Bản sắc di sản văn hóa Việt Nam: Phần 2

Nối tiếp phần 1, phần 2 của tài liệu Bản sắc di sản văn hóa Việt Nam tiếp tục trình bày các nội dung chính sau: Phân loại di sản văn hóa; Quản lý di sản văn hóa; Tư liệu hóa di sản văn hóa. Hi vọng cuốn sách có thể đồng hành cùng bạn đọc tiếp cận các vấn đề về bảo tồn và phát huy di sản văn hóa Việt Nam.

:u6c song tinh than; 5 Cho horn

la nai gin giii cac di san van hoa

I di san van hoa phi vat the ciia

a day CO nhidu khoi sSc, nhidu

tiep dan lang v6i du khach, con

jfng lau dai ciia ngirori dan da c6

moi cho cir dan d day Tuy mdri

I kho khan ban dCi nhimg Trung

gioi thieu van hoa truyen thong

iu khach nhung cuoc bieu diin

gtam

thai tuy m6i bat ddu a di san

ihong phij them nhieu van de v^

ong cua cac di san the gioi ma

san van hoa dan gian, dan toe

bao ton va phat trien ben vimg,

niem ly lu^n mdi, nhan manh

hoan chinh va noi dau tien sinh

vat the or nhieu loai hinh di tfch

tang Maqueze (Phap), van hoa

lieu a Thoa Giap (Quy Chau,

la duong cue dia phuong va cu

thac Bao tang sinh thai la mot

ic xuat hien tir thuc tifin do nhu

!i6a tmoc nhiJng bien doi to Idn

phoi nhiing san pham van hoa

;ho van hoa nhan loai ngheo di

ng sir nghiep bao tang va ngay

tao mo thiic nay Tuy vay neu

i6i quen, tap quan ciia nhiing

sinh thai do thuong hai, to mo

D i san van hoa dan tgc la k i t tinh tri tue, y chi, tinh cam va cong sue ciia moi ca nhan va tap the, hinh thanh nen nhung chuan muc gia tri xa hoi, phan anh nhiing sac thai rieng biet va truyen thong tot dep cua tung dan toe Di san van hoa dan toe dong dau an cua moi thai dai, la buc thong diep cua cac

thk he di truac gui lai cho cac t h i he hom nay, la chung tich phan anh buac

di cua moi dan tgc trai qua nhiing giai doan lich su nhat dinh V i vay, di san van hoa dan tgc la mot bg phan ciia di san van hoa nhan loai Vai su phong phii va phuc tap ciia di san chiing ta can phai tien hanh phan loai de hieu biet chiing mot each sau sac ban

3.1.1 Cac linh vu'c di san

Nhijmg thu ma nguai ta mu6n giij lai that rgng Ian, ca di san tir nhien va' van hoa, nhung xet thuc te c6 the dugc chia lam 7 loai' Su phan chia cac linh vuc di san nhu vay nham huang tai su boat dong cho timg loai, tuy nhien trong viec quan ly tung di san cu the viee phan chia nay chi la nhan

manh d8n dac d'lkm chii y l u , con boat dong thuc te phai xem xet nhirng yeu

to gia tri khac cua di san:

Cach phan chia ciia Fetre Howard Di san - quan ly, dien giai va ban sac Sdd tr 42

g

1 Thie

n nhie

n Khu vy

c ba

o tan

g ti

r nhien,

viron thii, vie

c vat, dj

c gi

a (la

m vien),

khu vu

c ti

r nhien, vjn

n v

a con

g vien, can

u vu

c ba

o ton Toa nha, gia

g quo

c gia, da

u

moc lic

h su Chien truong

van vat

'S^'^^)

Vien ba

o tang, kh

Hien va

t ba

o tang, cuo

c b

g v

a ca

c hoi,

phap che Ngon ngif

, to

n giao, ngh

g th

u cong

7 Co

n ngira

i Khu xa

g

tuong nie

m (bi

a ky) Thanh tich

, an

h hiing, na

u hoc, kha

o c

6 hoc, s

u ho

c ngh

e thuat, da

n tg

c hoc, m

Doi tuang

dong vat, tliirc vat, dja chat, moi

rirong, khong khi va nuac

Chu viron va cong vien, canh quan

'an hoa va khao c6 hoc, day niii,

oing dong bang va ba biln

'6a nha, giao thong dirong bo, tan

ich khao c6, tuong dai ky niem

:hiin truong, khu di tich than thoai,

hu tuong niem

lien vat bao tang, cu6n album gia

inh, tac pham nghe thuat, tau thiiy

Jgon ngir, ton giao, nghe thuat hiku

ien, the thao, che do an uong, Ijch,

hong tuc, hang thii cong

Tianh tich, anh hung, nan nhan, tai

an cua nhung nguai noi tieng

1 VUG nay bao g6m di san thien

10 Danh sach di san t h i giai

i tuan thu cac quy dinh cua cac

di chi qu6c t8 (ICOMOS) phu

3n Thien nhien qu6c ti (lUCN)

1 nay c6 ngu6n goc la sir phan

hoa dugc nghien cuu phhn Ian

ihung nguai quan tarn dSn qua

; thuat, dan toe hoc, my thuat

la nhung nha nghien cuu deu

thai hoc va dia chat hoe Su bao

t6n thien nhien dat trong sir hoc tap cung vai moi truong giao due va nghien cuu vai mue dieh v i con nguai, lay eon nguai lam trung tarn

Hai ITnh virc nay c6 anh huang Ian nhau va c6 the hoc hoi Ian nhau Tuy

nhien, c6 the nhkn manh vai diem ve sir tuang dong va khac biet giija bao

ton, truyen thong cua linh vire di san van hoa va di san tu nhien Sir tuang

dong de nhan thay do la cac di san dhu phai dugc bao hg bai phap luat cua

quoc te cQng nhu tirng quoc gia, muc dieh sir bao ton la vi eon nguofi, vi sir phat trien cua xa hoi; viec bao ton phai dugc sir chap nhan cua cong chung

va ngay eang c6 sir tham gia cua cong chung trong van de bao ton ciing nhu viec truySn thong, d i l n giai di san

Sir khac nhau ro ret nim trong cac ky thuat dae biet la bao ton co tinh vat

chAt cua di san V i du nhu ky thuat bao ton loai gau khac vai ky thuat bao t6n tranh bich hga Ky thuat bao t6n la sir gin giu mot each chSc chan cac doi tugng bai cac chuyen gia chuyen nganh, vai sir hieu biet can ke cac chuyen nganh khac nhau cho du la cac kien true su, nha dong vat hgc, sinh thai hgc, nha su hgc nghe thuat hay cac nha dia chat hgc Hg dugc dao tao chuyen nganh va ngay ca chuyen nganh bao ton Doi vai cac nha quan ly, eo

th6 tra lai cau hoi "Chung ta can phai bao ton nhijng gi, tai sao va cho ai?"

Nhung cau hoi "Chung ta nen bao ton nhu the nao?" phai danh cho nhieu chuyen gia khac nhau

Sir khac nhau dang ke co tinh nguyen tac la: doi vai cac di san van hoa, theo ICOMOS dugc UNESCO chip thuan do la tinh xdc thuc (authentique) cua di san con doi vai di san tu nhien theo l U C N la tinh todn dien hay tinh nguyen ven ban ddu - nguyen goc (origine) cua di san

Tai lieu nay chi tap trung viec nghien cuu dac diem va phan loai nhiing

di san van hoa

3.1.2 Phan loai va phan loai van hoa

3.1.2.1 Phan loai

Phan loai la sir chia, tach d6i tugng va sir vat thanh tirng loai, timg nhom

CO nhijng dac diem giong nhau Phan loai {^W) la chia ra timg loai, giong

(classifier) [Tu dien Han Viet cua Dao Duy Anh]

Type: kieu, loai hinh (kieu ehir)

115

3.1.2.2 Phan loai hoc

Phan loai ho

-, va

t

v6 sinh, di

Trong khoa hoc, nhiS

c nh

a kho

a ho

c liy tu duy khoa hoc lam trong Anghe

loai nhiing doi tuang

cua y thuc thanh

nhung yiu

to cm

no, cung nhu trong

viec thong nhdt nhiing

yeu to c6 lien

quan vai nhau thanh

mot the thong nhdf'

Phan loai khon

u t

6 ha

y tie

u chi, tie

Phan loai kho

n loa

i kho

a

hoc Cling

g do, nu

i y

nghia

rang phan loai na

cuu ve phuong phap va quy luat

en cuu thanh loai, nham ca quan

phan loai moi vat - vat song, vat

phan loai theo gian do phan loai

phan loai la phuong thuc nhan

' khoa hoc lam trong Anghen da

mg doi tuang ciia y thuc thanh

thong nhat nhitng yeu to c6 lien

ng khoa hoc ma con trong nhieu

phan loai trong nghien cuu, dau

a su phan loai Can cu vao muc

hi, tieu chuan de phan loai Tieu

)ai biet giiia nhom nay va nhom

cuu CO nhieu muc dfch nghien

han loai khac nhau, va vi the c6

e la lira chon each phan loai t6t

loc la mot phuong phap theo do

;ac loai sinh vat Phan loai khoa

loc dan gian Phan loai khoa hoc

)lus Linnaeus, nguai da sap xep

iiing Cach sap x i p nay lien tuc

uan vai nguyen tac t6 tien chung

ig trong Sinh hoc (do Carolus

!inh vat (Organism), vai y nghia

ih vat song Ben duai la cac don

fir di^n trial hoc do M Ru-den-tan va P.I.U-din

KuSt ban Sir that, H I 9 7 2

vi phan loai (taxon) nhu: giai (kingdom), nganh (phylum), lap (class), bo (order), ho (family), chi (genus) va loai (species)

Trong khoa hoc xa hoi ciing c6 nhieu cong trinh ung dung phuong phap phan loai trong nghien cuu nhu: Ngon ngij hoc phan loai cac ngon ngij ra cac ngO he, ngii chi; Nhan chung hoc phan loai theo dai chung, tieu chiing;

Khao C O hoc, thu vien, su hoc, xa hoi hoc deu tien hanh phan loai

Mot so quan diem cho rang tu duy cua con nguai tu phan loai nhung gi

da biet theo nhung he thong Cach nhin nay thuang dua theo nhan thuc luan cua Immanuel Kant Cac nha nhan loai hoc da quan sat rang cac he phan loai thuong dugc su dung trong van hoa dia phuang va cac he thong xa hoi,

va dap ling cac chuc nang xa hoi da dang Co le bai nghien cuu noi tieng va

CO gia tri nhat ve he phan loai dan toe la Nhung loai hinh ca ban cua dai

song ton gido (The Elementary Forms of Religious Life) cua Emile

Durkheim Cac triet ly cua Kant va Durkheim ciing anh huong tai Claude Levi-Strauss, nguai sang lap ra thuyet cau true trong nhan hoc Levi-Strauss

viet hai bo sach quan trong ve he phan loai: Tin nguang totem (Totemism)

va Tarn thuc tho sa (The Savage Mind)

Noi theo ngon ngix toan hoc, mot phan loai c6 cau true phd he Id mot

cau true cay gom cac phan loai cho mot nhom doi tuang cho truac Tren

dinh cau true la mot phan loai duy nhat, nut goc, ap dung cho tat ca cac doi tugng Cac nut ben duai goc la cac phan loai cu the hon, ap dung cho cac tap con ciia tap chua tat ca cac doi tugng dang dugc phan loai

3.1.2.3 Cac each phan loai van hoa

Phan loai la tu duy chii quan cua con nguai ap dat len cac su vat, hien

tugng khach quan ma von giua chiing khong phai bao gia ciing c6 ranh giai r5 ret Do vay, bat cu each phan loai nao cQng c6 do "chenh" giira tu duy chu quan va thuc tai khach quan, giua tinh hgp ly va khong hgp ly cua no Vai doi tugng van hoa, tir xua tai nay da c6 nhieu each phan loai khac nhau Tuy nhien, tuu trung lai c6 hai each phan loai chinh, do la:

1 Phan loai theo dang ton tai cua van hoa:

Thugc huong phan loai thu nhat - phan loai theo dang ton tai cua van hoa

thi C O each phan van hoa thanh:

- Van hoa vat chat/Van hoa tinh than

link vuc hogt dong

hay chitc ndng cua

van hoa

Thuoc loa

i th

u hai, t

g sa

n

pham nay dug

c go

i l

a van hoa sinh

n h

e ch

a con, chon

g vg, tron

xu xd hoi

n gia

o v

a

nghe thuat, go

i l

a van hoa tinh

than, van hoa tdm

linh

Thuc ra, mo

y nhien, nS

y nh

u

am nhac l

t ngo

i den, dirih

n thuyet, tha

a chinh, nh

u nh

a cua, tran

g phuc, a

n uong, con

g c

u

van hoa khac thi t6n tai hay hiku hien duoi dang tinh than (phi vat the) la

chinh, nhu trilt hoc, van hoc, am nhac, mua, ca hat, tin nguong ton giao, phong tuc

Nhu vay, du goi mot hien tugng van hoa nay hay van hoa kia la van hoa

vat chAt (van hoa vat t h l ) hay van hoa tinh ihkn (van hoa phi vat the) deu la

each phan loai mang tinh tuong d6i No ciing nhu nhieu each phan loai khac, chi dap ung cho nhilng muc tieu va yeu cau nghien cuu, ung dung cu thI, chu khong phai la each phan loai duy nhat

3.1.3 Phan loai di san van hoa

Can cu Nghi dinh s6 98/2010/ND-CP ngay 21/09/2010 cua Thu tuong

Chinh phu Quy dinh chi iik viec bao ve va phat huy gia tri di san van hoa

phi vat thS; viec bao ve va phat huy gia tri di tich lich su - van hoa, danh lam thing canh, di san van hoa dugc phan loai nhu sau:

1 Di san van hoa phi vat the bao gom: >^

a) Tieng noi, chiJ viet;

b) Ngii van dan gian;

c) Nghe thuat trinh dien dan gian;

d) Tap quan xa hoi va tin nguong;

d) Le hoi truyen thong;

e) Nghe thu cong truyen thong;

d) Tri thiic dan gian

2 Di san van hoa vat the bao gom:

a) Di tich lich su - van hoa, danh lam thang canh (sau day goi la di tich); b) Di vat, CO vat, bao vat quoc gia

Di san

Di san thien nhien Di san van lioa Di san hon liop

Di san vSn hoa vat the

Di san vSn hoa phi vat the

Di san vSn hoa vat the

Di san vSn hoa phi vat the

3.2 DA

C DI EM DI SAN VAN HOA

PHI VA

T TH

g th

e s

o tha

y dugc, khon

a ho

; dan

h tu: va

u khon

g th

e na

m dugc, die

u m

a ho

-p quan, ca

i thuc, k

6 vat

, d

6

tao tac v

a hg Dug

C ra cac cgn

g dong, ca

a v

e pha

t

trien ben vimg"^

n khSu, tron

di san van hoa phi

vat the.

Paris, 17/10/2003 Ba

VAT T H E

^l^f^iMiSi^- di san phi vat chSt,

), hoac cac di san van hoa phi

f^^itMf^- di san van hoa phi

n

rgc, khong thg hilu thau dugc,

khong the so thdy dugc, dieu

n dugc, dieu ma ho

cac tap quan, cac hinh thiic thg

do la nhiJng cong cu, d6 vat, d6

in ma cac cong dong, cac nhom

Than, cong nhan la mot phSn di

he nay sang t h i he khac, di san

ic nhom nguoi khong ngung tai

1 he qua lai giua cong dong vai

anh trong hg mot y thuc ve ban

rc ton trong d6i vai sir da dang

nhijng muc dich ciia Cong uac

it the phii hgp vai cac van kien

nhu nhung yeu cau ve su ton

n nguoi va ca nhan, va v^ phat

la tren, dugc the hien a nhiJng

khau, trong do ngon ngii la

ien va vu tru;

0/2003 Ban dich cua B6 ngoai giao, internet

':i e) Nghe thu cong truyen thong

Di san van hoa phi vat the la toan bg nhung sang tao dua tren ca sa truyen thong cua mot cong dong van hoa, dugc the hien bai mot nhom hoac

ca nhan va dugc cong nhan la phan anh nhung mong muon cua mot cong dong tai muc ma chung phan anh dugc ban sac van hoa va xa hoi cua cong dong do; nhung tieu chuan va gia tri cua nhirng sang tao nay dugc truyen mieng bang each mo phong hay bang cac hinh thuc khac Trong so nhiing hinh thiic sang tao nay bao gom ngon ngu, van hgc, am nhac, dieu miia, tro chai, than thoai, le nghi, phong tuc, do thu cong, kien true va cac loai hinh nghe thuat khac Ngoai nhirng hinh thuc nay, nguofi ta ciing tinh den thong tin, lien lac truyen thong

Di san vSn hoa vat the Di san vSn hoa phi vat the

Ngon ngiJr

va bieu dat truyen khau,

Nghe thuat bleu dien

Tri thCrc

ve tirnhien

Le hoi tin nguang

Nghe thu cong truyen thong Gan vdi khong gian, cong dong

Luat Di san van hoa Viet Nam nam 2001 dugc sira doi, bo sung nam

2009, dinh nghia:

Di san van hod phi vat the la san pham tinh than c6 gia tri lich su, van

hoa, khoa hgc, dugc luu giir bang tri nha, chu" viet, dugc luu truyen bang truyen mieng, truyen nghS, trinh dien va cac hinh thuc luu giu, luru truySn khac, bao gom tieng noi, chu viet, tac pham van hgc, nghe thuat, khoa hgc, ngii van truyen mieng, dien xuang dan gian, loi song, nep song, le hgi, bi quyet ve nghe thu cong truyen thong, tri thiic ve y, dugc hgc c6 truyen, ve van hoa am thuc, ve trang phuc truyen thong dan tgc va nhung tri thuc dan gian khac

121

1

sau: "Di

san van hoa phi

vat the

la san phdm tinh

than gan

vai

cong dong hogc cd

nhan, vat the vd khong

gian van hoa lien

quan, c6 gid tri

lich sic, van hoa,

khoa hoc, the hien

ban sac cua cong

dong, khong ngimg

duac tdi tgo vd

duac lini truyen tic

the he nay sang

the he khdc bang

truyen

mieng, truyen nghe, trinh

dien vd cdc hinh

thicc khdc"

3.2.1.2 Mot

so dinh nghla lien

quan

1 Dinh nghia ve

Nhicng bdu vat nhan

Tuy nhien that khon

no, chin

g

han nhu am nhac truyen

thong va dan gian, ca

c die

u miia, l

te dug

c tie

u chua

n hoa, qu

-g don

g tha

i

cung bai si

n thiet Mo

kien thuc cung vai k

i mu

c dic

h do, nhun

Nhi6u nude tren the gidi v

song T\x

nam 1950 den

6 sun

g na

m 2009 Nh

c gia , H.2009

n va

n Huy ,

c Li vi National Treasur

t quy , kh

o bau

"H um an

" l

a tin

h tir , ch

i "nguoi"

, "co

n ngucri"

Vi "treasure"

n nguo

i Nhat , tron

g b6

i can

h

van hoa cua hp thi ngua

hinh nghe thuat ling dung (39 ky thuat cu the) Nhiing ky nang nay dugc nam giir bai 52 ca nhan va 23 nhom Ttr nam 1964 den 1994, Chinh phu Han Quoc da bao ton va chuyen giao 92 tai san van hoa phi vat the quan trong cho 167 ca nhan va 50 to chiic nam giu Chinh phii Philippin cong nhan

"Nghe sT quoc gia" vdi chuong trinh bao ton di san van hoa phi vat the va

cho phep ho mot s6 dac quygn va vinh du Thai Lan, nam 1993 da vinh danh

cho 8 Nghe sT quoc gia cho loai hinh nay C) Phap, nam 1994, Bo Van hoa da cong nhan "20 Nghe nhan gioi", c6 tai nang va kien thiic

UNESCO, da dua ra nhiing dinh huong co ban ve vide thanh lap he thong

"Bau vat nhan van song" va dua ra dinh nghia: "Nhwig bdu vat nhan van

song la nhiing ngudi la hien than cua nhiing ngudi c6 trinh do cao nhd't, nhiing ky nang va ky thuat can thiet cho viec tao ra nhiing khia cqnh duac IvCa chon ciia ddi song van hoa cua mot dan tgc va dam bao sU ton tai tiep tuc ciia di san van hoa dan toe do"

Cung tuorng tu nhu vay, la nhiing truy6n thong v6 hinh dugc thuc hien bcfi nhiing nguM bao ve va bao ton di san van hoa: chang han nhu ky thuat sita chiia nhac cu truyen thong, cham khac da de tu sira nhiing di tich, chuan bi vat lieu phu tuong theo phuong phap truydn thong cho nhiing phong lich sir

Do vay, noi den bao ton tai san van hoa phi vat the la noi den viec bao t6n

va truyen lai nhiing ky nang va ky thuat can thiet de tao ra chung Dieu nay

chi CO the thuc hien dugc vdri su cong nhan dac biet doi vdi nhiing ngucfi c6

ky nang va ky thuat nay or trinh do cao nhat

" Nhiing bdu vat nhan van song la nhiing ngucfi hay nhom ngucfi ma gia tri

sang tao cua hg noi bat va hiem c6, su dgc dao hay it nhat la bang chiing ciia

su hiem c6 ve truydn thong van hoa va lich sir, dac diem phan biet mot viing hay mot h6i nghe thuat biet trudc Nhiing bau vat nhan van nay dang c6

nguy CO bien mat vi nhi6u nguyen nhan nhu: "Su sut giam nghiem trgng so

nguofi thuc hanh ky nang hoac/va nhung nguofi ke tuc hg, su mat mat dang ke tinh xac thuc lich s i , su mat mat nghiem trgng y nghia van hoa hay su sira doi quan trgng vi tri phap ly ciia tai san van hoa phi vat the lam giam su bao

ve cho no"*

U N E S C O Nhung dinh hucmfi ve hdu vat song Cue Bao t6n Bao tang, Tai liSu tap huan T u b6 di ti'ch va Dinh

huomg bao ve di san van hoa phi vat the Thanh Hoa, thing 11/2CX)2

2 Dinh

nghla veVan hoa dan

den

16/11/1989 tai Par

va va

n ho

a da

n gian) du

(hoqc van hoa truyen

thong va binh dan)

la toan

bo nhifng sang tao

dUa tren

CO sd

cua mot cong dong

van hoa, ducfc the

hien hoi mot nhom

hoqc cd

nhdn

vd dugc cong nhqn

Id da phdn dnh

nhung y nguyen cua

mot cong dong a

nntc ma chung phdn

dnh ban sac van hoa

vd xd hoi cua

cong dong do;

nhifng tieu chudn vd

nhifng gia tri ducfc truyen mieng,

bang each

mo phdng

hoqc bang cac hinh

thitc khac.

Cac the loqi van

hoa dan gian

la ngon

ngit,

van hoc,

dm nhqc, dieu mua,

cac trd choi, than

thoqi, le nghi, phong

tuc, do

thu cong, kien true

vd cac loqi hinh

nghe thuqt khac"

Vi vay, pha

a bin

h v

a hiJ

u nghi, quye

c khoe To

n tron

g ba

n sSc, si

h dan

g tron

g don

g gop, san

n hoa, kho

a hpe

;

chiing deu la epi nguo

han, tach bach giiia di san van hoa vat the va phi vat the la rat mong manh,

chiing CO the dan xen, gdn bo mat thiet v6i nhau va trong nhieu trircmg hop

kho CO the tach bach hai loai di san do

3.2.2.1 Tilth "dgng" cua di san van lioa plii vat the

Dac trung de nhan biet nhat cua van hoa phi vat the la no tiem an trong

mot t h l vat chat khac, trong tri nha va tam thuc cua con nguoi va chi boc 16

ra thong qua hanh vi va hogt dong cm con nguai trong mot moi truong

dien xuong nhat dinh Ngudi nam giiJ di san la thanh vien cua mot cong dong, ho la nguoi phat hien, sang tao, luu truydn, cai bien, hinh thanh van hoa trong cong dong va cho cong dong

Voi dac trung nay, van hoa vat the la dang tinh, con di san van hoa phi vat t h i la dang dong Noi each khac, neu van hoa vat the dugc khach the hoa,

tiic t6n tai nhu mot thuc \hk ngoai ban than con nguoi, thi van hoa phi vat the lai tiSm hn trong ban than con nguoi, va thong qua dien xuong thi cac

hien tuong von tiem an ay moi c6 the boc 16, the hien ra nhu mot hien tuong van hoa

V i du, mot ban ghi chep nhac ca tru chua du la di san van hoa phi vat the, gia tri ca tru chi dugc trinh dien trong mot khong gian nhat dinh no moi boc

16 nhiing gia tri cua no

Voi mot dat nuac ma den nay nong dan van chiem khoang 70% dan so thi nhung di san van h6a phi vat the chinh la nhung sang tao cua nguoi n6ng dan, du la ho sinh song noi niii cao, hay mien dong bang, chau th6 qua tien trinh lich su Dac diem nay chi phoi di san van hoa phi vat the ca ve noi dung, gia tri, phuong thuc bieu hien Ian phuong thuc trinh dien, phuong thuc luu truyen Phuong thuc canh tac cua nhimg nong dan la trong liia, c6

t h i la lua nuoc noi d6ng bSng, chau th6, c6 the la lua kh6 noi nuong ray Chinh phuong thuc canh tac nay se lai la yeu t6 chi ph6i nhiing di san van hoa phi vat the ca ve noi dung va hinh thuc Ian phuong thiic luu truyen, tai tao La sang tao cua n6ng dan, cho nen phuong thuc sang tao cua nhiing sang tac phi vat the se truySn mieng, su t6n tai cua ban than nhiing sang tac

dy ciing se la truydn mieng, dang thuc t6n tai bang van ban cua cac di san van hoa phi vat the kh6ng nhieu Boi vay, nhieu nha nghien cuu van hoa hay noi toi dang thuc t6n tai trong tam thuc cac the he con nguoi cua no Dat

nhung di san van hoa phi vat the ky trong tuong quan voi chu the sang tao

chung ra

se ru

t r

a dug

c n hie

u d ie

u b

o ic

h ch

o co ng

n v

a pha

t huy

Nh in

di sa

n va

n ho

a ph

u th

e san

g tao ,

chiing t

a ca

n y thuc ha

n nii

a v

e

qua tr in

h san

g tao , l uu truyen loai

quan trong nhat cii

a

di sa

n va

n

hoa p

hi va

t th

e l

a n hij ng sang ta

c

folklore Kh

ai nguyen , co

i ng uo

n

ciia sir san

g ta

o va

n ho

a da

n gian ,

van hoa p

ng

ca the T ro ng xa h

oi Vie

t Na

m C

O p.

i non

g da

n cha

n l am tay bu

n, nh un

ai th

g t

hu

cong,

cung CO the l

a ca

c nh

a nho Chan

g han , kh

a n hie

u \bi

ca tr on

n Du , Pha

n Bo

i Chau

lii

c

sinh th ai, tirng l

a n hu ng "

th an

h v ie n" ra

t t ic

h cu

e v

a sa

y me hat ph

o va

n ho

a ph

i va

t the , chun

g t

a la

i

phai nh in thay tr on

g qu

a kh ii, cac c

a th

e na

y go

m ra

t n hie

ai non

g dan , ciin

t tha

y thuoc , m

ot gi

a lang La

u nay , ch un

hi da

t n hu ng con n gu

ai a

y va

o qu

a tr

hi va

t the , pha

hi va

t th

e no

i rieng N hu vay, ch

u th

e san

g ta

o va

hi va

t th

e k ho ng c

hi l

a non

g dan

No

i de

n mo

i tr uo ng sinh thanh,

lu

u t ru ye

n ca

c

di sa

n v an hoa p

i de

n lan

g xa Th

e nh un

g, a nuac

Va

i ng ua

i K in

g Vie

hi da

t t ro ng cung

he d

e s

o sanh La ng V ie

t a Bac Bo c6 n

hij

ng

khac

biet va

i lan

g V ie

t a N am B

o v

a T ru ng B

o a nguon

goc hin

h thanh , da

c

die

m

quan c

u, c

a ca

u t

o chuc , qua

n h

e s

a h uu , ca

c loa

i da

n cu

Tren goc do nghe nghiep, lang ciia nguai Viet c6 the tarn chia thanh hai loai: lang cua ngu dan (lang van chai) va lang cua nhiing cu dan song bang

nghk trSng lua nuac Hai loai lang nay ro rang c6 nhung net khac nhau

trong cam quan ve thien nhien, trong ung x u voi thien nhien cung nhu trong quan he xa hoi, trong cong dong Neu nhu lang xa cua cu dan trong Ilia nuac thof Thanh Hoang thi cu dan song bang nghe danh bat hai san lai thof cung Ca Voi/Ca 6ng, neu nhu cu dan song bang nghe liia nuac c6 ruong dinh de lay kinh phi to chuc le hoi hang nam thi ngu dan lai dong gop mot khoan kinh phi de to chuc le hoi Nguofi dan trong lua nuac cau mong miia mang boi thu thi nguai dan danh bat hai san cau mong dugc triing mua ca Lang xa cua cu dan nong nghiep song bang nghe trong lua

bat hai san nai bien khai Bai moi ben khac nhau a su phu thuocian nhau hay khong trong qua trinh san xuat ^ , ,

Tren goc do toe nguai, lang xa cua nguai dan toe thieu so khac vai lang

xa cua nguai Kinh (Viet) vai tu each la toe nguai chu the Neu nhu trong mot thai ky dai truac Cach mang thang Tarn nam 1945, lang xa ciia nguai

Kinh (Viet) la mot "nuac cong hoa tu tri be nho" - chu diing cua Pon Dume

- thi lang xa cua cac toe nguai thieu so, du dual cac ten goi khac nhau:

"phum, soc" vai nguai Kh' Me, "bon" vai nguai Ma, "plei" vai nguai Gia Rai, "plai" vai nguai Ba Na, "buon" vai nguai E De, "ban" vai nguai Tay, Thai lai la nhijng cong dong xa hoi mang tinh chat tu quan rat cao

Lang xa cua nhung cong dong nay la nhimg dan v i xa hoi cua cac dan toe

rk khac nhau trong su phat trien tren hanh trinh lich su, c6 dan toe da a

chang duang phat trien ciia phuang thuc san xuat phong kien, c6 dan toe lai con dang a dem cuoi cua che do cong san nguyen thuy Roi tat ca cac dan

toe dhu chiu su xam luge cua thuc dan Phap vao cuoi the ky XIX, chinh

cuoc khang chiln chong thuc dan Phap Ian thii nhat roi Ian thu hai, cuoc khang chiln chong My da dua cac dan toe a nuac ta cung den vai he tu tuang tien tien ciia thai dai, de roi chien thang trong chong ngoai xam, ciing buac vao chang duang dau tien cua thai ky qua do len chu nghia xa hoi

3.2.2.2 Tinh van hoa toe nguM va vai trb sang tqo cua cd nhan

Van hoa noi chung, dac biet van hoa phi vat the deu la cua mot cong dong toe nguai nhat dinh, cua mot gia toe, cua mot lang xa va cua mot dia

Li hoi dam trdu

a Tdy Nguyen

(anh minh hoa)

phuong, to

e nguai, v

h di

a phuong Nhun

g n

o

tiem an trong tri nh

a si

r tie

p

nhan va the hie

Bai s

u san

g tao, ba

t th

e la

i phu

thuoc veto cuoc dai

cua timg

cd nhan

Vi vay, n

o vita

mang tinh

ben chac

(tiem an trong tam thiic dan toe) la

i

vita mong manh, de

bi ton thuang

(phu thuoc vao cuoc song cua mot c

a

nhan vai ba

o ma

y rui, ba

t nga) Ciin

ma truac nhat l

a gi

a dinh, don

g toe, lan

g xa

,

phu thuoc vao cac nho

m tuoi: gia, tre, gia

i tinh: nam

, mx

tinh cd nhan vd

tinh nhom

xd hoi

khien cho van hoa phi va

t ihh

phong phii v

"gien di truyen xd

hoi"

Su phan biet va

Mat na

y l

a til

o vay, tron

6 lap, do

i la

p mo

t eac

h tuyet d6i giur

g chin

h v

i vay, UNESCO, sa

cua cac dan toe, cac quoc gia tren the giai, nay ciing dang xem xet lai sir tach bach giira di san van hoa vat the va phi vat the da thoa dang chua V i

nhu, Nha nhac cung dinh Hue lieu c6 hinh thanh va ton tai den nay neu khong CO moi truong kinh thanh Hue?

3.2.2.3 Tilth nltdn van ciia disan van hoa phi vat the

Di san van hoa phi vat the the hien khat vong cua con nguai ve cuoc song nhan ai, hoa binh vi vay di san van hoa phi vat the ban than no mang gia tri nhan van , ,

Nhung gia tri nhan van do chinh la tinh nhan loai cua di san van hoa noi chung va di san van hoa phi vat the noi rieng Di san van hoa phi vat the chang nhijng phan anh ma con ghi lai nhilng ma uac, nhirng ly giai cua con nguai ve tu nhien va sir song Chinh vi the di san van hoa phi vat the ghi lai cac chang duong phat trien ciia cac dan toe va nhan loai, no la loai su lieu dac biet, la su thi cua nhan dan

3.2.2.4 Hir&ng t&i "chdn - thien - my"

Ban chat cua di san van hoa phi vat the la huang tai cai dep, cai tham

my, cai chan, cai thien v i vay no c6 tinh giao due cong dong rat cao, va

chinh dieu do lam cho no truong ton

Ban chat con nguofi la yeu cai dep, huang tai su hoan my Di san van hoa phi vat the la su phan anh va nggi ca que huang dat nuac tuai dep

Tom lai:

- D i san van hoa phi vat the la san pham dugc Im giQ chii yeu bang tri

nhdf, chiJ viet; dugc licii truyen bang mieng, truyen nghe va hinh thuc trinh

di6n The' hien tinh dan gian, phi chuyen nghiep hoa, khong san xuat hang loat, ma mang tinh ca biet, dan chiec vai nhieu net doc dao va dac s^c

- D i san phi vat the gSn vdi moi trudng thien nhien va moi trucmg xa hoi,

khong gian cu the da san sinh ra no, no song dong bai vSn dugc sir dung trong dai song thucmg nhat ciia timg cong dong va bieu hien tu y thiic ve ban sac a'y

- Di san van hoa phi vat the gSn chat vdi chu the sang tao va la chu sahOn

tri tue cua mot cong dong, mot ca nhan trong cong dong Cong dong dugc

hieu la cong dong van hoa di

a phirong, ba

n di

a chin

h l

a net

c6 the cam nhan

y va

n ban

- Ca

c con

g cu, d

o vat, d

Viec bdo

ve di san van

hoa phi vat the

khac v&i viec bdo

ve di san van

hoa vat the va

di san

tu nhien

Bao ve

n cuu, ba

o ton, ba

o ve, pha

t huy, cun

g c6, chuye

g deng, nho

dang thuc chinh ciia van hoa phi va

t ihk

(tuc

cac

dang thuc van hoa ma

vd bieu dqt truyen

khdu, trong

do ngon

ngu

la phuong tien cua

di san van hoa

phi vat the

h sir, tha

n thoai

,

truydn thuyet v

dia chinh la net di phan biet vai

.0 va nghe thuat cao, c6 bi quyet

lecdm nhan dugc chu khong the

tieu ma no da dugfc sang tao de

lan no la di san van hoa vat the)

ghi thiJc va 16 hoi dugc xem la

'Mc vai viec bdo ve di san van

bien phap c6 muc tieu dam bao

the, bao gom viec nhan dien, tu

buy, cung c6, chuygn giao, dac

thuc hoac phi chinh thiic cung

u ciia loai hinh di san nay

;6ng tac bao ve di san van hoa

ien va xac dinh ro cac loai hinh

?n CO tren lanh tho minh, c6 su

a cac to chuc phi chinh phu c6

luc dich bao ve, moi quoc gia

te rieng, phai lap ra mot hoac

)hi vat th6 hien c6 tren lanh th6

thuang xuyen cap nhat

;ua van hoa phi vat th8 (tuc cac

^eu ciia no la phi vat thI):

lyen khdu, trong do ngon ngu

e

bg tho ca, lich su, than thoai,

ia tri ddi vdri cac cgng dong van

hoa, nhu than thoai, c6 tich, truyen thuyet, ca dao, thank ngit, tuc ngu, ve,

ngu ngon Cac the loai ngu van ke tren von hinh thanh, ton tai thong qua

hinh thiic truySn mieng va tri nha cua nhan dan, nay a mot so tgc nguai, mot

so vung da dugc van ban hoa Co le trong linh vuc ngii van dan gian ke tren, thi viec van ban hoa truyen c6, ca dao dugc thuc hien sam han ca, sau do la dan ca cua nguai Viet va cac dan tgc thieu so, thanh ngii va tuc ngil, ve Viec van ban hoa cac the loai ngii van dan gian ke tren, mot mat, bao ton mot di san van hoa truygn mieng dang bi nguy ca mai mot, nhat la trong dieu kien xa hgi do thi hoa va cong nghiep hoa hien tai; mat khac, chiing ta ciing can thay mat trai ciia viec van ban hoa, do la lam "dan nhat hoa", lam ngheo nan mot hien tugng van hoa dan gian nay sinh va ton tai chii yeu duoi dang truyen khau vol nhung di ban v6 cung phong phii va da dang Do vay, de khac phuc hien tugng noi tren, mot mat, chiing ta van phai "van ban hoa" de bao luu mot hien tugng van hoa de bi ton thuang, mat khac phai tao moi

truang can thi^t de cac the loai ngu van truyen mieng nay tiep tuc sinh soi,

phat trien trong long cua dan tgc, chii nhan chan chinh ciia di san van hoa nay

3.2.3.2 Nghe thuat bieu dien

Cac hinh thuc dien xuang vd trinh dien bao gom cac hinh thiic ca mua, nhqc, san khdu (nghe thuat dien xuang) Do la hinh thuc boat dgng cua con

nguai thong qua am thanh, ngon ngii, dgng tac, hanh vi de thong tin ve

mot v4n dh d8n vai rgng rai khan gia Dien xuang dan gian la dang the hien

chii yeu ciia van hoa dan gian Chinh v i vay, ngay nay nhieu hgc gia nuac ta coi dien xuang nhu la mot dac

trung ca ban ciia van hoa dan gian Dac trung ca ban ciia cac loai hinh nghe thuat dien xuong dan gian la nghe thuat gan vai thai gian, tiic hanh dgng va lai noi (lai hat) ciia nguai trinh dien theo tfinh tu thai gian, c6 truac CO sau, khac vai hgi hga

dieu khac, kien triic chii yeu la "

nghe thuat khong gian Hat ca tru (dnh minh hoa)

n khau Do

h va

n ba

n hoa, th

y nhien, x

3.2.3.3 Tap qudn xd

hoi, tin nguffng vd

cdc le hoi

a phuong, to

e nguai, quo

c gia, tron

Doi va

i mo

i x

a hoi, nhun

y nhien, nhijn

n nguan

g to

n giao, phon

g tue, l

o giao, Tho

f eiin

g t

o tien, da

i thii

c d

i lai, d

danh ca va hai lirom; tap quan dat ten theo hp cha hay ho me; nghe san xuat

to lua, may mac, nhuom vai va thiet ke hoa tiet tren vai; ngh6 cham khSc g6, ngh6 det; cac nghe thuat lien quan den co the con nguoi nhu xam hinh, bam

16 tren co the de deo trang siic va hinh ve tren ngiioi

3.2.3.4 Tri thicc vd tap quan lien quan den tu nhien va v « tru

Cac quan niem lien quan den moi truong tir nhien nhu thoi gian va khong gian; cac hoat dong ngh6 nghiep va kien thurc v6 nong nghiep; nhiJng kien

thiJc thuc iikn \6 moi truong sinh thai va each ung xil voi thien nhien; y dugc hoc va each chua benh; kien thiic v^ vu tru; tien doan, tien tri vt tuong lai;

cac t£ip quan va niem tin tinh than, tien tri, tit vi, bCia phep, boi toan va ton giao lien quan den tu nhien, cac hien tuong bien, hien tuong niii lira; cac tap quan lien quan den viec bao ton thien nhien; cac tri thiic v6 thien van va khi tuong, tri thiic luyen kim; he thd'ng danh so va so dem, chan nuoi gia sue; nuoi trong hai san; each thiic bao quan thiic an, che bien luu giiJ, len men; hieu biet ve det vai va nghe thuat det

Tri thuc dan gian cung la mot ITnh vuc cua van hoa phi vat the Tri thuc dan gian a chung muc nao do con dugc hieu tuong ung vai cac thuat ngii nhu tri thuc ban dia, tri thuc dia phuong

Co the phan chia tri thuc dan gian thanh 5 ITnh vuc chu yeu:

- Tri thuc ve moi truong tu nhien

- Tri thiic ve ban than con nguoi

- Tri thiic ve san xuat

- Tri thiic ve sang tao nghe thuat

- Tri thiic ve quan ly va ling xii xa hoi

Day la ITnh vuc van hoa phi vat the con it dugc chii y tim hieu, mac du no rat de bi ton thuong trong qua trinh bien dgng xa hoi, nhat la trong dieu kien

xa hgi cong nghiep hoa va hien dai hoa Trong cac ITnh vuc tri thiic dan gian

ke tren thi tri thiic ve quan ly xa hgi, ma lugt tuc va huang uac la mot hinh

thiic da va dang dugc quan tam tu thap ky gan day Ngoai ra, tri thiic ve duong sinh va y hgc dan gian cilng dugc quan tam tim hieu tu som, tuy nhien mai chu yeu tu goc do y hgc, con ve goc do van hoa thi chua dugc nhan thiic mot each day du

3.2.3.5 Nghe thu cong

truyen thong

Viec phan chia ITnh vir

c m

a a do van hoa phi va

g ch

i l

a tiron

g doi, ba

o tho

a va

i nhau Th

i du, giij

i un

g x

u x

a hoi

Cung giao thoa nhu vay giua dien xuang

dan gian vai un

ve cac lin

sdn truyen mieng vd

vo hinh cua nhan

thong ciia mot con

g don

g va

n hoa, dug

c th

e

hien bai mo

a con

g don

g do, nhun

mieng bang each m6 phong

hay cac hin

n hoc, a

m nhac, di6

u miia, tr

o chai, tha

n thoai, 1

6

nghi, phon

g tuc, d

o thi

i cong, kie

Ngoai nhiln

g hin

h thii

c nay, ngud

i t

a co

n chi

i y den thong tin va lien lac

truyin thong

3.2.4.2 Tieu chuan lua

chon

Tieu chuan lira chg

dan

c

nhu la mot than

a si

r y thiic

v6

ban

c

dong chung va lanh tho

chung

khac nhau

c tie

p bi

(

cong dong khac Hie

u mo

t ca

c

C O the dugc coi l

nguon

g6

(

nay khong

a die

m \

Cling

dugc coi l

)a phi vat the thi hien mot each

giua chung khong c6 ranh giai

giao thoa vai nhau Thi du, giija

lie dan gian, vai ung xu xa hoi

in gian vai ung xu xa hoi va tri

t Viec phan ehia cae linh vuc

cung phu hop vai quan niem

)a phi vat the nhan loai

0 hinh cm nhdn loai

cua nhan loai la toan bo nhung

ot eong dong van hoa, dugc the

fc cong nhan la phan anh nhiJng

ing phan anh dugc ban sac van

eu chuan va gia tri cua nhung

1 mo phong hay cac hinh thuc

inh thiic cua dang sang tao nay

u mua, tro choi, than thoai, 16

cac loai hinh nghe thuat khac

hii y den thong tin va lien lac

gian van hoa Khong gian van

trong truyan thong van hoa va

ban sic van hoa cua cac dan toe

6 vai tro quan trong cua no nhu

i6a, nhu phuong thuc dua con

va boc 16 vai tro van hoa va xa

- Cung cap bang chiing ve su tuyet vori ciia viec ap dung cac ky nang va chat luang ky thuat dugc trinh bay

- Khang dinh gia tri nhu mot 161 chung nhan doc dao ciia truydn thong van hoa song

- Lam ro nguy ca bien mat vira do thieu phuong tien bao ve vira do qua trinh bien doi qua nhanh, hoac do d6 thi hoa hoac do su tiep bien van hoa

3.2.4.3 Mot s6 van di can Idm sang to

a) Coi ca nhan sang tao, nam giu cac gia tri di san van hoa phi vat the ciing nhu cong d6ng cu dan dia phuong nai c6 di san van hoa phi vat the nhu la mot thanh to cua di san van hoa phi vat the

- Nguai nam giii di san van hoa phi vat the la thanh vien cua mot cong

dong, la nguai phat hien, tai tao, luu truyen, cai bien, sang tao ve hinh thanh

mot loai hinh van hoa trong cong dong va cho cong dong Nguai nam giiJ di

san van hoa phi vat the c6 the dong vai tro nguai thuc hanh, nguai sang tao

va nguai bao ve di san van hoa phi vat the

- Cong d6ng la nhiJng nguai y thuc v8 su gan bo Ian nhau Dieu nay dugc

th8 hien a su y thuc vh ban chdt chung, cac hanh vi chung hoac cac hoat

dong chung va lanh tho chung Moi ca nhan c6 the thugc nhieu cong dong khac nhau

- Cong d6ng van hoa la cong dong thong qua van hoa cua minh, qua each tilp can van hoa hoac tiSp biln tu van hoa chung ma dugc phan biet vai cong d6ng khac Hilu mot each rgng hom ve khai niem nay thi mot quoc gia

CO the dugc coi la mot cong dong van hoa

- Cong d6ng dia phuong la cong dong cu tru a mot dia phuong nhat dinh

- Cong d6ng ban dia la cong d6ng ma cac thanh vien thugc cong dong

nay cho rang hg c6 nguon goc tu khu vuc lanh tho nhat dinh Dinh nghia nay khong loai trir kha nang c6 nhiSu cong dong ban dia sinh song trong

Cling mot khu vuc lanh tho

b) Khong gian, dia dilm va dia dilm nai dien ra cac su kien van hoa

Cling dugc coi la thanh to di san van hoa phi vat the

Khong gian, dia dilm la moi truang van hoa dugc tao dung nen bai cac tap quan xa hgi thong qua viec su dung va chiem huu cac cong trinh xay

dung, khong gian va cac khu vuc thien nhien

135

c) Ca

c con

g cii, d

o vat, d

i va

t (m

a \e

ban chat chun

i tha

c

nhieu Ian, kha

Can nhan thuc lai va

i tr

o cu

a to

n giao, ti

- Th

u nhat, nhie

thuy

- Th

u hai, ca

n giao, ti

n nguong

- Th

u ba, san

g ca

m hung, ca

h thieng

Ton giao, ti

- Th

u nhat, to

n giao, ti

n nguon

g (gia

o ly, ti

n die

u v

a ngh

i le) v

c "bie

u tugng"

, ca

c y niem ton giao, ti

n nguong)

- Th

u hai, ca

c ha

t nha

n to

n giao, ti

n nguon

g can

dugc hinh tugng hoa va

n nguon

g (den, chua, dinh, mieu ), ca

c bu

c tugng

,

tranh tho, va

chat chung la di san van hoa vat

lie va le hoi cQng can dugc xem

5U, van hoa va khoa hoc), ngay

n hoa phi vat the noi rieng eon

!t" ma vk mat gia tri khong h6 bi

• gian:

., khong thk thay thL

ong bao gia can kiet, khai thac

tin nguang vai tu each la mot

> do con la nguon dong lire thiic

thuat

so khai deu mang mau sic tin

ft ciia nhan loai tu xa xua dku it

ong chi la san phSm cua tri tue

c dat tai trang thai thang hoa

' so ton giao, tin nguang ma hat

jan sinh, tich hop va bao t6n di

ong gian van hoa trong le hoi

l l hoi, nhieu dang van hoa phi

huy cho dong dao cong chung

I hai bo phan cku thanh co ban

dieu va nghi le) va cac cong eu

niem ton giao, tin nguang)

g can dugc hinh tugng hoa vao

dinh, mieu ), cac buc tugng

Di san van hoa phi vat t h i khong chi mang dam tinh chat dan gian ma

con gin bo mat thilt vai cac boat dong mang tinh chat tam linh tai cac

thilt c h i ton giao, tin nguang Nhu chung ta da biet, trong qua trinh hoi nhap quoc te, be ban cua chung ta ciing luon quan tam den nhiing van de nhay cam ve van hoa va chinh tri nhu: Sac tgc, dan chu, nhan quyen va dac biet la ton giao, tin nguang Con nhijng ke khong c6 thien chi, tham chi c6

thai do thu dich thi luon Igi dung nhiing vkn dk "nhay cam" nhu the de

chong pha chung ta ve nhieu mat Cho nen, chung ta can quan tam va chii dong giai quyet that than trong va thoa dang van de bao ton va phat huy nhiing gia tri di san van hoa phi vat the gan vai khong gian van hoa truyen thSng tai cac thilt c h i ton giao va cac hoat dong mang tinh tam linh, ciing nhu tinh da dang van hoa, nham tao lap su on dinh xa hoi, lam tien de cho phat trien ben vung

Mu6n bao t6n di san van hoa, truac het phai nam viing von van hoa dan tgc ma ta dang k l thira va dac biet la phai nhan biet nhiing gia tri van hoa tieu bieu can dugc bao ve va phat huy gop phan lam nen sue manh van hoa cua Viet Nam

Trong van hoa lang xa, y thuc lien kk cong dong, dao ly uong nuac nha

ngu6n la gia tri van hoa truyin thSng dugc the hien rat dam net Y thuc lien

kk cong d6ng tao ra ca chi tu quan lam ca sa nay sinh cac huomg uac doi

vai cac lang a dong bang va luat tue doi vai cac ban tgc nguai vung cao Trong huomg uac va luat tue, chung ta tim thdy nhflng nep song, tap quan, dai song tam linh - nhiing hat nhan van hoa rat dang tran trgng Co the coi day la nguon goc tao ra sue manh dai doan ket dan tgc trong thai dai moi (dien hinh nhat la tue ket eha lien lang va lien vung)

Trong gia dinh Viet Nam vai tro nguai vg, nguai me c6 vi tri dac biet quan trgng V i trong van hoa gia dinh, nguai Viet tap trung vao moi quan he

vg chong, bo me, con cai, anh chi em rugt thit va dong hg Trong quan he gia dinh, dong hg va lang xom, nguai gia, nguai cao tuoi luon dugc kinh trgng Do ciing la dac trung noi trgi trong van hoa gia dinh ma ta can bao luu va phat huy Cu6i cung, gia tri giao due dao due va hinh thanh nhan each cho cac thanh vien gia dinh vai dinh huang vg chong hoa thuan, con cai h i l u thao trong van hoa dao due gia dinh la ca sa lam nen su on dinh ben virng cho dan v i te bao ca ban cua xa hgi

cua cai, v6

n lilng Lie

u tai vat

i lieu

Tu lieu hieu thong thuong

la tai lie

Den nay chua c6 mot din

y li

e cu

a Th

e giai, dug

Di san

tu lieu the giai

(con goi l

a Chuang

trinh Ky ice the

giai) cu

a

UNESCO chinh

thuc ra dai t

u na

m 1994 Mu

n

the giai, d

dnh, giong noi (bang

ghi dm),

hay Id but tich

Chuang trinh ciing c6 nhiem vu thu thap va khoi phu

h tri, lic

i nguai De

Hilu thong thuong

i nguai, ch

S vie

t l

a

phuang tien ghi la

i thon

g tin, khon

tugng N o phan biet v a i cac dang ghi lai ngon ngu theo cac phuong tien truyen dat phi van ban, v i du nhu cac bang tir hay dia am thanh Chii viet c6 quan he mat t h i l t v o i ngon n g i l nhung khong dong nhat v o i ngon ngu

N g u a i ta c6 t h i khong hik chu nhung van c6 ngon ngii de giao tiep Nhieu

dan toe c6 ngon ngu rieng nhung van chua c6 chu viet

A m thanh hay l a i noi la cai v6 vat chat cua ngon ngu van c6 nhung han

c h l n h i t dinh, c6 giai han, khong thk truy8n dat rong rai va chinh xac, luu giu lau dai nhu chu viet A m thanh bi han cM v6 khoang each va thai gian theo kiku "tam sao thdt ban" C h u v i l t khSc phuc dugc nhung diem tren, la phuong tien hoan hao dk truydn dat thong t i n , l u u g i u thong t i n , kich thich

su sang tao, la thanh qua ky dieu, vT dai cua loai nguai

Co thk hiku: Di san tu lieu la vat mang tin duac hinh thanh trong qua trinh lick su, bao gom tai lieu van ban va phi van ban

Tai lieu bao gom: • •

V a n ban, d u an, ban ve t h i l t k l , ban do, cong trinh nghien cuu, so sach, bieu thong ke; - -

- A m ban, duang ban phim, anh, v i phim; bang, dia ghi am, ghi hinh; tai lieu dien t u ;

- Ban thao tac p h i m van hoc, nghe thuat; ' , , t

- S6 cong tac, nhat ky, hoi ky, but tich, tai lieu v i l t tay;

- Tranh ve hoac i n ;

- A n p h i m va cac vat mang t i n khac

3.2.5.2 Phdn loai di san tirlieu

1 Di san tu lieu thanh van (chu viet)

Nhung di san t u lieu chu vi8t c6 gia t r i phuc v u hoat dong thuc tien, nghien cuu khoa hoc, lich sii va van hoa

D i san t u lieu chu v i l t a Viet N a m c6 chu Han - N o m cua nguai K i n h (Viet), cua cac dan toe khac nhu chii cua dong bao Cham, dong bao K h ' M e , d6ng bao Thai va chiJ N o m cua dong bao Tay, Nung, Dao

D i san t u lieu chu \\k dugc ton tai a nhiSu thd loai c h i t lieu khac nhau nhu:

- D i san t u lieu chu- tren giay, gom:

+ Gia pha, toe pha, b i n g , sic phong, tai lieu ve t i l u su;

+ Ba

n tha

o vie

t tay, ba

n i

n c

6 bu

t tich, con

i lieu

c loa

i bia,tre

n vac

h da, tre

c loa

i va

n kha

c chu, ca

m su

2 Di san tu

lieu phi van ban

- Phim, anh

;

- Bang, dl

a gh

i am, gh

3 Mot

so van

de can luu y

- Ba

n tha

o va

n ban: l

c thao

- Ba

n go

c va

n ban: (d

o ch

u nguye

n ba

n 1^ ^ trong

tu Han Viet v

a origin

e

trong tu Phap, An

g trua

c kh

i ph

o bien, con

g b

o b

^g cac hin

g bo Ba

u nhau

ngi dun

g

nhu ban chinh ma ca quan, t

o chu

c d

o d

a cap

3.2.5.3 Di san tu

lieu the gi&i tai

Viet Nam

1 Moc ban trieu

Nguyen

Day la

7 na

m 2009 S

a Lat, La

m Dong

Moc ban trieu Nguyen

Duoi triSu Nguyen, do nhu cau pho bien rong rai cac chuan muc cua xa hoi,

cac dilu luat bat buoc thSn dan phai tuan theo, de luu truyen cong danh su

nghiep cua cac vua chua, cac su kien lich sir , trieu dinh da oho khac nhieu bo sach su va cac tac pham van chuong de ban cap cho cac noi Trong qua trinh hoat dong do da san sinh ra mot loai hinh tai Heu dac biet, do la moc ban

Moc ban la ban go khac chu ngugc de in

thanh sach C) Hu6, moc ban dugc lam bang

go cay nha dong (con ggi la cay song mat),

tha go trang, sang ngoi nhu nga voi^ C) mien

Bac thi mgc ban thuong lam bang go cay thi

(qua thi an dugc) Loai go nay ciing c6 tha

go min, go trang, khi con tuai thi mem, de

khac Nhu vay moi trang sach la mot van in

(xem anh minh hga) V i the, mgc ban la

nhilng tai lieu goc dgc ban

Mgc ban triSu Nguyen g6m 34.555 tam mgc ban, "che ban" cua 152 dau sach chu yeu do Quoc su quan trieu Nguyen bien soan trong giai doan 1802

- 1945 Tai lieu mgc ban c6 nhieu tac pham quy hiem nhu Dai Nam thuc

luc, Dai Nam nhdt thong chi, Khdm dinh Viet su thong gidm cuong muc, Khdm dinh Dai Nam hoi diin su le , ngoai ra con c6 cac tac pham Ngu che van, Ngu che thi do cac vi hoang de noi tieng nhu Minh Mang, Thieu Tri,

Tu Due sang tac Kho tang mgc ban trieu Nguyen c6 ngi dung da dang, phan anh mgi mat xa hgi Viet Nam dual thai Nguyen

vi lich su: c6 30 bg sach, gom 836 quyen; ghi chep ve lich su Viet Nam

tu thai Hung Vuang dung nuac cho den trieu Nguyen

Ve dia ly: c6 2 bg sach, gom 20 quyen; ghi chep ve dja ly da thong nhat a

Viet Nam va ghi chep ve Hoang thanh Hue

Ve chinh tri - xd hoi: c6 5 bg sach, gom 16 quyen; ghi chep ve sach luge

cua cac triSu dai phong kien Viet Nam

vi qudn su: c6 5 bg sach, gom 151 quyen; ghi chep ve viec danh dep cac

cugc n6i day a BSc Ky, Nam Ky, Binh Thuan va mot so nai khac

' Co mot tir lieu quy cung khong kem gi mpc ban, do la moc ban in khSc tranh, canh, con nguoi, tha van chCr Nom

(in hirong dirong chu khong phai huang ngupc-am ban) Loai tir li?u nay vk hiem o phuong Dong Hien a cac

dja diem thupc quan the di tich c6 do Hue con rat nhieu ve dang tai li?u quy nay

Ve phdp che: c

u Nguyen

Vi tu tuang, triit

hoc, ton gido: c

6

1 3 b

o sach, go

6 3

9 bo, go

g Vie

t Nam

Ve ngon ngu van

tu: c

6 1

4 b

o sach, go

2 Bia

tien si Van Mieu Thdng Long

Sau Moc ban trieu Nguyen, Bi

i Macao, Trun

g Quoc

Vua Le Thanh

Tong (1460

- 1497) l

y l

a mo

t san

g kil

n Ia

n dug

c

vuong trieu Le (ca Le sa va Le Trung

hung)

thuc hien mot eac

h tra

n trong De

n nay, ta

tuy khong

du bia cho toan bg 121 khoa thi v

a d

a

hi ma

t mat, tha

t la

c mo

t s

o bia 8

bang (85 trang nguyen, ban

g nhan, tha

m hoa

;

283 hoang giap va 939 tien sT) Dun

do Tron

g 8

2 bia, c

6 4

0

bia ghi s

m tr

i

bo Le dich than trong nom Rien

g vie

c chg

n da, chg

6 ke

t ca

u vim

g chac, c

6 su

e chi

u

dung phong hoa) dun

;n; ghi chep ve cac diSn chk va

sach, g6m 22 quySii; ghi chep

i chep tha van ciia cac bac

JO quyen; giai nghia Luan ngu

in Mieu Thang Long da dugc

Nam dugc dua vao danh muc

07

Van miiu QuSc Tu Gidm

bi Do thuc sir la lich su b^ng

thu phap Cac d m bia tiln sT

im tri cao \h nghe thuat dieu

ic quan Thugng thu, Tham tri

a, chpn thg k h k do bo Cong

t cau vimg chSc, c6 sue chiu

\iy tu nui da lang An Hoach,

huyen Dong SOTI, tinh Thanh Hoa Thg khSc bia la thg da a xa Kinh Chu, huyen Kinh Mon, tinh Hai Duong Khdc chur thi n6i tigng la thg khae a hai lang H6ng Luc va Lieu Chang, huyen Gia Lgc, tinh Hai Duong Trung thu sanh lira chgn nhung nguai viet chu dep nhat, thuang la cac chuc Hoa van hgc sinh, D i l n thu, Chinh tu dugc giao viec v i l t chu mau cho thg khae

3 Kho moc ban kinh Phat chiia Vinh Nghiem (Bac Giang)

Kho mgc ban nay cong b6 ngay 26/5/2011, dugc cong nhan la di san tu lieu khu vuc Chau A - Thai Binh Duong va tiep tuc dugc de cu vao di san tu

lieu thl giai Eg Mgc ban chua VTnh Nghiem gom 3.050 ban khae go, bao

g6m 3 \hk loai ehinh la Kinh, Luan va Luat Ngoai ra la cac truae tac nha

Phat, cua Tam the to va mot so vi cao tang dong thien True Lam Yen T u

thai nha Tran nhu bg Yen Tu Nhat Trinh, Thien tarn ban hank Nhiing bg

sach nay rat quy va chua dugc nhieu nguai nghien cuu nen chua thay cong

bo rgng rai

Mgc ban chiia VTnh Nghiem dong vai tro quan trgng trong viec gin giii chu Nom, thu van tu rieng cua nguai Viet Nam

Cac di san tu lieu thS giai dang chuan bi de nghi UNESCO cong nhan

g6m: bg kinh Phat c6 a chua Dau (BSc Ninh), cac cot kinh, sach da chiia

Nhat Tru (Ninh Binh), Ban thao cua Bac Ho (Ha Ngi), cu6n sach "Hoa L u

thi tap"

3.2.5.4 Di san van hoa Han Nom

Tieng noi va chu viSt cua moi dan toe la tai san v6 eiing quy gia cua moi

quoc gia, la mot bg phan cau thanh cua nen van minh nhan loai Giong nhu

cae nuac dong van khae, Viet Nam da tiep thu va su dung chij Han trong lich

su, nhung dong thofi eQng sang tao ra mot di san v6 ciing doe dao, the hien ban linh van hoa dan tgc Viet Nam, ghi lai ngon ngii ciia chinh minh, khae han vai bat ky quoc gia nao, do chinh la chir Nom cua nguai Viet

Chu Han dugc du nhap vao nuac ta cung vai v6 ngua xam lang va che

do thSng tri cua phong k i l n phuang Bic V a i am muu dong hoa dan toe ca

ve sinh hgc va van hoa Muc dich ban dau viec day chir Han a Viet Nam chu ySu cho con em cac quan lai thong tri phuang Bac va mot so nho con

em quan lai ban x u de phue vu chinh quyen do hg Den thofi phong kien tu

g chi

j Ha

n a Viet Na

Chu N6m hinh thanh dua tren each

G N

om

dugc

hinh thanh vao khoang

thS ky VIII-IX, da

u tu thai k

u chu, da

c si

r

dung de sang tac van hoc vao cac the ky XIII-XV v

Den the ky XVIII-XIX thi chi

l Nom da phat trie

nhu: Hich Tdy San,

Truyen Kieu,

la mot

u da

t nhiin

g

dac trung van hoa, pha

m qu

a han

g chu

c th

i ky

Di sa

n ch

u No

c ba

o to

n luu g

ii

i a

nhieu

thu vien lan trong nuac nhu: kh

o sac

h Ha

n Nom Thu vien quoc gia

l

uu

trij

5202 cuon (trong

do c6 910 cuon la sach chep tay) v

a nhie

u th

u vien

, ba

o

tang cac tinh dac biet l

i ra, a mot s

o th

u

vien nuac ngoai ciin

g lu

m nh

u a Toa

thanh

Vatican Nhat Ban, H

a Lan, Va

1 Phdn loqi

Dua tren tieu chi l

h Io

n sau

n lua, tre

n vai, v.v

a vai, v.v

tu cac khuon

in

la

nhiJng tarn van bang g6 (thucmg

bang g6 thi l

a g

6 kh

khac, kh6 thi rat cung va m i n , khong bi nut va mat net), da dugc bao nhan, diing "dao khac" hoac due chii nguoc len do d6 in Cac van ban con dau cung xep vao loai nay

- Cac loai van ban diroc khac (cung bang dao hoac due) tren g6, da, d6ng, da't, la cay, v.v Ngoai ra, con mot so van ban Han N o m dac biet nfla kho xep vao cac loai tren nhur cac loai chu diic tren cac dong tidn, tren chuong, tren l u , dinh; cac chir tr6n cac biic trudng, cac cau ddi ghep bang nhung manh gdm hoac dap bang hop chat voi cat (c6 nai diing v6 trai dc nghidn) va cac phu gia khac (nhu mat mia hoac nhira cay) tr6n cac tru hoac tuomg voi,

cac bai tho kham xa cix tren g6, v.v

Can c i i vao muc dich, tmh chat va y nghla cua cac van ban, chiing ta cung

C O th^ chia di san Han N o m ra nhieu loai nhu:

- Van ban hanh chinh: Cac van ban do nha vua va tridu dinh phong kien ban hanh c6 tinh chat hanh chinh nhu sac, che, du, sac chi

- Cac tac pham v^ dia l y , lich sur: nhu nhirng bo sir bien ni6n, dia chi: Dai Viet sir ky, Dai Nam nhat thdng chi, do cac sir quan bien soan, hoac sach

do cac nha nho bi6n soan nhu D u dja chi ciia NguySn Trai, Phii bien tap luc cua L6 Quy D6n, L i c h trieu hien chucmg loai chi cua Phan Huy Chu,

- Cac loai van ban la cac loai giay t6 khac nhu van bang, van tu, chiic thu,

gia pha, thin pha

Cac loai hinh di san Han N o m tren hien con liru giiJ trong cac kho tang ciia nha nude, trong nhan dan va dac biet la trong cac di tich lich sir van hoa nhu dinh, chiia, den mieu nha thd ho, lang mp, van chi, Do la nhung tu lieu

quy C O gia tri nhidu mat de phuc vu nghien cuu cho cac nha sir hoc, van hoa,

dia l y , dan toe ve truyen thdng van ciia cha dng

2 Cue loai hinh van ban Han Nom

a) Nhung van ban ciia trieu dinh phong kie'n:

- Sac - J I J ^ : la van ban ciia nha vua ban thudng cho cdng than hoac bach than

- Cao - IS: la van ban nha vua tuyen b d ve mot chii nghTa hoac ket qua ciia mot cdng viec gi do cho dan biet

- Chie'u - In: la Idi nha vua ban bd hieu lenh cho toan dan

- Che' -

- Hic

h M: l

NhiJng van ban nay c6 tinh quy pham cao nen dirge viet the

t doa

n 4 chii v

a mo

t doa

n 6 chG Tiin

Trong hai ca

Trong the loai na

y co

n c

6 trumg

itS la bai va

g quan, phon

g tang

Nhung tac pha

e nghi, va

X de

n XIX

* Hoan

h ph

i cau doi:

Hoan

h phi: Trun

c ciia

Chi6u ngang Ion hon chieu doc

g vo

i thanh doi, ca

-u dic

h nha

u ngang

bang nhau Ca

u d6'

i l

a

nhung cau van

* Bi

a ky:

Trong dcri son

Theo each hieu cua tieng Viet, bia - W am Han Viet doc la "bi", nghia

den la tarn da Icfn c6 khac chii di ghi lai nhiJng viec, ngucfi, di6u can ghi nh6

hoac lam mo chi Tuy nhien, nguyen thuy bia xuat hien khong phai la de ghi

nhd ky niem Thoi Tay Chu va Xuan Thu, bia la nhCrng "Thach tru" diing

trong viec te 16 a cac den mieu va do bong mat trofi Loai thur hai la bia mo

Bia mo ban dau, ngudi ta diing bang g5 de ghi dau mo cua quy t6c, goi la

"moc tru", v6 sau m&i diing bang da

Ve sau, bia khong chi dirge ghi dau mo (mo chi) ma bia con ghi lai

mot ky niem, mot su kien cua ca nhan hay cong dong Viec ghi tac do

duoc di6n dat bang lofi van goi la bi van hay van bia V i du, khi Le Thanh

Tong di chinh phat a mien Tay Bac, tren duomg vi ong c6 lam bai tho va

khac tren vach da 6 thac B5, song Da de ghi lai su vide nay va cam hung

ciia ong (Khi xay dung thuy dien Hoa Binh, day la khu ngap nude trong

long ho, nen nganh van hoa da doi v6 thi xa Hoa Binh)

Nhilng bia dugc khac tren vach da hay trong hang dong, goi la bia ma

nhai, con nhutig bia dugc dung bang tam da, goi la bia da Co le "bia" la tir

dugc Viet hoa, hoac each doc xua, trudfc khi am Han Viet on dinh

HTinh thiic tam bia da c6 hai loai: bia det, dau cong ggi la "ban vien", c6

hai mat; va loai bia la tam da khdi c6 bon mat bang nhau hinh tru Bia bon

mat thuong c6 nien dai mugn hon, vao the ky X V I I I v6 sau Dii tam bia c6

hinh thiic the nao cQng thuofng c6 ba phSn: '"^

- Dau bia (bi dau - WM) hay tran bia (bi ngach - la phan tren ciing,

hinh ban nguyet (cac bia det), hinh chii nhat (neu dinh dau bia bang hoac c6

chop hoa sen)

- Phan tran bia ghi ten bia bang kho chii Idn, viet hang ngang, the chii

chan, doi khi ddng th6 chii trien hoac chii le Tieu de bia cho biet tinh chat

cua tam bia nhu bia chiia hay dinh gi va ngi dung ve viec gi

V i du: EE ^ ^ 5^ W Nggc ho tit hi cong diic (Bia cong due chiia

tud't khoa tien sT de danh ky (bai ky de danh Tien sT khoa Nham Tuat nien

hieu Dai Bao thii 3 [1442])

- Than bia va mat bia: Than bia la bg phan chinh ciia tam bia Phan trong

cua bia ggi la long bia, chung quanh ggi la diem bia

147

-c va

n bia, ma

t sa

u (b

i a

m 5^ go

-i l

a

lung bia, do

,

mieu thucm

g ghi: vie

c to

n ta

o d

i tich, qu

+ Tie

u de: tie

+ va

n bia: No

m thii

,

thang, ngay Ngud

i khac

r lie

u cii

a bia: Bi

a ly, ngo

n ngi

r ho

c lic

h su, x

a ho

i hoc, phon

n giao, di

a l

y ho

c lic

h sir, m

i ta thucmg goi

c gia, di

a phucmg

, mat sau (hi&m-W i§) goi la

chdc chO goi la van bia (bi van

-van hoa nhir o dinh, chiia, den,

: theo le va cong diic ciia nhung

than dugc thcf

sau:

theo hang ngang, chiJ Idn Con

ig doc, nho hon va o dong dau

lap bia (tu tao), y nghia ciia di

ay dia phuong, ten nhung ngirdi

gian vi6t tii nien hi6u, nam thii,

;, ngirdi khac

lop hoac con rua dgi ta'm bia

tu lieu de nghien cun lich sur,

a hoi hoc, phong tuc tap quan,

' thuat Bia da la mot loai di

iu dai, ngucfi ta thuong goi: bia

ag tin cay La mot six lieu xac

dai, tac gia, dia diem tao ra sit

III sau nen kho "tarn sao that

do thdi gian) Van bia dSu do

;hdt loc va can trgng Xua c6

lu khi te' xong se dugc hoa con

lieu nghien ciiu v6 nhi6u mat

con la mot tac pham tao hinh,

!ir lieu hoc my thuat

hb'\, nha nghien cuu c6 the

* Chuong:

Chuong cung la di san van hoa, c6 mat trong di tich lich su van hoa (chii

yeu la chiia) va dugc sir dung khi hanh It trong tin nguong Khac vori bia

dugc tao bang da thi chuong dugc diic bang dong va la loai dai am thanh Tieng chuong chua som toi vang len, xiic dong long tir bi ciia ngudi dan lanh noi thon da ma vui lam viec thien

Chuong CO nhigu loai va kich ca khac nhau Xet v6 chiic nang thi chuong

CO hai loai: Dai hong chung (chung - ii, c6 nghia la cai chuong va cung c6

nghia la cai de do gid), la chuong 16n Chiia cang \6n thi chuong cang Ion

Chiia Ion thuong c6 gac chuong de treo chuong va dugc danh vao sdm hom hay chap toi Tren chuong nay thuong c6 khac chu Loai nho goi la gia tri

chung, loai nay cung c6 nhi6u kich co khac nhau di six dung khi cau kinh, thinh vao cudi cau, hanh It mo dau va ket thiic

Nhieu chuong c6 khac bai van Trong so' hon 800 mat bia chuong a Ha

N6i dugc dap thac ban, thi c6 tren 500 mat bia c6 bai van^

- Bai van tren chuong thuong c6 may phan nhu sau:

+ Tieu de: *^hucmg dugc diic chiJ noi khi diic chuong, ghi ro ten chua, la ten tu, chu chan, chung quanh chuong V i chiia c6 ten ggi thong thuong gom ten nom va ten tu (ten chii); vi du chiia Thay la ten Nom, dugc tga lac tren niii Sai (Sai Son, sai nghia la ciii) la ten thuong ggi, con ten chii la Thien phiic tu

+ Bai van dugc khac sau khi chuong da hoan thanh, chir chan, nhieu bai da'n vai nghin chu Ngi dung c6 phan mo dau noi v^ y nghia ciia viec diic chu6ng trong viec hoang duong dao phap, va phong canh ciia ngoi chiia

' Nguyin Doan Tuan: Di san Han N6m trong cac di ti'ch Lich sii van hoa a Ha N6i

^3

cong diic Cuo

i ciin

g l

a m6

t ba

i mi nh bang th

o vin

+ Pha

n cuo

i gh

i co ng

diic, tiin cua,

ru on

g da

t v

a te

n nh un

u bia , chuon

i v

d tu lieu

lich su

a to

n

giao t in nguong

va phong tuc ta

p qua

n cu

a di

a phucmg

* Gi

a pha :

- K ha

i nie m:

Gia pha

(pho) M M

g ph

a ^ |# l

a l ic

h si

x cii

a

mot ho , gh

i che

p the

o th

ii tu tijrng do

i (ph

a = ghi chep)

hi chep) , Ph

a ch

i |

* (ch

i = g

hi chep) ,

hi chep) , ph

a h

e

I W ^

Gia pha thucmg duo

oi kh

ho

- Da

c di6

m, no

i d un

g, bd cue, ngo

n ng

u, y nghTa

do

i vo

i s

o l uo ng duoc lu

u tri

J

trong cac kh

o sac

h Ha

n No

hi che

p cin

than, gin g iu lau d 6i.

G ia pha thucmg d

e a

nha

tho ho hoac tC

r ducmg

Co nhieu loai gi

h d6 va d id

u k ie

n cii

a thcr

i die

m

ngudi xa

y du ng gia pha

+ Lo

ai th on

g th ud ng : lo

ai na

y ph

o bie

n ha

y ga

p tr on

g ca

c do ng h

o,

viec g

hi che

p c hii y eu la

de nh

o nga

y gi6 va phan m

o du oc tang ta

i da

u

Ke

t ca

u no

i d un

g cii

a l oa

i gi

a ph

a na

y du oc t rin

h ba

y go

m c

6 mo

t ba

i

mo

dau k ho an

g va

i ba t ra ng n

oi v

6 mu

c dic

h y nghTa cii

a vie

c xa

y du ng g

ia

pha do va c6 g

hi thof

i gia

n la

p Ca

u mo

dAu

th ud ng v ie

t da

i y la : c^

; c

a nud

e th

i c

6 sir , nh

h co

i

nguon Tie

p the

o la n

oi de

n ng uo

n gd

c cu

a do ng ho do tir da

u den , sin

h

CO lap n gh ie

p ti

r ba

o gi

d v

a ch ia la

m ma

y ch

i pha

i (n ha nh ), ti

r d

o de

n

tiep tuc

150

Sau phSn m

a pha

n i

duoc thay pha

di dtu

CO c hu

thudn, co

i

ciia n gu

di mat , nh

u di'fc

hau,

CO c hii

dieu

Ng ud

i the

o t

i

ten dia danh nay pha

nay N

cua dia phuong

a phuo

n

do

i d m ie

u n hu nhung

cudn

gia

du ng gia pha la

ai v

a y

nghTa,:

Phan chinh ciia gia ph

a he

C

o

ky t

, ba

Cung cd gia pha co

n c

d b

a

chau con

g thd

n V

il

nha chung vua la noi th

Sau phan m a dau la phan g h i chep vi thu the', m 6 i nguai ghi ten hieu va

ngay g i 6 (ngay mat), va phan m o tang tai dau Ten hieu la ten ciing, ten nay duofc thay phap hoac nha chCia dat cho sau k h i n g u d i mat

Dac d i 6 m ten hieu di c6 hai c h i i va c6 hai l o a i : nguofi dan ong mat trudfc

50 t u o i d6u CO c h u thudn, con tho tren t u o i do t h i c6 chi5 tiiy theo diic do

cua n g u a i mat, n h u di'fc hau, don hau, chat tn/c N g u d i p h u nir da quy t h i

CO chu dieu ,

N g u 5 i ta rat quan tam de'n phan m o , v i vay duac g h i c u the a x i i dong nao Can chii y, ten cac xuf dong thucmg hay ghi theo c h u N o m (vi ten cac x i i dong phan Ian dugc goi theo tieng dia phuang) V I vay de doc c h i n h xac cac ten dia danh nay phai t i m hieu dia phuang cu the, nhidu c h u k h o n g c6 trong bang tra c h u N o m hien nay N g u d i ta g h i theo each hieu chir H a n va cac doc

ciia dia phuang T h i d u : c h u fn, g 6 m c h u due W (nghia la n u o i nang, la'y

am) va bo thiiy , dia phuang doc la "doc", la x i i dong trung tiep chan go

doi a m i 6 n ban son dia

+ L o a i gia pha c6 g h i chep kha ty m y thucmg a nhung dong ho c6 nguai khoa bang hoac quan l a i Ian B d cue gia pha loai nay cung c6 phan m o dau tuang t u n h u n h u n g c u o n gia pha tren, n h u n g n o i rat ro nguofi diing ra xay

d u n g gia pha la ai va y nghia, lap viet tijr dau? t h a i gian duac viet?

Phan c h i n h c i a gia pha g h i c6 t i n h liet ke \6 t i m g c h i , theo t h i i the duoc

h i n h d u n g n h u cay pha he Co n h i i n g gia pha con c6 phan g h i tiep theo la bai

k y t u su tieu sit ve nhung n g u a i , dac biet c6 quan he true tiep den ngudi lap gia pha n h u cha, me, ong, ba

Cung CO gia pha con c6 bai ca torn tat t r u y d n thong ciia dong ho de cho

chau con de nhof va de thuoc

T h o n g thuomg k h i lap gia pha la t i n h t u the he nguoti d u n g ra lap, v i vay thucmg lay quan he ciia n g u d i do de goi cac dcri trudc

* Than tich (than pha):

T r o n g xa h o i nong t h o n V i e t N a m truyen thong, lang nao cung c6 m o t cai nha chung vita la n a i thof v i than chung ciia lang l a Than H o a n g lang, vira la

n a i t u h o i ciia dan lang N a i h o i t u ay la D i n h lang " D d i v a i dan lang Than

H o a n g lang l a b i e u hien ciia l i c h sir, phong tuc, dao diic phap le cung hy

vong chun

g cu

a lang, la

n nh

u

Hai B

a Tritng, L

y On

g Trong, Nguyg

i dung, b

o cue, ngo

n ngu, y nghia cu

d ngai D

c tre

n d6ng, kha

c na

m

1572 Sa

u do, na

m thd

" ha

i VTn

h Huu

7 Xf t,

tiic na

m 1735 ddi vu

a L

e Y

Tong

(Duy Thin), dug

5 chi

J ra

t be, ne

Nha xuJ

t ba

n D6n$

Thap, 1998 , t

r 238