ Anh Thái cónhiều góc khuất, nhiều trạng thái, nhiều giá trị xấu tốt đan cài chứ không đơnđiệu Đó không phâi là thứ hiện thực “dẹt”, “phăng” mà góc cạnh, nhiềuchiều, là hiện thực “phân mành” Nhưng đàng sau nhừng bi kịch nhân sinh,nhà văn cũng không mất đi niềm hy vọng vào con người”[63] Nồ lực làmmới nhừng sáng tác cua mình đà luôn thúc đấy Hồ Anh Thái thừ nghiệmnhừng cách viết lạ, độc đáo

Nhìn nhận về sự bứt phá, sáng tạo của nhà vãn trong Hiện tượng văn

chương Hồ Anh Thải, Ánh Chi cho rằng: “Hồ Anh Thái đà khẳng định được

một vị trí trong đời sống vãn chương Việt Nam Anh đà ý thức được tráchnhiệm của một nhà văn, và là một nhà văn có tài”[12]

Thấy rõ sự vận động trong sáng tác cùa Hồ Anh Thái, Lê Minh Khuênhận thấy: “Hồ Anh Thái ghét cay đắng lối quay phim chụp hình trong tácphấm vãn học”[47, tr.261 ] Theo Lê Minh Khuê thì nhừng gì Hồ Anh Tháiviết vừa thực vừa áo

Nhà báo Lê Hồng Lâm lại nhận xét: “Ngay từ khi xuất hiện, anh đà

“phả” vào vãn học một giọng điệu tươi mới, trẻ trung, hiện đại khi vãn

chương Việt Nam vẫn chưa đi qua khỏi sự ám ánh và nồi buồn cua chiếntranh”[47,tr.251].

Hồ Anh Thái luôn có ý thức đối với mồi con chừ viết ra, đó cũng làmột lý do để tác gia Đoàn Lê nói rằng: “Ông thuộc diện nhà vãn đa diện,nghiêm túc với chừ nghĩa, nghịch ngợm với chừ nghía, tìm tòi không ngưngnghỉ Có cám giác ông thích thú lấy chừ mà chơi”[66].

Sự trẻ trung mới mẻ cùa Hồ Anh Thái, đà gây được sự quan tâm chú ýcua nhiều người trong đó có nhà báo Nguyền Minh Nhà báo này khắng định:

“Hồ Anh Thái đem đến một giọng vãn tré trung, tươi mới như thể anh lấy ra

từ đời sống thanh niên, sinh viên cùa mình nhừng trò đùa, nhừng cuộc phiêulưu, nhừng khát khao khám phá đời sống ”[49,tr.435]

Còn Nguyền Vinh Nguyên lại đánh giá Hồ Anh Thái “viết hiện đại vàdám nhìn thăng vào nhừng vấn đề gai góc cua xà hội hiện nay”[47, tr.323].Với nhừng gì Hồ Anh Thái đã viết, Phạm Xuân Nguyên cho rằng “viết là một

nghiệp chưởng một niềm dam mê như bị ốp ítóng”[20].

2.2 về tiếu thuyết Hồ Anh Thái

Trên báo Văn nghệ, tác giá Xuân Thiều nhận thấy Hồ Anh Thái “đà

biều lộ sự nhạy bén và quan sát tinh tế cuộc sống hằng ngày” “Và đến cuốn

Người và xe chạy dưới ảnh trăng này dường như anh đã tự khẳng định mình

là một tác giá thực sự, một Hồ Anh Thái khác xa với Hồ Anh Thái khi mớibước vào nghề văn”[55, tr.2]

Nói về tiêu thuyết Trong sương hồng hiện ra, Hoài Nam coi “Cốt

truyện lạ đầy chất huyền tường”, cùa Hồ Anh Thái là “thứ cua hiếm” “Tácphấm đà tạo ra được một ngã rẽ khá bắt ngờ khi chạm tới hiện thực ớ bề sâu,mang tính phồ quát”[32]

Cũng nói về tiêu thuyết này, trong Một góc nhỏ vãn chương Hồ Anh

Thủi, Diệu Hường đà viết “Trong sương hồng hiện ra cùa Hồ Anh Thái đà tạo

được một lối đi khác lạ, độc đáo và có chiều sâu”[23]

Khi tiêu thuyết Cõi người rung chuông tận thế ra mắt bạn đọc, Nguyền Vinh

Nguyên nhận định tên tác phấm “nói lên tính cành báo cúa nó Một sự cảnhbáo không thừa và không bao giờ muộn”[47,tr.323]

Còn Trằn Thị Hài Vân thì cho ràng: “Cõi người” không chi được gọi

tên một cách trực tiếp như trong Còi người rung chuông tận thế mà nó còn

khẳc họa, được tạo dựng trong bất cứ cuốn tiểu thuyết nào cùa anh Nó hàmchứa một quan niệm, một cách nhìn một chiêm nghiệm về cuộc đời về nhân

tình thế thái cùa nhà văn Cũng như Tấn trò đời cua Balzac, “Cõi người”

trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái cùng là một “tắn trò đời”, một nhân loại riêngvới đầy đu tất ca nhừng hi, nộ, ái, ố, sinh, lào, bệnh, tư” [47, tr.340]

Cải ảc ờ phía ít ngờ nhất là đánh giá của Ngô Thị Kim Cúc khi đọc Côi người rung chuông tận thế Với tác già, “Hồ Anh Thái đà tiến thêm một bước

trong kỳ thuật tiếu thuyết”[47, tr.283]

Đọc xong tiêu thuyết Còi người rung chuông tận thế cua Hồ Anh Thái,

tác gia Vũ Bào nhận ra thông điệp cua tác phấm: “Dù sao sám hối muộn cũngcòn hơn là người làm điều ác mà không bao giờ chịu sám hối cà”[47, tr.297],

đó là điều đáng trân trọng ờ nhừng người đà từng phạm sai lầm

Trong Côi người rung chuông tận thế từ góc nhìn Phật giảo, tác giá Võ

Anh Minh đà nhận ra màu sắc Phật giáo đậm nét trong tiểu thuyết “Một tiếuthuyết hiện đại song cách đặt vấn đề và giai quyết vấn đề lại đậm màu sắc cua

tư tương Phật giáo, Hồ Anh Thái đã gióng lên một hồi chuông cành báo vớicõi người rằng, hãy thanh lọc hết hận thù, hãy bao dung và yêu thương đồngloại, đừng để cái ác ngự trị trong tâm hồn, bơi cái gì cùng có giá cùa nó, mồi

người có một cái Nghiệp riêng cùa mình”[47, tr.337].

Ma Văn Kháng thì nhận định tiểu thuyết Cõi người rung chuông tận

thế “vừa có tính đại chúng gằn gùi vừa uyên bác, trí tuệ”[47, tr.298].

Khi nói về giọng điệu trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái, Nguyền ThịMinh Thái đà đưa ra nhận xét về sự tương phán đặc biệt “giừa một bên là sựkhông dày dặn gì về số trang (241 trang), với một bên là sự đa thanh đángngạc nhiên trong giọng điệu tiểu thuyết của một nhà vãn từng trài bắt đầu dàydặn trong cách viết của mình”[47, tr.267].

Tác giá Nguyền Đăng Điệp cùng khăng định giọng điệu và ngôn ngừtrong tác phấm cùa Hồ Anh Thái “đà góp phần tạo nên một hình động ngônngừ mới và giọng điệu vãn xuôi khác hắn so với văn xuôi 1945-1975”[47,tr.367]

Cũng nói về giọng điệu cùa Hồ Anh Thái, tác giá Thái Phan Vàng Anh

trong Giọng điệu trần thuật trong tiêu thuyết Việt Nam đương đại lại cho

rằng, “giọng chú cùa tiểu thuyết Hồ Anh Thái là giọng hài hước - giềunhại”[6]

Trong Đọc mười lẻ một đêm: Ngả nghiêng trằn thế, Sông Thương đánh giá: “Mười lè một đêm được viết bằng giọng hài hước chủ đạo Thậm chí có

đoạn được lồng vào ca “truyện cười dân gian” Câu vãn thò thụt dài ngẳn cóchủ đích” [56, tr.14]

ơ bài viết Chất hài hước hước nghịch dị trong Mười lẻ một đêm, tác

giá Hoài Nam cho rẳng Hồ Anh Thái đã giúp người đọc nhìn ra nhừng mặttrái cua xà hội thông qua tiếng cười nhẹ nhàng mà thâm thúy “Bằng tiếng

cười tác già Mười lẻ một đêm đà phanh phui nhừng cái nhè ra không có quyền

tồn tại trong cuộc sống, và mặt khác nhà văn cùng buộc người đọc phai nhậnthức một sự thật: cuộc sống này, ơ đây, bây giờ, tất ca đều đang ngổn ngang”[67]

Trong khi đó nhà phê bình Nguyền Thị Minh Thái lại phát hiện thấy

Hồ Anh Thái đà sừ dụng “thi pháp giều nhại - thông tấn”[71] trong tiểu

thuyết Mười lẻ một đêm.

Tác giá Lê Thị Oanh đã coi, Đức Phật, nàng Savitri và tôi là Nồ lực

được đền đáp cùa Hồ Anh Thái Theo tác giá, tác phấm này “là cuốn sách

đúng nghía thể loại tiều thuyết”[49, tr.452]

Hai tác giá Bùi Thanh Truyền và Lê Biên Thùy khi xem xét Những

cách tán quan niệm nghệ thuật về con người trong tiêu thuyết Hồ Anh Thải đà

nhận thấy cách nhìn con người mới lạ của Hồ Anh Thái qua tiểu thuyết Đức

Phật, nàng Savitri và tôi Đó là, “Người viết đã xây dựng thành công kiểu con

người tâm linh con người giác ngộ” [58] Hai tác già này cũng khắng định,

“mồi tiểu thuyết cua Hồ Anh Thái đều là một tiếng nói, một thái độ nhìn đời,nhìn người thống nhất nhưng không đồng nhắt”[58]

Tác giá Dương Thị Quyên trong Luận văn Thạc sĩ cua mình cho rằng,

cách tồ chức kết cấu cốt truyện trong tiểu thuyết Đức Phật nàng Savitri và tôi

là kiểu “kết cấu đáo lộn trật tự thời gian và sự kiện”[35, tr 117] Qua luận vãncua mình, tác giá đà cho người đọc có một cái nhìn khái quát về nghệ thuật

kết cấu cốt truyện trong tiêu thuyết Đức Phật nàng Savitri và tôi.

Còn Đồ Thị Ngọc Lan lại nhận thấy, “tiểu thuyết Hồ Anh Thái nhiềuluận bàn về nhân sinh, về lẻ đời, về cuộc sống” [26, tr.84]

Luận vãn Thạc sĩ cua tác giá Hoàng Anh Tú đà phân tích nhừng ánhhường của chu nghĩa hậu hiện đại trong tiểu thuyết Hồ Anh Thái Tác giá chorằng từ cám quan về con người, cuộc sống cho đến nhừng phương thức củanghệ thuật biểu hiện đều chịu sự chi phối cua chu nghía hậu hiện đại

Tác giả Trần thị Phương Tháo đà kháo sát môtip “tội ác và trừng phạt”trong tiều thuyết Hồ Anh Thái, coi môtip này trớ thành một chủ đề xuyên suốttác phẩm Hồ Anh Thái

Ngoài nhừng bài viết cua các tác già trong nước, tên tuồi Hồ Anh Tháicùng nhừng tiểu thuyết cua ông cũng đà gây được tiếng vang ơ ngoài nước

Wayne Karlin đã nhận định về tiểu thuyết Người đàn hà trên đào (The

Women on the Island) như sau: “Tiểu thuyết mờ ra cánh cưa vào một nền văn

hoá đang phai đấu tranh để định nghía với quá khứ và tương lai của chínhmình”[40, tr.393]

Tác giá Janine Gillon khi viết lời giới thiệu cho ban in của nhà xuất bánL’aube, Pháp 1997 cho rằng “Đây là một cuốn sách giàu tính chiếnđấu”[54,tr.4O6], và “Tiểu thuyết cùa Hồ Anh Thái ra đời trong khuynh hướngđồi mới, phê phán nhừng điều luật đà trờ nên lồi thời”[40, tr.407]

Còn Michael Harris trên thời báo Angeles lại phát hiện Người đàn hà

trên đáo sự “mờ hướng ra trước tư tường mới me và trước ánh hương cua vãn

chương phương Tây” [40, tr.416]

Nhà văn W.D.Ehrhart trong Behind the Red Mist thì khắng định “Trong

sương hồng hiện ra là cuốn sách giá trị và đáng thường thức cua một trong

nhừng nhà văn xuất sắc nhắt thuộc thế hệ sau chiến tranh Việt Nam”[40,tr.437]

Dan Duffy trong bài viêt Nhà văn hâm sinh mang gương mặt nhà ngoại

giao, đãng trên tạp chí Vietnam Forum của Đại học Tổng hợp Yale,

Connecticut, Mỹ, đã cho rằng “Hồ Anh Thái có khá năng phát kiến, khá năngtạo dựng cốt truyện, điều mà độc gia Mỹ chờ đợi ờ một nhà vãn khoa học viềntưởng” [40, tr.452]

Như vậy, đà có nhiều nghiên cứu về Hồ Anh Thái cùng như tiểu thuyết cua ông Các công trình nghiên cứu đà đề cập đến nhừng khía cạnh nổi bật

khác nhau trong sáng tác của nhà vãn này Tuy nhiên, chưa có công trình nào

quan tâm đến phong cách tiều thuyết Hồ Anh Thái như là một đối tượng nghiên cứu khoa học độc lập Chính vì vậy, việc tìm hiếu phong cách nghệ thuật tiểu thuyết Hồ Anh Thái là một việc làm cần thiết, không chi có ý nghía

trong việc xác định phong cách nghệ thuật cua Hồ Anh Thái, mà còn khẳng

CHƯƠNG 1 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT MỚI MẺ VĂ LUÔN VẬN ĐỌNG

1.1 HÒ ANH THÂI - “NGƯỜI LỨC NĂO CŨNG ĐANG VIĨT” 1.1.1 Văi nĩt về tiểu sử Hồ Anh Thâi

Hồ Anh Thâi sinh năm 1960 tại Hă Nội, nguyín quân Ọuỳnh Đôi,Quỳnh Lưu, Nghệ An Lă người con cùa mânh đất giău truyền thống hiếu họcnín dù sinh ra trong hoăn cânh đất nước có chiến tranh âc liệt nhưng Hồ AnhThâi vẫn không ngừng tìm tòi học hoi Thănh quả cùa sự nồ lực học hỏi lẵng trớ thănh một cư nhđn ngănh Quan hệ quốc tế, tiến sĩ Đông phương học.Ống đă từng lă chù tịch hội nhă vên Hă Nội, ùy viín ban chấp hănh Hội nhăvăn Việt Nam vă lăm việc tại Bộ ngoại giao

Hồ Anh Thâi đến với văn chương khi còn rất trĩ bằng nhừng băi viếttrín câc trang bâo Văn nghệ, Vên nghệ Quđn đội nhưng chính tăi năng sângtâc vă nhiệt huyết đă đưa ông đi văo con đường văn chương chuyín nghiệp

Sau khi tốt nghiệp đại học, Hồ Anh Thâi tham gia viết bâo vă lăm côngtâc ngoại giao ớ nhiều quốc gia Đu - Mỹ Đặc biệt, Hồ Anh Thâi có thời giandăi lăm việc ơ Đại sứ quân Việt Nam tại Đn Độ Mânh đất vă con người nơiđđy thật sự hấp dẫn ông, thôi thúc ông đi sđu tìm hiểu con người vă vên hóacua đất nước năy Sau sâu năm trời gắn bó với manh đất vă con người Đn Độ,

Hồ Anh Thâi đă tích lũy được nhiều kiến thức vă kinh nghiệm quý giâ, xứngđâng được gọi lă nhă “Ấn Độ học”

Sau khi về nước Hồ Anh Thái tiếp tục làm công chức ngoại giao Năm

1998, ông được trường Đại học Washinton (Mĩ) mời sang thuyết trình về vănhóa phương Đông Cũng trong chuyến đi đó ông được mời dự liên hoan các

tác gia Quốc tế ờ Toronto (Canada) Cũng trong năm đó cuốn tiểu thuyếtTrong

sương hồng hiện ra được nhà xuất bán Curbstone xuất bán đã khiến

sáng tác cua ông có cơ hội vươn tầm ra thế giới

Sinh ra trong nhừng năm tháng chiến tranh ác liệt, tuổi thơ được chứngkiến nhừng cuộc chiến tranh phá hoại cùa Mĩ, lại có thời gian từng tham giaquân ngũ nên Hồ Anh Thái hiều rõ sự khốc liệt cua chiến tranh Ông hiểu rõnhừng bi kịch mà cuộc chiến này để lại cho con người nên nhừng trang viết

về chiến tranh cùa ông luôn thấm đẫm tình thương dành cho con người đàtừng đi qua cuộc chiến

Là một người có tài lại ham học hỏi, Hồ Anh Thái đà tạo dựng đượccho mình một nền tàng trí tuệ vừng chắc Dù công việc chính cua Hồ AnhThái là một cán bộ ngoại giao nhưng sáng tác vãn chương vẫn là một phầnkhông thể thiếu trong cuộc sống cua ông Với ông, lao động nghệ thuật là mộtquá trình nồ lực và tìm kiếm không ngừng Trong nhừng năm sống và làmviệc tại Ấn Độ, nhờ vốn sống, vốn hiểu biết, vốn ngoại ngừ, Hồ Anh Thái đàtìm ra nhiều sự gặp gờ cúa các nền văn hóa khiến tác phấm cúa ông vừa mới,

lạ, hấp dẫn mà không hề làm độc giá bờ ngờ, lạ lẫm khi tiếp xúc

Là một trí thức, Hồ Anh Thái quan tâm sâu sắc đến sự thay đồi chóngmặt cùa xà hội Con người trong xà hội hiện đại, nhừng mặt trái cúa cuộc đời,nhừng xáo trộn, đổi thay cua các hệ giá trị trớ thành một đề tài hấp dẫn đốivới ông Chi phối sáng tác cua ông, đặc biệt là đối với tiểu thuyết

Là một nhà vãn có cá tính sáng tạo độc đáo, Hồ Anh Thái đà và đangkhông ngừng cho ra đời nhừng thư nghiệm mới lạ để tác phấm cùa mình luônhấp dẫn Hồ Anh Thái đã thực sự là một cây bút tằm cờ cùa nền vãn xuôi ViệtNam đương đại

1.1.2 Quá trình sáng tạo nghệ thuật của Hồ Anh Thái

Hồ Anh Thái đến với vãn chương khi tuổi đời con rất trẻ Bằng mộttrình độ học vấn sâu rộng cùng như vốn hiểu biết uyên thâm, ông sớm thànhcông trong sự nghiệp sáng tác văn chương Hơn ba mươi năm cầm bút, vớitrên ba mươi đằu sách gồm truyện ngẳn lẫn tiểu thuyết, trơ thành chu tịch Hộinhà vãn Hà Nội, cùng với nhiều giái thướng vãn chương, Hồ Anh Thái đàchứng minh được tài năng và sự miệt mài trong lao động sáng tác cua mình.Không còn trẻ, nhưng đến nay ngòi bút cùa Hồ Anh Thái dường như vẫn cònrất sung sức

Ớ độ tuổi hai lăm Hồ Anh Thái xuất ban tập truyện ngắn Chàng trai ở

bến đợi xe (1985) Một năm sau, ông xuất ban cuốn tiểu thuyết đầu tay

đổi mới Với cái nhìn mới mẻ, táo bạo về chiến tranh, Hồ Anh Thái trớ thành

một cái tên tiêu biếu trên con đường tìm kiếm cái mới cua tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Khắng định được tài năng, định hình được phong cách ngay điều đó không có nghĩa là luôn trung thành với một cách viết Trên chặng đường sáng tác cùa mình, mồi tác phẩm như là một lần nhà văn trơ mình Luôn miệt mài trên từng con chừ và tự đặt cho mình một thứ kỹ luật viết của

một nhà văn chuyên nghiệp là phái có đu kỳ năng và nghệ thuật có thể huy

động cám hứng đến khi ngồi vào bàn viết, Hồ Anh Thái liên tục cho xuất bàn

nhiều tác phấm thực sự hấp dẫn người đọc Ó tiểu thuyết Người đàn bà

trên

người Ân phái nhìn lại nhừng hu tục lạc hậu đà đặt gánh nặng hàng ngàn nămlên đôi vai nhó bé cùa người phụ nừ Ấn Người Ấn có lẽ phái giật mình nhìnlại nhừng gì đà và đang xảy hàng ngàn năm qua trên đất nước mình, nhừng gì

con người ta phái chấp nhận trong bất lực và tuyệt vọng qua tập Tiếng thờ dài

qua rừng Kim tước Còn truyện ngẳn viết về giới công chức của Hồ Anh Thái

lại “vừa châm vừa cứu” [42, tr.244] vào huyệt giới công chức Nhà vãn đâmthắng vào lối sống ham danh vọng một cách thực dụng, sự giành giật, giàydụa để mong thăng tiến trong nghề nghiệp của giới công chức một cách cụ thể

và sinh động trong Tự sự 265 ngày, sắp đặt và diễn.

Không chí thành công ớ truyện ngắn lẫn tiểu thuyết, Hồ Anh Thái còn

lấn sân sang một số thể loại khác như chân dung vãn học (Họ trờ thành nhăn

vật của tôi), tiêu luận và biên khao (Namaskar! Xin chào An Độ, Hưởng nào

Hà Nội cùng sông).

Có thể nói, Hồ Anh Thái không bao giờ muốn ngừng nghi trong cuộcđời cầm bút cùa mình Với ông, người sáng tác chuyên nghiệp phái là ngườingày nào cùng dành thời gian để viết chứ không phái ngồi chờ cam hứng tới.Với ý thức nhà văn phái “có đù kỹ năng đề huy động cám hứng Chờ cámhứng tự dẫn thân đến là một thái độ lao động nghiệp dư và có chút thằn bí hóanghề vãn” [47, tr.249-250], miệt mài với từng con chừ bằng tất cá sự cố gắngtrong nhừng năm cầm bút, Hồ Anh Thái đà khắng định được vị trí cùa mìnhtrong lòng bạn đọc, cùng như trên chặng đường tìm kiếm cái mới Không baogiờ ngu quên trong thành công mà luôn hãng hái đi tìm nhừng miền đất mới

lạ, chẳc chẩn con đường tìm kiếm đó cua Hồ Anh Thái chưa dừng lại

1.2 QUAN NIỆM NGHỆ THUẬT MỚI MẺ

1.2.1 Quan niệm về nghệ thuật

Theo Từ điển thuật ngừ vãn học, quan niệm nghệ thuật là “hình thức

bên trong cùa sự chiếm lình đời sống, là hệ quy chiếu ấn chìm trong hìnhthứcnghệ thuật, nó gắn với các phạm trù phương pháp sáng tác, phong cáchnghệ

thuật, làm thành thước đo cùa hình thức văn học là cơ sờ cùa tư duy nghệthuật” [18, tr.275] Quan niệm nghệ thuật không phai là một khái niệm mới,mồi một nhà vãn lớn đều có nhừng quan niệm riêng về nghề văn Định hìnhquan niệm nghệ thuật trong sáng tác, chính là người cằm bút đang định hìnhphong cách cho riêng mình Như vậy, quan niệm nghệ thuật là yếu tố quantrọng cấu thành phong cách cùa một nhà văn Nó chi phối cam hứng sáng tác,đồng thời thể hiện cá tính sáng tạo cua nhà vãn

Trước 1975, mục đích cua văn học là phục vụ cách mạng, vì vậy cácnhà vãn cùng không để quan niệm nghệ thuật cùa mình đi trượt khoi đườngray đó Sau 1986, đời sống vãn học này sinh nhừng vấn đề mới, đề hòa nhậpvới xu hướng mới các nhà văn không ngừng tìm tòi, đồi mới, sáng tạo Quanniệm miêu tá cuộc sống “cho phái đạo” dường như đà thay đổi, văn chươnghướng đến cuộc sống một cách chân thực hơn, trằn trụi hơn Không còn cáinhìn sứ thi về con người về cuộc đời, nhừng trang viết ca ngợi lịch sư hàohùng bất khuất của dân tộc đà lùi lại, nhường chồ cho nồi đau âm i và daidăng trong cá nhân mồi con người, nhừng máng khuất cùa cuộc sống lâu nay

bị che dấu giờ được bóc trằn rõ ràng, chân thực Sự thay đồi chóng mặt cuacuộc sống hiện đại kéo theo sự thay đồi trong quan niệm nghệ thuật cua cácnhà văn đề phù hợp với thời cuộc Tư duy nghệ thuật đồi mới đánh dấu mộtbước ngoặt lớn trong nền văn học đương đại Một nhà văn lớn tạo được ấntượng trong lòng công chúng, tất nhiên, sè phái có một quan niệm nghệ thuậtriêng, độc đáo

Trơ thành hiện tượng văn chương sau 1986, Hồ Anh Thái đà có quanniệm nghệ thuật riêng cua mình Là một người có trình độ học vấn cao, hiểubiết nhiều nên ông rất ý thức trong cái nghề viết Ông nhạy cám với nhừng sựthay đồi cùa thời cuộc nên không khó đề hiểu vì sao quan niệm trong sángtáccua ông có nhiều sự biến chuyển Với Hồ Anh Thái, “nhà văn đích thực phai

tư tế, nhưng không thề nói là “hơn” hay “kém” nhừng người khác”[27] Tư tếtrong quan niệm cua Hồ Anh Thái chính là cái trách nhiệm cùa người sángtác Nhà văn không nhìn cuộc sống một cách hời hợt phiến diện mà phái đàosâu tìm tòi nhừng vấn đề mới náy sinh trong cuộc sống nhiều biến động phứctạp Trước đây, Nguyền Du từng nói: “Chừ tâm kia mới bằng ba chừ tài”, mộtnhà văn có tài chưa đù mà phái là một người thật sự có tâm với công việc cùamình Hồ Anh Thái ý thức rất rõ về điều này Vì thế, trước sự biến đồi khôngngừng của cuộc sống, Hồ Anh Thái luôn miệt mài tìm tòi, học hỏi sáng tạo đểkhông bị tụt lại phía sau Nhà vãn luôn nồ lực đề mồi sán phẩm nghệ thuậtcua mình bắt kịp với “thời đại cùa tốc độ”, để văn chương không bị chậmchạp và nghèo nàn “Văn học là tấm gương phán chiếu cuộc sống”, mà cuộcsống không ngừng biến động nên nhà văn không thể ngừng tìm tòi và sángtạo Có như vậy nhà vãn mới có thể trớ thành “người thư ký trung thành cuathời đại”

Hồ Anh Thái không “đặt văn chương vào tháp ngà mà đề nó chungsống với nhừng vấn đề nhạy cám cùa xà hội” [47, tr.341 ], vãn chương pháiphán ánh được sự phức tạp cua “cõi người”, cõi đời Ông cùng khăng định

“nghề văn là một nghề cao quý, nhưng không thể nói là cao quý hơn nhừngnghề khác được” [27] Chính vậy ông không cho phép mình cấu thà trong khicầm bút Mồi con chừ của ông là cá một sự sáng tạo không ngừng Ông

“không thể viết vãn mà lời lè kềnh càng, rườm rà hoặc cố tó ra đao to búa lớn

để thu hút sự chú ý cua mọi người”[69] bơi đó chì là hình thức lao động nghệthuật “lên gân”, cố hét thật to đề người ta biết đến mình Lương tâm, tráchnhiệm của một nhà vãn chuyên nghiệp luôn hối thúc ông cho ra đời nhừngsản phấm văn chương thực sự có chất lượng tốt Với cái tâm và cái tài cuamình,

Hồ Anh Thái trơ thành một cây bút tiêu biều cùa nền vãn học đươngđại

Cơn người thường hay áp đặt cho mình một khái niệm gọi là “phơngcách” Hồ Anh Thái dường như dị ứng với điều đó Cái gọi là “phong cách”khiến con người ta sợ thay đồi, sợ sự sáng tạo Ông cho rằng định hình phongcách “khiến cho nghệ sĩ trơ nên lười biếng, sợ thay đổi, sợ mạo hiếm” [42,tr.227] Từ đó đẵn đến việc “hiếu nhầm phong cách qua một cái vở ngoài bấtbiến và ngoan cố” [42, tr.227] Với ông “một nhà văn thực sự có phong cách

là có nhiều phong cách và cần thay đồi phong cách cùa mình cho phù hợp vớitừng đề tài và từng tác phấm”[42, tr.227] Nghệ thuật là sáng tạo, nhà vãncùng là người nghệ sĩ, vì vậy phái không ngừng sáng tạo làm mới mình trêntừng trang viết, trên từng con chừ Lao động nghệ thuật nghiêm túc, luôn có ýthức về nghề nghiệp, không cho phép mình lười biếng, Hồ Anh Thái “rất sợnền vãn nghệ mà các nghệ sĩ luôn tự lấy làm hài lòng với phương pháp mìnhlựa chọn Người ta cứ khăng khăng bám riết lấy một phương pháp, tự an uirằng mình đà định hình một phong cách” [42, tr.227] Định hình được phong

cách ngay ơ tiêu thuyết Người và xe chạy dưới ánh trăng nhưng Hồ Anh Thái

không bó hẹp mình trong cái khuôn khồ đó Nhà vãn đà luôn nồ lực vươn lên,phóng ngòi bút tới mọi ngõ ngách cuộc sống, hình thành nhừng quan niệm tưtường mới về nghề văn, về cái nghiệp vãn chương.

Với một quan niệm mới mé về phong cách sáng tác, Hồ Anh Thái đà

âm thầm sống, âm thầm viết và đế chứng minh mình không nói suông Hẩngnăm, ông đều cho ra đời nhừng tác phâm mới ca nội dung lẫn hình thức.Nhừng dấu ấn riêng cua ông trong từng thể loại chính là minh chứng cùa sựvận động trong quan niệm nghệ thuật cua Hồ Anh Thái Với chu đề đời tư thế

sự, nhà vãn nói nhiều đến nhừng mất mát, đau thương mà con người phai chịuđựng do chiến tranh, nhưng đứng trước sự thay đồi cua con người trongcuộcsống hiện đại, nhà văn chuyển sang bóc trần bộ mặt già tạo cùa con người,vạch ra bao nhiêu thói hư tật xấu trong cuộc sống hiện đại Với Hồ Anh Thái,viết nhiều về cái ác là mờ đường cho cái chân thiện mì có cơ hội tồn tại vàphát triền Cuộc đấu tranh giừa thiện và ác vẫn diền ra hằng ngày, lên án cái

ác, bênh vực cái thiện một câu chuyện đà cù nhưng nói mài không hết Hiểu

rõ giá trị cùa cuộc sống không nằm ơ giá trị vật chất, không nằm ờ quyền lực,địa vị danh vọng và nó cũng không tồn tại ớ đời sống bàn năng nên Hồ AnhThái đà nồ lực xây dựng cho mình một quan niệm nhân sinh, nhừng chiêmnghiệm, triết lý về cuộc sống con người mới mẻ Giá trị cùa cuộc sống nàychính là tình thương yêu, lòng nhân ái con người dành cho nhau Cái cuốicùng làm nên giá trị cua một con người chính là tấm lòng cùa họ Một trái tim

ấm áp cua con người có thể sươi ấm được bao mành đời bất hạnh Làm đượcđiều đó, bán thân mồi người sè luôn cam thấy hạnh phúc, thanh thán Một lốisống chạy theo ích ký cá nhân chí khiến con người luôn lao tâm khồ tứ vớinhừng toan tính và cuối cùng cũng trẳng tay, tàn tạ cá tâm hồn lẫn thể xác Đóchính là quan niệm nhân sinh đầy triết lý cùa Hồ Anh Thái

Cũng từng quan niệm “hiện thực là nhừng gì ta nghe ta thấy, ta trainghiệm là chưa đu Hiện thực còn là cái ta cám thấy nừa Nhừng gì tồn tại ớthế giới bên ngoài đều có thể tìm thấy ơ thế giới bên trong mồi con người, ớtrong tâm và trí cùa họ Cá một đời sống tâm linh cũng là hiện thực, không aidám nói đà đào sâu thấu hiểu cái thế giới ấy” [47, tr.253-254], nên yếu tốhuyền ao xuất hiện nhiều trong sáng tác cúa Hồ Anh Thái là một điều khôngquá khó hiếu Cuộc đời này cùng có nhừng điều con người không giái thíchđược, cũng chẳng ai dám phu nhận sự tồn tại cùa thế giới ảo nên đối với HồAnh Thái thì “tái hiện đời sống con người mà chỉ dùng mồi công cụ hiện thực

là không đù, như thế là tự làm nghèo trang viết cua mình” [47, tr.254] Bơichi nhừng gì mắt thấy tai nghe thì nhà vãn chưa thề tái hiện hết được màusắccua cuộc sống Nhà văn phài càm nhận cuộc sống bàng tâm hồn cùng mộttrái

tim nhạy càm, huy động tất cá mọi giác quan cùa mình mới có thể tái hiệnđược tất ca các âm thanh hồn tạp cùa cuộc sống này Cuộc đời thực có nhừngđiều quá vô lý nhưng nó vẫn tồn tại một cách có lý Nhừng điều huyền ào,khác thường trong sáng tác cua Hồ Anh Thái là cách ông lý giải cho nhừngđiều vô lý đó

Biết cách làm phong phú cho mồi sáng tác cùa mình, để mồi trang viếtthêm sinh động đó là điều mà nhà văn hướng tới trong cuộc đời cầm bút củamình Điều đó lý giái vì sao Hồ Anh Thái đà coi “tiểu thuyết là một giấc mơdài, gấp sách lại người ta vừa mừng rơn vừa thoát khỏi cơn ác mộng, lại vừanuối tiếc vì phái chia tay với nhừng điều mà đời thực không có” [47, tr.248].Nhừng giấc mơ đó còn thật hơn ca cuộc đời, khiến người đọc đứng giừa mơ

và thực Và nhà vãn đã tìm đến cõi tâm linh tái hiện nó một cách sinh độngnhư một điều tất yếu Nhừng khoanh khắc hiện hồn cua người chết, nhừnggiấc mơ kỳ lạ cua người đang sống hiện lên trong tác phẩm Hồ Anh Tháimộng mị, huyền áo, ma quái Tìm đến cám hứng tâm linh là cách để nhà vãn

tìm đến sự thanh tịnh cho tâm hồn, giãi thoát con người trước tội lồi, an uicon người trước sự nghiệt ngà cua đời, để cuộc sống chỉ còn lại tình yêuthương và nhừng điều tốt đẹp.

Không hề nói suông, các quan niệm về vãn chương cứa Hồ Anh Tháiđều được ông thề hiện cụ thể trong tác phẩm Từ nhừng tập truyện ngắn đầutay cho đến nhừng tiểu thuyết gằn đây nhất, nhà vãn đều thể hiện được sựsáng tạo độc đáo cua mình Quan niệm về nghệ thuật đà chi phối phong cáchsáng tác cùa Hồ Anh Thái khiến tác phấm cua ông luôn là sự hấp dẫn đặc biệtđối với người đọc

1.2.2 Quan niệm nghệ thuật về con ngưòi

Con người là nhân tố đầu tiên cùa văn học, hiện lên trong một tác phẩmvới nhừng tính cách, bán chất và số phận cụ thể “Con người là điềm xuấtphát, là đối tượng khám phá chu yếu vừa là cái đích cuối cùng là điểm quychiếu, là thước đo giá trị cua mọi vấn đề xà hội, sự kiện và biến cố lịch sử”[58] Một trong nhừng chức năng quan trọng cùa vãn học thanh lọc tâm hồncon người, hướng con người tới cái chân, thiện, mỹ trong cuộc sống, vì vậykhi cầm bút, nhà văn luôn coi con người là đối tượng trung tâm cúa mình.Quan niệm nghệ thuật về con người chính là điềm nhìn nghệ thuật của nhàvăn khi khai thác nhừng “hằng số tâm lý” của con người Thông qua nhừngquan niệm khác nhau về con người, nhà vãn thể hiện tư tướng nhân sinh củamình bằng tác phấm Quan niệm nghệ thuật về con người mang tính lịch sư

xà hội vì vậy, nó thể hiện được sự thay đồi cùa đời sống văn học cũng như sựvận động trong tư tướng sáng tác cùa một nhà văn

Trên con đường đồi mới cùa vãn học Việt Nam quan niệm nghệ thuật

về con người cùng có sự thay đồi Vãn học trước 1975 chu yếu để phục vụ cuộc kháng chiến thần thằn thánh cùa dân tộc nên con người được xây dựng

là con người cùa cộng đồng, con người sừ thi, con người hướng tới vé đẹp hoàn hao Ó đó, con người dường như chỉ được phép thể hiện nhừng điều tốt

đẹp, ước mơ, khát vọng mang tinh thần dân tộc Con người được nhìn nhận

một cách phiến diện mà bô qua chiều sâu, chiều khuất lấp Mọi giá trị cá nhân

cua con người lùi lại phía sau nhường chồ cho lợi ích cộng đồng, lợi ích tập thề, bời “nhà văn chỉ được giao phó công việc như một cán bộ truyền đạt đường lối chính sách bằng hình tượng văn học sinh động” [10, tr.2] Người nghệ sĩ chịu sự chi phối cua hoàn cành nên quan điểm sáng tác của các nhà

văn nhà thơ gắn liền với sứ mệnh thiêng liêng cao cá là phục vụ quê hương,

đất nước.

Trong sáng tác cua mình, Hồ Anh Thái rất quan tâm đến con người bànnăng, con người dục vọng cá nhân, bị bàn năng điều khiển, chi phối Conngười bàn năng cũng đà xuất hiện nhiều trong sáng tác cùa Chu Lai, BaoNinh, Tạ Duy Anh , nhưng cái khác của Hồ Anh Thái là ông đà xây dựngnên nhừng con người điển hình cho đời sống ban năng, mà ớ đó con ngườisống với một mục đích duy nhất là thỏa màn sự đòi hói vô độ cùa bàn thân đềcàng lúc càng lún sâu trong tội lồi không tìm được lối ra Có thể thấy rõ là HồAnh Thái không đưa ban năng tình dục vào như một cách để câu khách màđằng sau nhừng bi kịch nhân sinh đó nhà văn vẫn hy vọng vào một chút lươngtâm còn sót lại của con người Con người trong cuộc sống hiện đại, với lốisống hương thụ, sống gấp gáp, hời hợt đà được Hồ Anh Thái tô vè một cách

ấn tượng Thế giới nhân vật đa dạng, đầy đu mọi tằng lớp, mọi thế hệ, đầy đùmọi hạng người Dù là osin hay đến cá nhừng ông quan cao cấp đều lố bịchkệch còm như nhau Thông qua đó, nhà văn gióng lên một hồi chuông cánhbáo về sự xuống cấp cùa đạo đức, lối sống cua con người trong xà hội ngàynay Nhừng cám dồ cùa vật chất khiến con người không vượt qua được bànthân nên sa lầy vào nhừng cuộc chạy đua địa vị, danh vọng quyền lực Khibàn năng trồi dậy, mọi giá trị đạo đức đã không còn ý nghĩa Viết về conngười cá nhân trong đời sống ngày hôm nay, Hồ Anh Thái đang gứi nhừngthông điệp về giá trị làm người cua mình tới bạn đọc

Bên cạnh nhừng con người méo mó về nhân cách, mang đầy tội lồitrong tâm hồn thì vẫn có nhừng con người bị giằng xé giừa thiện và ác, tìmmọi cách thoát ra khỏi vũng bùn cua tội lồi và hướng tới sự sám hối Có thềcoi đây là cuộc đấu tranh giừ thiên thần và ác quý trong ban thân mồi conngười, trong mọi xà hội Trong mọi thời đại, cuộc đấu tranh này chưa bao giờkết thúc, chưa bao giờ có điếm dừng Chì khi cái đẹp, cái thiện trong banthânmồi cá nhân chiến thắng thì cái ác cái xấu sè không còn chồ đứng trongcuộc

sống này

Với cái nhìn hướng thiện, Hồ Anh Thái hướng sự chú ý cùa mình tớicon người với nhừng ước mơ khát vọng cao đẹp, dám sống hết mình với tuồitrẻ, với đam mê, khát khao Dù cuộc sống có khó khăn vất vả như thế nào,con người trong sáng tác cúa Hồ Anh Thái cũng cố gắng hết mình để vượtqua nhừng rào cân cuộc đời, hướng tới một tương lai tốt đẹp Nhừng người tré

tuồi đầy nhiệt huyết như Yến, Đô (Trong sương hồng hiện ra) đà dám sống

hết mình vì tình yêu, dám đấu tranh cho hạnh phúc Tình yêu đà giúp họ vượtqua sự cấm đoán cúa mẹ Yến để cuối cùng được sống hạnh phúc bên nhau.Trong chiến tranh, tường chừng như hạnh phúc riêng tư luôn phai đứng sau,nhường chồ cho tinh thần tập thể, nhưng đâu đây vẫn có nhừng con ngườidám đấu tranh vì tình yêu, vì hạnh phúc riêng Đó là một cái nhìn mới me cua

Hồ Anh Thái trong quan niệm nghệ thuật về con người

Bên cạnh nhừng con người dám sống, dám đấu tranh vì hạnh phúc cánhân thì vẫn có người phài chôn vùi ước mơ hạnh phúc cá nhân, chấp nhận

sống một cuộc đời cô đơn Với tiểu thuyết Người đàn bà trên đáo, nhà vãn đà

khai thác thành công hình ánh nhừng người nừ thanh niên xung phong đã hisinh tuồi xuân trong chiến tranh với một niềm hi vọng hòa bình sè hạnh phúchơn, nhưng khi trớ về với cuộc sống họ phái đối mặt với nhừng điều còn đaukhồ hơn khi ơ chiến trường Họ đau đớn cà tâm hồn lẫn thể xác, cô đơn lạclõng giừa cuộc đời, ngờ ngàng trước hiện thực cuộc sống Trong chiến tranhthiếu thốn về vật chất, sống cơ cực vất vá nhưng họ luôn có niềm tin vào ngàymai Giờ đây, khi sống trong hòa bình, cuộc sống đã bớt đi nhọc nhằn thì họlại mất hết niềm tin vào cuộc sống Mà khi con người mất niềm tin là mất tất

cà Chiến tranh đà khiến nhừng giấc mơ về hạnh phúc cá nhân bị vùi lấp trongbom đạn Hòa bình là lúc để nhừng cô thiếu nừ năm xưa thực hiện giấc mơhạnhphúc đó Nhưng cuộc đời không phái lúc nào cũng thuận chiều Hồ AnhThái đà khai thác thành công hình ảnh con người cá nhân, con người ban thể,con người khao khát hạnh phúc lứa đôi, cái hạnh phúc mà nhừng năm thángchiến tranh họ phái dấu đi, nhường chồ cho lợi ích tập thể, lợi ích cộng đồng

Cũng có hoàn cánh giống nhừng người đàn bà trên đáo, Miên và Giềng trong

Côi người rung chuông tận thế là nhừng nạn nhân cùa chiến tranh mang bi

kịch cùa người phụ nừ trớ về từ chiến tranh Đề cập đến con người bân thể,con người cua nhừng khát khao làm vợ làm mẹ, là cách nhà văn phá vờ cáinhìn về con người sư thi, con người cộng đồng cúa dòng văn học trước 1975

Hồ Anh Thái luôn dành cho nhân vật của mình tấm lòng trân trọng ưu ái, dù

là con người tốt hay xấu Ông không ca ngợi con người quá mức, nhưng cùngkhông che đậy, bao biện cho nhừng kẻ thiếu nhân cách Qua nhùng gì HồAnh Thái viết, có thề thấy rõ nhà văn muốn khắng định sè thật khó để đi tìmkiếm một con người hoàn háo Bời trong mồi con người đều tồn tại cái thiện

và cái ác Chì khi con người biết vượt lên hoàn canh, biết đấu tranh cho cái

đẹp, biết nuôi dường cái thiện, lòng nhân ái, tình yêu thương thì con ngườimới chiến thắng được cái xấu, trơ thành người tốt được.

Không lặp lại một ai, cũng như không lặp lại chính mình, mồi sáng tác cua Hồ Anh Thái là một cuộc phiêu lưu trải nghiệm đầy thú vị Sự nhạy cám

với nhừng thay đồi cùa xà hội đà giúp Hồ Anh Thái hiểu rõ con người là nguyên nhân cùng là nạn nhân cua nhừng biến động xà hội Con người cùng

phức tạp, đa dạng không kém gì cuộc sống Con người luôn có nhừng mặt đối

lập nhau, mâu thuẫn nhau, thiện-ác, tốt-xấu, cao cá-thấp hèn, thiên ác

thần-quỷ Mồi nhân vật cua ông, vì thế luôn như một mánh tâm trạng cùa con người, khi được lắp ghép lại trơ thành một bức tranh đầy đủ mọi tâm trạng.

Với tài năng cùng sự nghiêm túc với nghề nghiệp cua một “nhà văn đích thực

phái từ tế”, Hồ Anh Thái đã có cái nhìn đa chiều về con người Chính quan

Trang (Người và xe chạy dưới ảnh trăng) luôn bị ám ánh bời hình ảnh mẹ bị thiêu rụi trong đám cháy, Mai Trừng (Cõi người rung chuông tận thế) thì

không thể sống như một người bình thường bơi lời nguyền vì quá uất ức cuacha mẹ nàng để lại Bao nhiêu thế hệ sống trong hòa bình nhưng họ vẫn phaihứng chịu nhừng hệ lụy do chiến tranh để lại Hồ Anh Thái đà nhìn nhận cuộcchiến không chi bàng đôi mẳt của một người lính, một nhà vãn mà bẳng đôimắt, bàng tầm tư tướng cua một nhà triết học

Với một vãn phong đa dạng và cái nhìn đa chiều về cuộc sống, Hồ AnhThái đà dám phơi bày trong tác phấm cúa mình nhừng cái đáng lè không đượcphép tồn tại trong cuộc sống nhưng nó vẫn tồn tại và được con người chấpnhận Ngòi bút cùa ông chiếm lình cuộc sống cá bề rộng lẫn bề sâu Mọi vấn

đề, mọi ngóc ngách cua cuộc sống hiện đại, nhừng phần khuất lấp trong sâuthăm tâm hồn con người cũng được Hồ Anh Thái mồ xê trong tác phấm HồAnh Thái trăn trớ nhiều về con người, về sự thay đồi cùa cuộc sống hiện đại

và không thể khoanh tay đứng nhìn, Hồ Anh Thái đà bóc trần bao bộ mặt giátạo cua cuộc sống hiện đại với mong muốn cuộc sống ngày một tốt đẹp hơn.Với một cái nhìn sắc lạnh tỉnh táo trước sự biến đổi chóng mặt cua cuộc sốnghiện đại, nhà văn moi ra nhừng gì nhơ nhớp nhất cúa cuộc đời, nghiêm túcnhìn nhận lại tất cá Bao nhiêu con người là bấy nhiêu bộ mặt được Hồ AnhThái tô vè với tất cả nhừng gì lố bịch nhất, quái gớ nhất, kệch cờm nhất.Nghiêm túc với nghề nghiệp, luôn nồ lực hết mình trong từng trang viết, HồAnh Thái đà đạt được nhiều thành quá đáng ghi nhận trong hành trình sángtạo nghệ thuật

Là một nhà văn luôn có ý tường làm mới cách viết của mình, ngôn ngừvăn chương cua Hồ Anh Thái cũng đầy tính sáng tạo Khắt khe trong mồi conchừ viết ra, dù ở truyện ngắn hay tiểu thuyết, Hồ Anh Thái đều tạo ra đượcnhừng vẻ đẹp riêng, mang phong thái riêng Ông sư dụng các lớp ngôn ngừmộtcách hợp lý, không bị sa đà, bừa bài, bới với ông “người viết vãn khôngphái vì thế mà bạ gì cùng viết Biết sử dụng chừ cũng phái thận trọng nhưdùng súng dùng dao Chớ viết nhờn tay quen tay Chớ viết vì ngứa tay ngứa

da đầu Viết phài từ thôi thúc tự thân” [70]

Sáng tác vãn chương với Hồ Anh Thái cũng như làm diền viên Trongcuộc đời cúa mình, nhà văn phái đóng nhiều vai khác nhau Nhà vãn phái biếtsống với nhừng tâm trạng biến hóa Mồi nhân vật, với ông là một lằn đượcgiao vai diền mới, có thêm nhừng trải nghiệm mới, phiêu lưu mới, “có lúc làtrê con, có lúc là người phụ nừ bị ruồng bo, lúc là tế sư, lúc là người đàn bàngoa ngắt, lúc là giám đốc, lúc là người đồng bóng khác thường”[63] Chính

vì vậy, vãn chương của Hồ Anh Thái đa dạng, với nhiều dạng người, nhiềutằng lớp Nhà vãn cũng không ngại đụng chạm tới nhừng vấn đề nhạy cámtrong cuộc sống hiện đại Khi “nhà chức trách và lực lượng cánh sát biến điđâu hết cá” [47, tr.90] thì nhà vãn phái lên tiếng Và Hồ Anh Thái đà lên tiếngmột cách quyết liệt, đầy trách nhiệm và cùng thật yêu thương

Là nhà vãn không bao giờ bàng lòng với nhừng gì mình có, nhừng thứ

có sẳn, trong lương tâm nghề nghiệp cúa mình, Hồ Anh Thái luôn có suy nghisáng tạo, tìm kiếm cái mới Mồi tác phấm là một cuộc tìm kiếm, thám hiểmmới “Tôi là người không bằng lòng với nhừng gì sẵn có và dề kiếm, cho nênluôn tìm cách tạo ra nhừng công cụ mới Nhừng cuộc khám phá đầy tínhphiêu lưu ấy trước hết đem lại niềm vui cho chính người thám hiểm” [42,tr.225] Với tính thích phiêu lưu cùng trí tuệ sắc sảo, Hồ Anh Thái đà cho ramắt nhừng trang tiểu thuyết thật sự có sức cuốn hút với người đọc

Hồ Anh Thái quan niệm “người viết vãn phái là người lao động vật vàtrên từng con chừ, mà là chừ sáng tạo Nếu không thì nhiều nghề khác cùngviết được ra chừ, đâu cần nghề văn” [42, tr.226] Ông ý thức về nghề nghiệp,khẳt khe với nhừng gì mình viết ra Nhà vãn cùng luôn tâm niệm người làmvănchương phải là người “phu chừ”, nên mồi sáng tác của Hồ Anh Tháimang một màu sắc mới lạ, độc đáo, thề hiện được lối viết táo bạo sự cùng sự

nồ lực không ngừng nghi Ông đà khắng định được tên tuổi cua mình tronglòng bạn đọc Cái tên Hồ Anh Thái trớ thành một thương hiệu văn chương uytín, không chi nhờ tài năng mà quan trọng hơn cá đó là lương tâm cua mộtngười cầm bút

Trên chặng đường cằm bút hơn ba mươi năm cúa mình, Hồ Anh Thái

đà có rất nhiều quan niệm khác nhau về vãn chương Sự vận động trong quan

niệm nghệ thuật cua Hồ Anh Thái giúp ông tiếp cận và chiếm lĩnh thế giới rộng hơn, sâu hơn, khiến cho nhừng sáng tác cua ông ngày càng độc đáo Tất

cá các quan niệm nghệ thuật về con người, về nghề văn, về người sáng tạo

văn chương cua Hồ Anh Thái đều rất sẳc sảo, nhạy bén Có thể nói, sự vận

động trong quan niệm nghệ thuật của Hồ Anh Thái chính là cơ sớ quan trọng

để nhà vãn đạt được nhừng thành qua sáng tạo đáng trân trọng.

GIÀU ÁM ÁNH

2.1 THẾ GIỚI NHÂN VẬT Độc ĐÁO

2.1.1 Nhân vật được “cá tính hóa” cao độ

• • •

Nhân vật trong tác phấm văn học, đặc biệt trong nhừng tác phấm tự sự

là nơi tác giá gừi gắm tư tướng, nhân sinh quan Nhân vật được coi là mô hình

về thế giới con người của mồi nhà vãn, là kết quá cùa sự nồ lực sáng tạo, làyếu tố cơ bản làm nên phong cách nghệ thuật cùa một tác gia Mồi thời đạinền vãn học có sự thay đồi thì quan niệm về nhân vật cũng thay đồi theo HồAnh Thái là một nhà văn có nhiều tư tường trong việc làm mới sáng tác củamình nên nhân vật trong các sáng tác cua ông cùng có nhiều điểm mới lạ, gây

sự tò mò cho độc gia Nhân vật của ông không theo một khuôn mẫu định sẵn

mà mang nhiều yếu tố gây bất ngờ, phù hợp với sự thay đồi trong dòng cháycua nền vãn học nước nhà, cùng như tâm lý tiếp cận tác phẩm cùa độc giá

Cá tính hóa nhân vật theo Từ điển thuật ngừ Văn học là “Biện pháp

nghệ thuật làm cho nhân vật có cá tính sinh động và trớ nên con người cụ thềxác định Là một phương diện quan trọng cùa điển hình hóa” [18, tr.33] Với

sự sáng tạo không mệt mói vì nghệ thuật, Hồ Anh Thái đà xây dựng nên cácnhân vật trong sáng tác cùa mình hết sức độc đáo và đầy tính cá tính Đặcđiểm dề nhận thấy là các nhân vật được nhà vãn cá tính hóa cao độ Mồi nhânvật trong tác phấm cùa Hồ Anh Thái đều được nhà vãn dồn hết tâm huyết cuamình vào đó Ông quan tâm đến từng số phận nhân vật, khai thác nội tâm của

họ một cách sâu sắc Một trong nhừng vấn đề nhức nhối cua cuộc sống hiệnđại là con người ngày càng tha hóa biến chất về nhân cách, mái mê chạy theo

nhiêu lần quà vặt khai vị điểm tâm lót dạ” [45, tr.100] Nhân cách, lý trí đàkhông còn chồ đứng khi bán năng lên tiếng, vì thế, mục tiêu sống duy nhấtcua người đàn bà này là săn lùng đàn ông, “cô có hai thứ cô mê sưu tầm làđàn ông và nhà” [45, tr.60]_ Dường như không có người đàn ông nào có thềthoát khoi tằm ngắm cua cô, “cô ngừi ngay ra mùi gã đàn ông nào có thề cưa

đổ dề dàng Cô ngừi ngay ra mùi đất ơ nơi có thể chia bôi được một cănphòng, thậm chí một căn hộ Thậm chí có thể ngừi ngay ra mùi đất trên thânthề cái người đàn ông bẳt đầu dan díu” [45, tr.60] Cô say sưa với nhừng cuộcphiêu lưu tình ái, mê đắm tình dục một cách hoang dại, điên loạn Gặp mộtcon mồi nào mới là cô lại ru rê “ờ lại ngủ cho vui” [45, tr.101] Mồi lời côphát ra đều đậm màu sắc tình dục một cách vô độ, vô liêm si Hồ Anh Tháikhông chí coi đó là một phần bán năng mà ông đà phóng đại điều đó lên đínhđiểm như một cách để cá tính hóa cao độ nhân vật cua mình khiến họ trớthành nhừng con người khác biệt, không giống ai

Đáng sợ hơn nừa, để thoa màn ham muốn vô độ của mình nhân vật của

Hồ Anh Thái sẵn sàng tìm mọi cách để đạt được nhu cầu, như bộ ba nhân vật

Cốc, Bóp, Phù trong Côi người rung chuông tận thế Ba chàng trai con nhà

lắm tiền nhiều cua, có chung niềm dam mê là săn tìm cám giác khoái lạc Cốctìm mọi cách chiếm đoạt đàn bà Chí cần hắn đề mắt tới là hắn sẽ làm mọicách đề cô gái đó sè phái nghe lời hắn một cách ngoan ngoàn, bàng lời đềnghị nhẹ nhàng “đêm nay em đừng về khách sạn, về nhà anh mà ngủ” [47,

tr 12] cho đến nhừng lời đe dọa trắng trợn “có muốn thành hoa hậu, á hậu haythành thương binh?” [47, tr.12] Với nhừng chiêu thức ghê sợ cua mình, Cốctrờ thành một cao thù sát gái đáng sợ nhất “chưa một con mồi nào mà thằngCốc ngắm bắn lại thoát được”[47, tr.21] Trong khi đó, Phũ lại có sờ thích sưutằm quần lót nhừng người phụ nừ sau khi đà ngù với hấn Sau cái chết cuaPhù bạn bè tìm thấy 101 cái quằn lót trong cặp khi hắn chi mới ờ độ tuồihaimươi bốn Con số đó tố cáo sự sa đọa không có giới hạn của Phù Còn Bóplại

có tính cách quái đán hơn ca Bóp chi có được khoái cam khi được bóp cồ bạntình Hắn đà chạy khắp trường để đòi bóp cồ bạn gái hẳn Hắn tìm được cámgiác ngay cá khi được bóp cồ con vật nào đó, hắn lắy con dê trong nhà hànglàm vật thí mạng, tồ làm bếp trong nhà hàng gọi Bóp là “pháo thù bấn pháohoa” [47, tr.48] Bên cạnh ba chàng trai đó, nhân vật Yên Thanh cũng đượctác giá nhẳc đến bời nhừng chiến công tình trường hoành tráng cua cô gái có

“gương mặt Đức mẹ Đồng trinh không thể nào bắt bụi trằn tục” [47, tr 108].Yên Thanh chìm đấm trong cuộc sống nhục dục vô độ, cô không thề sống nồinếu thiếu vắng tình dục trong vòng một tháng bời “đòi hoi nhục dục cua cô tathường xuyên và cuồng dại” [47, tr 144] Hồ Anh Thái đà rất thành công khimiêu tá nhân vật trong trạng thái đằy ham muốn nhục thể, sống như nhừng kẻbệnh hoạn, lao vào tình dục nhừng con thiêu thân Đó là kiểu nhân vật điểnhình, đại diện cho một số thanh niên đốn mạt, hư hòng, ăn chơi sa đọa, sống

một cách bệnh hoạn, thèm khát tình dục vô độ.

Nàng công chúa Savitri trong Đức Phật nàng Savitri và tôi, cũng được

nhà văn Hồ Anh Thái gừi gắm vào đó nhiều tư tương, nhiều chiêm nghiệm vềcuộc đời Suốt đời nàng theo đuồi tình yêu với hoàng tư Siddhattha, dù saunày hoàng từ đà từ bo mọi quyền lực để trờ thành Đức Phật nhưng công chúavẫn không từ bo tình yêu cua mình Yêu hoàng tư Siddhattha là thế nhưngnàng cũng chìm trong tình dục hết sức phóng túng, hối há và tham lam Ngườichồng đầu tiên nhanh chóng kiệt quệ vì nhừng ham muốn tình dục vô độ cuanàng, “ta nhanh chóng biến vị tiểu vương già thành một bộ xương khô” [49,

tr 127] Chồng già không thề làm nàng thoa màn nàng tự tìm đến chàng Yasa

để tận hường hết nhừng cơn thèm khát cua bán thân, và coi Yasa “là sự đền

bù cho số kiếp lấy chồng già” [49, tr 129] cùa nàng Vị vương gia chồng nàng

đà phái băng hà ngay khi đang trong cơn hoan lạc với nàng Chồng chếtnàngtrốn khoi vương quốc của chồng Giống con thú xồng khói chuồng, nànglao

vào nhừng cuộc ân ái như nhừng kè đói khát Cuối cùng nàng cùng nhận ranàng tìm đến họ chì để đờ buồn khi cô đơn, khi nàng thấy đói lòng mà thôi.Tình dục cua nàng không gẳn với tình yêu mà chi để giái quyết nhu cầu hammuốn, thoa màn đời sống ban năng Chính lối sống bán năng đó là nguồn gốccua nhừng hành động phi nhân tính Tình dục không còn là một phần trongmồi con người nừa mà trờ thành mục tiêu sống duy nhất trong bàn thân cácnhân vật cùa Hồ Anh Thái Bằng việc đây tính cách nhân vật lên đỉnh điểmvới lối sống quái dị một cách đáng báo động, Hồ Anh Thái rung lên một hồichuông canh báo trước sự sa đọa cua một lớp người Phơi bày ra sự xuốngdốc cùa một lối sống, nhà vãn không chỉ cho người đọc thấy rõ bộ mặt thậtcua xà hội, mà còn mong muốn con người nhìn lại mình một chút, xem lạicách sống cua mình một chút, dành một chút thời gian để ngẫm lại nhừng gìmình đà làm, để cuộc sống này ngày một tốt đẹp hơn, tâm hồn con ngườiđược thanh sạch hơn

thông cám, chia sẻ với con người trong mọi hoàn cành bằng cái nhìn đa chiều

về con người, về cuộc đời Con người có thề xấu xa từ trong bàn chất, có thề

do vì hoàn canh mà lầm đường lạc lối nhưng tự trong bán thân mồi người đềutiềm ấn một sức sống mành liệt khiến họ có thể đối mặt với hoàn canh, không

dề dàng gục ngà trước hoàn cảnh Cuộc đời đầy rẫy nhừng cạm bẫy, conngười phái sống và đối mặt, vậy nên bàn thân mồi người phái có một sự lựachọn đúng đắn cho lối sống cua mình, đó là thông điệp Hồ Anh Thái gưi đếnbạn đọc

2.1.2 Nhân vật mang yếu tố kỳ ảo

Trên con đường đồi mới cùa tiều thuyết hiện đại Việt Nam, các nhà vănluôn cố gắng tìm tòi sáng tạo trong cách viết để mang lại cho nền vãn họcđương đại một bộ mặt mới Dường như không bàng lòng với nhừng kiểu xâydựng nhân vật phân tuyến, các nhà văn sau 1986 đà có nhiều sáng tạo trongviệc xây dựng hình tượng nhân vật khá đặc biệt Bạn đọc tìm thấy yếu tố kỳ

ao xuất hiện nhiều trong sáng tác cùa Nguyền Bình Phương, Nguyền Việt Hà,

Võ Thị Háo Cũng như nhừng nhà văn cùng thời, Hồ Anh Thái là ngườiluôn có ý thức “lạ hóa” trong sáng tác, nhằm mang đến cho người đọc nhừnggia vị mới đầy thú vị Một trong các gia vị lạ là nhà vãn đưa yếu tố kỳ áo vàotrong nhân vật cùa mình Chất liệu kỳ ào này không chí giúp phán ánh đượcnhừng điều bí ẩn, bất ngờ trong cuộc sống mà còn tạo nên nhừng bước độtphá lớn trong nghệ thuật tự sự đương đại

Kiểu nhân vật này đà từng xuất hiện trong văn học trước đó nhưngtrong vãn học đương đại chúng không đơn thuần là nhừng nhân vật ma quái.Các nhà văn đã có nhiều sáng tạo trong việc xây dựng nhân vật kỳ ao khiến

nó nhập nhòe, khó phân biệt giừa hư và thực, giừa cuộc sống thực tại và cuộcsống phi thực tế, giừa cõi âm và cõi trần Con người và nhừng bóng ma vật vờbên nhau một cách khó phân biệt Nhân vật có sự biến hóa kỳ lạ, có khilànhừng con người bình thường, nhưng có khi lại thể hiện nhừng khá năng đặc

biệt khác người Có thể thấy rõ điều này trong Thiên sử cua Phạm Thị Hoài

khi nhà vãn sư dụng yếu tố huyền thoại cúa cồ tích để xây dựng nhân vật béHon “Bé Hon ra đời, khi mẹ tôi tương không còn sinh nơ được nừa Một bừa,không hiểu sao cá dây quằn áo nhà phơi bị bo quên qua đêm ngoài trời Kì lạ,chi riêng bộ đồ lót cua mẹ đẫm sương và loang lồ vết từa tựa như chàm” [19]

Các nhà văn Tạ Duy Anh (Thiên thần sảm hối), Châu Diên (Người sông Mê), Nguyền Bình Phương (Người đi Vứ/7g) cùng là nhừng cái tên có ý thức trong

việc sứ dụng yếu tố huyền thoại kỳ áo khi xây dựng nhân vật Và Hồ AnhThái, nhà văn với nhừng “bứt phá sáng tạo” cùng không nằm ngoài xu hướngnày Nhân vật trong tiểu thuyết cùa ông mang nhiều bí ấn thậm chí phi thực

tế Hồ Anh Thái đà xây dựng kiểu nhân vật này như là một cách làm phongphú trí tương tượng cùa con người về cuộc sống Dấu ấn cua nhừng chi tiếtphi lí, giàu trí tường tượng phai kể đến sự mất tích một cách bí hiếm cùa Nhà

trong một chuyến đi xuyên rừng thăm người yêu ớ tiều thuyết Người đàn hà

trên đào Sau câu chuyện đó, nồi ám anh, sợ hài mồi khi đi qua khu rừng cứ

bám riết nhừng cô gái trên lâm trường Khiến họ “toát mồ hôi lạnh” [40,

tr 17] khi đánh liều đi xuyên rừng một mình về trung đoàn thăm người yêu.Một “không khí huyền hoặc và màu sẳc u ám bao phu lên toàn bộ khu rừng”[40, tr 18], khiến các cô gái ớ lâm trường bị bùa vây trong sự cô đơn, ngăncách họ với thế giới bên ngoài “không cho họ mớ đường đến với tình yêu vàhạnh phúc Đêm đêm các cô thức giấc, vật và vì cam thấy mình bị vây bọc, bị