Tóm tắt tiếng việt: Nghiên cứu văn bản Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập.

Nghiên cứu văn bản Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập.Nghiên cứu văn bản Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập.Nghiên cứu văn bản Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập.Nghiên cứu văn bản Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập.Nghiên cứu văn bản Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập.Nghiên cứu văn bản Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập.Nghiên cứu văn bản Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập.Nghiên cứu văn bản Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập.Nghiên cứu văn bản Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập.Nghiên cứu văn bản Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập.

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

PHAN THANH VIỆT

NGHIÊN CỨU VĂN BẢN

TRƯỜNG ĐẠI HỌC SƯ PHẠM HÀ NỘI

Người hướng dẫn khoa học 1: PGS.TS Hà Văn Minh

Người hướng dẫn khoa học 2: PGS.TS Nguyễn Thanh Tùng

Phản biện 1: PGS.TS Đinh Khắc Thuân

Viện Nghiên cứu Hán Nôm Phản biện 2: PGS.TS Lê Văn Toan

Học viện Chính trị Quốc gia Hồ Chí Minh Phản biện 3: PGS.TS Vũ Thanh

Viện Văn học

Luận văn được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận văn Tiến sĩ họp tại:

Trường Đại học Sư phạm Hà NộiVào hồi giờ , ngày tháng năm

Có thể tìm hiểu luận văn tại:

- Thư viện Quốc gia

- Trung tâm Thông tin - Thư viện, Đại học Sư phạm Hà Nội

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết của đề tài

Triều Nguyễn - triều đại cuối cùng của nền phong kiến ViệtNam, đã để lại nhiều giá trị văn hóa, lịch sử cho dân tộc Bên cạnhnhững đó, thời đại nhà Nguyễn cũng đã để lại một kho tàng vănchương đồ sộ Văn học thời kì này phát triển rất hưng thịnh, đượcxem là một giai đoạn lớn của nền Văn học trung đại Việt Nam, vớichính sách “chấn hưng văn trị” đã hình thành nên đội ngũ sáng tácđông đảo với nhiều tác gia lớn, trong đó nhiều vị xuất thân từ Hoàngtộc Tuy nhiên văn học giai đoạn này, đặc biệt là văn chương củaHoàng tộc triều Nguyễn chưa được nghiên cứu đầy đủ, xứng tầm vớigiá trị vốn có của nó

Hoàng đế Thiệu Trị trị vì trong 7 năm (1841-1847), tác phẩm

mà ông để lại rất phong phú với nhiều thể loại và nội dung gồm: 4

tập Ngự chế thi, 2 tập Ngự chế văn và các tập Ngự chế Bắc tuần thi

tập, Ngự chế vũ công thi tập, Ngự đề đồ hội thi tập… với số lượng

hàng nghìn bài Thơ của Thiệu Trị chú trọng về nghệ thuật chơi chữ,

đã đạt đến những giá trị tiêu biểu trong nền Thi pháp học, với âmhưởng thanh tao, chân thành, nội dung viết cho non sông đất nước,

nhân dân, vua cha và quê hương xứ sở thần kinh Tác phẩm Ngự chế

cổ kim thể cách thi pháp tập với những sáng tác độc đáo theo những

thể cách thi pháp cổ kim được vua Thiệu Trị sử dụng và đặc biệt lànhững thể cách do chính ông sáng tạo ra Tập thơ là hệ thống nghệthuật chơi chữ rất trí tuệ, không những thể hiện một tâm hồn thi sĩcủa vua Thiệu Trị mà còn mang giá trị thi học, với số lượng sáng tácvăn chương phong phú như vậy nhưng đến nay thơ văn của ông vẫnchưa được quan tâm nghiên cứu đúng mức

Với những lí do cấp thiết đó, sau quá trình tìm hiểu tư liệu,chúng tôi nhận thấy chưa có công trình nghiên cứu nào đi sâu nghiên

cứu về văn bản tác phẩm này của Thiệu Trị Chúng tôi quyết định

chọn đề tài cho luận án Tiến sĩ của mình là: Nghiên cứu văn bản Ngự

chế cổ kim thể cách thi pháp tập

2 Đối tượng, phạm vi nghiên cứu

2.1 Đối tượng nghiên cứu

- Đối tượng nghiên cứu của luận án là văn bản tác phẩm Ngự

chế cổ kim thể cách thi pháp tập Ngoài ra, luận án còn mở rộng đối

tượng là các văn bản, tư liệu, tác phẩm chữ Hán có ghi chép thơ văncủa Thiệu Trị để tham khảo, đối chiếu

2.2 Phạm vi nghiên cứu

Phạm vi nội dung:

- Nghiên cứu tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập:

Tác giả, văn bản, giá trị nội dung và nghệ thuật của tác phẩm

Phạm vi tư liệu:

- Tư liệu khảo sát chỉ giới hạn trong phạm vi tra cứu ở các thưviện và trung tâm lưu trữ: Viện Nghiên cứu Hán Nôm; Thư việnQuốc gia, Thư viện Khoa học Xã hội, Hà Nội; Trung tâm lưu trữQuốc gia IV tại Đà Lạt; Quần thể di tích Cung đình Huế có liên quan

đến tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập.

- Các công trình Sử học: Đại Nam thực lục (Tiền biên, Chính

biên); Đại Nam nhất thống chí; Đại Nam liệt truyện (Tiền biên, Chính biên); Châu bản Triều Nguyễn…

- Các công trình nghiên cứu khoa học đã công bố có nội dungliên quan đến đề tài bao gồm: sách chuyên khảo, sách tham khảo, cácbài nghiên cứu, thông tin đăng trên các báo, tạp chí chuyên ngành,khóa luận, luận văn…

3 Phương pháp nghiên cứu

Luận án sử dụng các phương pháp nghiên cứu sau đây:

Phương pháp văn bản học; Phương pháp thi pháp học kiểu phương

Đông; Phương pháp nghiên cứu văn học sử; Phương pháp điền dã;

Phương pháp tiếp cận liên ngành Ngoài ra, chúng tôi còn sử dụng

các thao tác nghiên cứu như: thống kê, phân loại, so sánh v.v…

4 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu

* Mục tiêu:

- Làm rõ quá trình hình thành văn bản, xác định được và bổkhuyết thiện bản của tác phẩm; Tìm hiểu, luận giải vấn đề thể cách

thi pháp và đặc điểm, giá trị nội dung của tác phẩm Ngự chế cổ kim

thể cách thi pháp tập; Làm rõ vai trò của Thiệu Trị trên cương vị một

Hoàng đế với những dữ kiện của đất nước trong giai đoạn trị vì và vịtrí một tác gia văn học, nhà nghiên cứu thi học

* Nhiệm vụ: Tương ứng với mục tiêu trên, luận án có nhiệm

vụ sau:

- Khái quát tổng quan những nghiên cứu liên quan đến văn

bản tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập; giới thiệu tác giả

Thiệu Trị và sự nghiệp của ông

- Tiến hành khảo cứu văn bản tác phẩm, nhận định về hìnhthức của văn bản, xác định bản đáy, hiệu điểm, bổ khuyết bản đáy để

phục vụ cho luận án và những nghiên cứu sau này

- Tìm hiểu đặc điểm giá trị nghệ thuật thể cách thi pháp củatác phẩm Thông qua tác phẩm, bước đầu đánh giá đóng góp củaThiệu Trị đối với nền thi học Trung đại Việt Nam

- Tìm hiểu những đặc điểm giá trị nội dung nổi bật của tậpthơ dựa trên quan niệm sáng tác văn chương chủ đạo của Thiệu Trị

5 Đóng góp mới của luận án

Khi tiến hành nghiên cứu, chúng tôi dự kiến những đóng gópcủa luận án sẽ đạt được như sau:

- Đưa ra đánh giá một cách tổng quan tình hình nghiên cứu

về tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập của Thiệu Trị.

- Xác định thiện bản, hệ thống dị bản và hiện trạng lưu trữcủa văn bản tác phẩm, cùng thiết lập một văn bản đối hiệu có tínhchất đầy đủ nội dung để phục vụ cho luận án và các nghiên cứuchuyên sâu về sau.

- Làm sáng tỏ những đóng góp về mặt nghệ thuật thể cáchthi pháp của Thiệu Trị cho nền thi học trung đại Việt Nam Luận giải

đặc điểm thể cách và tìm hiểu đặc điểm nội dung của tác phẩm Ngự

chế cổ kim thể cách thi pháp tập.

- Từ việc phân tích bối cảnh lịch sử thời kỳ này đi đến nhữngnhận xét đánh giá về cống hiến trong văn học cũng như chính trị củavua Thiệu Trị với xã hội đương thời, nêu được vị trí của tác giả tronglịch sử văn học trung đại nước nhà

6 Cấu trúc của luận án

Ngoài phần Mở đầu, luận án trình bày theo nội dung bốnchương như sau:

Chương 1: TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ GIỚI THIỆU TÁC GIẢ TÁC PHẨM

Chương 2: KHẢO CỨU VĂN BẢN NGỰ CHẾ CỔ KIM THỂ CÁCH THI PHÁP TẬP

Chương 3: ĐẶC ĐIỂM NGHỆ THUẬT CỦA TÁC

PHẨM NGỰ CHẾ CỔ KIM Thể CÁCH THI PHÁP TẬP

Chương 4: ĐẶC ĐIỂM NỘI DUNG CỦA TÁC PHẨM NGỰ CHẾ CỔ KIM THỂ CÁCH THI PHÁP TẬP

Chương 1:

TỔNG QUAN TÌNH HÌNH NGHIÊN CỨU

VÀ GIỚI THIỆU TÁC GIẢ TÁC PHẨM

Chương này, bước đầu thống kê tất cả những công trìnhnghiên cứu liên quan đến đề tài và bước đầu giới thiệu văn bản tác

phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập Khái quát giới thiệu về thân thế, sự nghiệp chính trị và văn chương của Thiệu Trị Từ đó,

đưa ra những đánh giá và định hướng nghiên cứu cho luận án

1.1 Tổng quan tình hình nghiên cứu

1.1.1 Tư liệu cổ ghi chép thơ Ngự chế và tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp của Thiệu Trị

a Ghi chép trong chính sử: Trong mục này, chúng tôi bước

đầu khảo cứu ở hai bộ chính sử quan trọng là: Đại Nam thực lục大

南實錄 và Đại Nam nhất thống chí 大南一統志

b Ghi chép trên miếu điện: Thơ văn trên kiến trúc cung

điện, lăng tẩm chính là hồn cốt của người xưa để lại Về thơ văn ngựchế của Thiệu Trị được ghi chép trên miếu điện, chúng tôi tập trungtìm hiểu tại điện Long An mà nay là Bảo tàng cổ vật cung đình Huếtrực thuộc Trung tâm Bảo tồn Di tích Cố đô Huế

1.1.2 Công trình thư mục học, số hoá về thơ văn Ngự chế của Thiệu Trị

a Về Thiệu Trị Ngự chế thi, theo Di sản Hán Nôm Việt Nam

thư mục đề yếu, Trần Nghĩa và Francois Gros, thơ ngự chế của Thiệu

Trị hiện đang được lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm – Hà Nội

gồm có 3 bản in có mục lục, 1 tựa, 1 biểu, 1 bạt, 1 chí, gồm: Thiệu

Trị Ngự chế thi, kí hiệu: A.135/1-13; VHv.71/1-7 và VHv.72/1-11;

VHv.124/1,4,5

b Về tác phẩm Ngự chế cổ kim Thể cách thi pháp tập, được

ghi chép trong các bộ thư mục sau:

- A.3052: Ngự chế cổ kim Thể cách thi pháp tập, bản in

quyển nhất, lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội

- A.1960: Ngự chế cổ kim Thể cách thi pháp tập, bản chép

tay gồm 4 quyển, lưu trữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội

- VHv.123: Thiệu Trị Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp

tập, 150 trang, khổ 29 x 17, lưu trữ tại VNCHN, Hà Nội

- VHv.1165: Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp, 62 trang,

khổ 27 x 15,5, lưu trữ tại VNCHN, Hà Nội

- A.1877: Ngự chế cổ kim thi thể tập sao, 54 trang, khổ 29,5

x 19, lưu trữ tại VNCHN, Hà Nội

- R.1597: Ngự chế cổ kim Thể cách thi pháp tập, bản in

quyển thủ, lưu trữ tại Thư viện Quốc gia, Hà Nội

- R.1598: Ngự chế cổ kim Thể cách thi pháp tập, bản in

quyển tam, lưu trữ tại Thư viện Quốc gia, Hà Nội

- Tư liệu mộc bản tác phẩm Ngự chế cổ kim Thể cách thi

pháp tập đang bảo quản tại Trung tâm lưu trữ Quốc gia IV - Đà Lạt.

Trong nghiên cứu Mộc bản triều Nguyễn - Đề mục tổng

quan, đã thống kê số lượng và kí hiệu các văn bản thơ Ngự chế của

Thiệu Trị hiện đang lưu trữ ở Trung tâm lưu trữ quốc gia IV - ĐàLạt

1.1.3 Nghiên cứu về tiểu sử, sự nghiệp văn chương của Thiệu Trị

a Về tác giả

Các nghiên cứu trong sách, luận văn, khoá luận, bài báokhoa học đều có đề cập sơ lược tiểu sử Thiệu Trị Tuy nhiên, cácnghiên cứu này chỉ đề cập một cách tổng quan về cuộc đời và sựnghiệp của ông mà chưa có phân tích chi tiết từng khía cạnh cuộc đời

và đóng góp của ông với đất nước trên lĩnh vực trị quốc và vănchương

b Về sự nghiệp văn chương

Sự nghiệp văn chương chưa được nghiên cứu xứng tầm vớigia tài văn chương đồ sộ của Thiệu Trị

1.1.4 Nghiên cứu về tác phẩm Ngự chế cổ kim Thể cách thi pháp tập

Về tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập 御製古今

體 格詩 法集 , về mặt văn bản chưa có công trình nghiên cứu nàochuyên sâu; về mặt nội dung, nghệ thuật, các nghiên cứu chỉ mớidừng lại ở một số bài thơ nhất định

1.2 Tác giả Thiệu Trị

1.2.1 Thân thế cuộc đời và sự nghiệp chính trị

Hoàng đế Thiệu Trị (紹治皇帝, 1807-1847), tên húy NguyễnPhúc Miên Tông, thủa nhỏ có tên là Dung, lúc lên ngôi lấy tênNguyễn Phúc Tuyền, là con trưởng Hoàng đế Minh Mạng và mẹ HồThị Hoa Ông lên ngôi Hoàng đế năm 1841, lúc 34 tuổi Ông trị vì 7

năm và mất năm 1847, thọ 41 tuổi, táng tại Xương Lăng

1.2.2 Khái quát sự nghiệp văn chương của Thiệu Trị

a Thi tập:

- Thiệu Trị Ngự chế thi là tổng tập thơ của Hoàng đế Thiệu Trị

với các nội dung phong phú, được chia làm 4 tập thơ chính Tổng

cộng 4 tập thơ ngự chế là 55 quyển; mục lục 16 quyển, gồm 2.946

bài thơ Ngoài ra, còn các tập thơ được biên tập riêng như: Ngự chế

Bắc tuần thi tập; Ngự đề đồ hội thi tập; Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập… Một điểm lưu ý, là các tập thơ riêng biệt dưới đây đều

được tìm thấy trong Ngự chế thi Ngoài ra, 683 bài thơ trong tập Chỉ

Thiện đường hội tập được sáng tác khi chưa lên ngôi nên sẽ không

có trong tổng tập Vì vậy toàn bộ số lượng bài thơ của Thiệu Trị cókhoảng 3.647 bài

b Văn tập và thể loại khác: Tác phẩm Thiệu Trị Ngự chế văn tập; Thiệu Trị văn quy; Ngự chế lịch đại sử tổng luận.

1.2.3 Giới thiệu tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập

Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập là một trong những tác

phẩm tiêu biểu trong sự nghiệp sáng tác văn chương của Thiệu Trị.Tác phẩm này được Thiệu Trị sắc lệnh cho Nội các chọn trích tuyển

từ Thiệu Trị Ngự chế thi, gồm 157 bài thơ được sáng tác theo khoảng

72 thể cách thi pháp, gồm 57 thể cổ kim và 15 thể tân sáng

1.3 Định hướng nghiên cứu của đề tài

Với hiện trạng văn bản và lưu trữ của văn bản tác phẩm còn

nhiều khiếm khuyết, trong phạm vi đề tài “Nghiên cứu văn bản Ngự

chế cổ kim thể cách thi pháp tập”, chúng tôi mong muốn nghiên cứu

chuyên sâu vấn đề văn bản học của tác phẩm này một cách toàn diện,

cụ thể hơn bằng việc khảo dị, đối hiệu, xác định bản đáy, bổ khuyếtđưa ra một văn bản đầy đủ về nội dung của tập thơ và đánh giá giá trịtác phẩm trên góc độ của nhà nghiên cứu Ngữ văn - Hán Nôm

Đề tài mong muốn chuyên sâu nghiên cứu đặc điểm nghệthuật thể cách thi pháp và nội dung của tác phẩm Khái quát đượcquan điểm về thi học, thể cách thi pháp của Thiệu Trị, phân biệt rõ

ràng những thể cách nào ông sử dụng của tiền nhân và đặc biệt chú ýđến những thể cách do chính ông sáng tạo nên và bước đầu khẳngđịnh đóng góp của Thiệu Trị đối với nền thi học trung đại Việt Nam.

chiếu với Ngự chế thi.

2.1 Tên gọi, niên đại và quá trình biên định tác phẩm

Niên đại tác phẩm: Căn cứ vào nội dung bài Biểu của Nội

các dâng lên vua ngự lãm, xác định được niên đại hình thành của tácphẩm là: 紹治七年九月初九日 Thiệu Trị thất niên cửu nguyệt sơ

cửu nhật, ngày mồng 9 tháng 9 năm Thiệu Trị thứ 7 - 1847

Tên gọi: Tác phẩm có nhan đề Ngự chế cổ kim thể cách thi

pháp tập 御製古今體格詩法集 Ý nghĩa nhan đề: Ngự chế 御製 vua sáng tác; cổ kim 古今 - xưa nay; thể cách 體格 - thể loại, thể tài,

-cách thức; thi pháp 詩法 - phương pháp, quy luật làm thơ Tổng hợp,

tên sách có nghĩa là Tập thơ do nhà vua sáng tác theo các phương

pháp thể cách xưa nay.

Từ người biên soạn, khảo hiệu, chép “tinh tả”, khắc in đều ytheo sắc lệnh mà thi hành một cách nghiêm túc Sau khi khắc in xong

thì in lên giấy dó, đóng thành sách với một số lượng nhất định Bảnkhắc sẽ được lưu trữ cẩn mật tại Quốc Sử quán cho nên vấn đề thấttán, dị bản không rõ nguồn gốc đều không thể xảy ra, mọi thông tinđều hoàn toàn chính xác và tin cậy.

2.2 Phân loại và hiện trạng văn bản

Văn bản tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập hiện

được truyền bản lưu trữ ở 3 nguồn chính sau:

2.2.1 Tư liệu lưu trữ tại Viện nghiên cứu Hán Nôm, Hà Nội

a Bản in

Bản in tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm chỉ có quyển nhất

mang ký hiệu: A.3052

b Bản chép tay

- Bản ký hiệu A.1960 được lưu trữ tại VNCHN, Hà Nội Bản

này được đóng dấu của Viện Viễn Đông Bác Cổ

- VHv.123: Thiệu Trị Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp

tập, 150 trang, khổ 29 x 17, lưu trữ tại VNCHN, Hà Nội

- VHv.1165: Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp, 62 trang,

khổ 27 x 15,5, lưu trữ tại VNCHN, Hà Nội

- A.1877: Ngự chế cổ kim thi thể tập sao, 54 trang, khổ 29,5

x 19, lưu trữ tại VNCHN, Hà Nội

2.2.2 Tư liệu lưu trữ tại Thư viện Quốc gia, Hà Nội

Tại TVQG lưu trữ bản in quyển mục lục và quyển tam đã được

ảnh ấn

+ Quyển mục lục: Ký hiệu R.1597.

+ Quyển tam: Ký hiệu R.1598.

2.2.3 Tư liệu mộc bản lưu trữ lại Trung tâm lưu trữ Quốc gia IV,

Đà Lạt

Tác phẩm Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập của Thiệu

Trị hiện vẫn còn bảo lưu được nguồn tư liệu mộc bản Chúng tôi đã

có được bản in tác phẩm này từ mộc bản lưu trữ tại TTLTQG IV,sách khổ 28 x 15cm, gồm 4 quyển: 1 quyển mục lục và 3 quyển nộidung chính, với tổng cộng nội dung hiện còn 148 tờ, tương đươngvới 148 mặt khắc; mỗi tờ 2 trang tức hiện còn 296 trang

2.3 Khảo dị, xác định và bổ khuyết thiện bản

2.3.1 Khảo dị và xác định thiện bản

Trong các truyền bản của văn bản tác phẩm Ngự chế cổ kim

thể cách thi pháp tập hiện có thì bản in mộc bản là nguồn tư liệu gốc

vì có niên đại cùng thời với tác giả, được khắc in mộc bản năm ThiệuTrị thứ 7 (1847), đến nay (năm 2021) đã được 174 năm là bản tốtnhất được xem là bản cơ sở cho công tác đối hiệu Việc khảo dị đối

hiệu sẽ được tiến hành trên công tác so sánh giữa các dị bản: bản in

mộc bản; bản in (quyển nhất A.3052; quyển mục lục R.1597; quyển tam R.1598); bản chép tay A.1960 Tất cả nội dung đều được đối

hiệu với Thiệu Trị Ngự chế thi vì đây là nguồn tư liệu gốc của thơ

Thiệu Trị

Qua công tác khảo dị đối hiệu, cho ta thấy bản in mộc bản là

bản tốt nhất trong số các bản hiện có, đáp ứng đầy đủ yêu cầu kháchquan của một văn bản chuẩn mực cho việc nghiên cứu và đáng tin cậy

bậc nhất Vì vậy, chúng tôi quyết định chọn bản in mộc bản tác phẩm

Ngự chế cổ kim thể cách thi pháp tập là thiện bản và để phục vụ cho

nghiên cứu này

2.3.2 Bổ khuyết thiện bản

Hiệu đối văn bản chính là kiểm định và bổ khuyết nội dungvăn bản mà tư liệu mộc bản bị khuyết do thất lạc để nhằm có được