Kiên cố hoá kênh mương KCHKM là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước ta, đã được Bộ NN – PTNT phát động thành một phong trào ở hầu hết các tỉnh, thành trong cả nước.. Đặc biệt nếu khô
Trang 1Tiết kiệm đất cho sản xuất nông nghiệp Trong kiên cố hoá kênh mương nội đồng (Land saving for agricultural Production in reinforcement of canal system)
Phạm Ngọc Dũng Khoa Đất và Môi trường
Summary:
Reinforcement of canal system is a great intention of our government Canal reinforcement brings back many eeonomical benefit in term of reducing and water losses, saving energy, space and management works, ete
However, this reinforcement needs much money to be in vested On the other hand, when a canal was already reinforcement then it would be rather uneasy to change Therefo,
it is necessary to carry out this work property in term of technical procedures in design as well as construction aspects of the canal
This paper presents several attentions needs to be paid when applying the canal reinforcement technique
Key words: Land use management, irrigation for crop production
1 Đặt vấn đề
Kiên cố hoá kênh mương (KCHKM) là một chủ trương lớn của Đảng và Nhà nước
ta, đã được Bộ NN – PTNT phát động thành một phong trào ở hầu hết các tỉnh, thành trong cả nước Hiệu quả do KCHKM mang lại rất lớn, tuy nhiên việc đầu tư kinh phí là không nhỏ Đặc biệt nếu không tính đúng tính đủ sẽ đưa đến xác định sai mặt cắt thiết kế và gây tác hại rất lớn: có thể không chuyển đủ nước tưới, có thể thừa nước gây ngập úng, gây lãng phí đất cho sản xuất nông nghiệp trong khi “một tấc đất là một tấc vàng”
Công tác chuẩn bị và đào tạo cán bộ để thực hiện chủ trương này tuy đã được tiến hành song thực sự chưa đáp ứng được yêu cầu đặt ra Nhiều địa phương, đặc biệt là nhiều xã thôn từ đồng bằng và miền núi đã tự thiết kế và thi công, do đó không tránh khỏi những sai sót và lãng phí
Qua khảo sát một số địa phương để tìm hiểu vấn đề quản lý, sử dụng đất đai trong nông nghiệp một cách tiết kiệm và đem lại hiệu quả, trong bài này chỉ xin nêu một số vấn
đề về thiết kế thi công KCHKM nội đồng
Trang 22 Nội dung và phương pháp nghiên cứu
a Nội dung nghiên cứu
Xác định chính xác diện tích đất trong KCHKM nội đồng nhằm trả lại đất cho sản xuất nông nghiệp
b Phương pháp nghiên cứu
- Đo đạc một số mặt cắt từng kênh mương cụ thể, bao gồm: chiều rộng đáy kênh (b), độ sâu mực nước trong kênh (h) qua các thời kỳ tưới nước hoặc tiêu nước, độ sâu kênh (bao gồm độ sâu mực nước (h) và độ cao an toàn (z) của kênh), chiều rộng mặt bờ kênh (B) trong trường hợp không kết hợp làm đường giao thông…
- Dựa vào đất đai cụ thể, cây trồng phù hợp trên đồng ruộng và mức nước tưới ải cho phép (Ma) để kiểm tra lưu lượng thiết kế, (QTK) so sánh với lưu lượng có khả năng chuyển nước hiện nay (QKn) giúp cho việc tính toán trong KCHKM đảm bảo tết kiệm đất nông nghiệp
- Điều tra nông thôn có sự tham gia của người dân (PRA) để thực hiện chủ trương của Đảng “dân biêt, dân bàn, dân làm, dân kiểm tra”
3 Kết quả nghiên cứu và thảo luận
3.1 Tính ổn định về quy hoạch
Tính ổn định về quy hoạch là yếu tố đầu tiên cần phải xem xét kỹ để trả lời câu hỏi kênh này đã nên kiên cố hoá hay chưa Nếu kênh này trong vùng chưa ổn định quy hoạch thì nhất thiết chưa nên ổn định về quy hoach cần được xem xét theo một số căn cứ sau:
- Căn cứ quy hoạch phát triển của địa phương về các loại cây trồng liên quan đến nhu cầu sử dụng nước
- Căn cứ quy hoạch khai thác nguồn nước về phát triển dân sinh kinh tế, nhất là nguồn nước được sử dụng cho nhiều ngành
Nếu các quy hoạch đã được rà soát kỹ lưỡng, cần xem xét kiên cố hoá kênh nào trước, kênh nào sau trên cơ sở nguồn vốn chủ động, có hiệu quả về kinh tế, kỹ thuật, quản
lý do KCHKM mang lại
3.2 Xác định hiện trạng lưu lượng có khả năng chuyển nước (Q Kn ) của một số kênh ở địa phương
Quy mô kích thước của mặt cắt kênh (to, nhỏ) là do lưu lượng quyết định:
- Lưu lượng thiết kế (QTK) là lưu lượng lớn nhất trong biểu đồ lưu lượng thiết kế thuộc một hệ thống kênh hay còn gọi là lưu lượng yêu cầu của kênh QTK được tính toán dựa trên đặc điểm đất đai, yêu cấu sử dụng nước của cây trồng và tổng diện tích đất cần tưới Trong thực tế QTK được tính toán dựa vào mức nước tưới trong thời kỳ làm đất ải (Ma – m3/ha) với điều kiện đổ ải theo lịch và có biện pháp giữ nước thì được phép sử dụng Ma =
1600 - 1800 m3/ha tuỳ theo vùng đồng bằng hay trung du miền núi
Trang 3- Lưu lượng có khả năng chuyển nước của kênh (QKn) hay gọi là lưu lượng hiện trạng được xác định cụ thể của mỗi cấp kênh qua các thời kỳ tưới nước hay tiêu nước trên
đồng ruộng
QKn > QTK: Kênh hiện tại vượt quá yêu cầu sử dụng nước, mất đất sản xuất
QKn < QTK: Kênh hiện tại không chuyển đủ nước theo yêu cầu
Vì khuôn khổ bài báo có hạn, chúng tôi chỉ so sánh đại diện cho một số kênh mương đã chiếm đất ở vài địa phương như bảng 1:
Trang 5Qua khảo sát 5 địa điểm nêu trên cho thấy:
a – Hầu hết các kênh mương đều có QTK < QKn, nghĩa là lưu lượng yêu cầu (QTK)
đều thấp hơn lưu lượng chuyển nước của kênh hiện trạng (QKn) Nguyên nhân của vấn đề này có nhiều nhưng nguyên nhân cơ bản nhất là hàng năm tu sửa, nạo vét kênh mương đều
có xu hướng mở rộng kênh và thiếu kiến thức để kiểm tra nên diện tích chiếm đất theo hiện trạng lớn hơn khi thiết kế ban đầu rất nhiều Mỗi năm tu sửa kênh mương lấn vào một ít nhiều năm trở thành một con số khổng lồ mà mọi người nông dân đều phải gánh chịu vì đất
là của chung
b – Thực hiện KCHKM đúng với thiết kế thì diện tích chiếm đất giảm rất lớn So sánh giữa diện tích chiếm đất hiện trạng với KCHKM thì diện tích chiếm đất thừa có thể trả lại cho sản xuất nông nghiệp là rất đáng kể như ở bảng tổng hợp số 2
Bảng 2 – Diện tích đất thừa trả lại cho sản xuất nông nghiệp
Diện tích đất trả lại cho sản xuất
Địa điểm Số kênh Chiều dài
Đông hưng 2 4700 20.152 2,0152
c – Trong điều kiện diện tích đất canh tác ở vùng đồng bằng sông Hồng (ĐBSH) rất thấp (472m2/người) thì diện tích mất đi do xây dựng hệ thống kênh mương không đúng thiết kế là rất lớn Chỉ tính riêng mất đất của 2 kênh ở Đông hưng là 20.152m2, thì với diện tích đầu người ở vùng ĐBSH như trên sẽ giúp thêm 42 người có đất canh tác
3.3 Chọn giải pháp công nghệ KCHKM
Giải pháp KCHKM nội đồng rất đa dạng Việc chọn giải pháp nào cần phải căn cứ theo tình hình thực tế ở địa phương về kinh tế khả năng thiết kế và thi công nhằm đạt được hiệu quả cao nhất (tiết kiệm đất, chi phí thấp)
Theo đúc kết của FAO và kinh nghiệm các nước trên thế giới (1999) chúng tôi có thể phân chia KCHKM theo các loại như sau:
Bê tông đổ tại chỗ, gạch xây hình chữ nhật, chất dẻo PVC, bê tông đúc sẵn tại chỗ, ống nhựa PVC v.v.v chúng tôi chỉ phân tích ưu nhược điểm của loại gạch xây mặt cắt hình chữ nhật rất phù hợp điều kiện nông thôn Việt nam có nhiều ưu điểm so với các loại hình khác:
Trang 6- Vật liệu có sẵn ở nhiều địa phương: gạch, cát, xi măng
- Công nghệ thi công đơn giản, địa phương dễ thực hiện
- Phù hợp với phương án xây hở hoặc xây kín
- Giá thành thấp, đặc biệt đối với loại kênh nhỏ
- Nếu được thi công và bảo dưỡng tốt tuổi thọ cũng gần xấp xỉ như phương án kênh
bê tông Theo TCVN 4118 – 85 cần chú ý nền đất ổn định để tránh hiện tượng đứt gẫy kênh
3.4 Các thông số về cao trình kênh, độ dốc đáy kênh và độ cao an toàn kênh
- Do mặt cắt kênh được KCH nên kênh nội đồng thường nhỏ, thay đổi một ít cao trình đáy kênh cũng ảnh hưởng đến chức năng nhiệm vụ kênh, cần phải khai thác hết khả năng về độ dốc địa hình do vận tốc không xói của kênh tương đối lớn
- Khi kênh đã được KCH, sự cố sạt lở rất ít, kích thước hình học kênh tương đối
đảm bảo, vì vậy không cần thiết có mức an toàn kênh cao như kênh đất Nên sử dụng mức 10-15cm để tiết kiện vật liệu
4 Kết luận
- KCHKM cần thiết đòi hỏi phải nghiên cứu và xem xét theo nhiều góc độ chuyên môn kỹ thuật và kinh tế Việc tiến hành KCHKM cần có đơn vị chuyên môn có đủ năng lực chủ trì hoặc tham gia thực hiện
- KCHKM là một cơ hội tốt để tiết kiệm đất cho sản xuất nông nghiệp, tránh khỏi lãng phí như sử dụng kênh đất
Tài liệu tham khảo
+ Kết quả khoa học và công nghệ (1999) - Viện KHTL Nhà xuất bản Nông nghiệp – Hà nội, trang 222
+ TCVN 4118 – 85 Hệ thống kênh tưới – Nhà xuất bản Xây dựng Hà nội 1987, trang 123 – 124
