NGHĨ VỀ SỰ VẮNG BÓNG HÌNH ẢNH CON TRÂU MỸ THUẬT TRÊN TRỐNG ĐỒNG ĐÔNG SƠN... Cho đến nay, những phát hiện khảo cổ qui mô về Trống Đồng với một phạm vi rất rộng lớn từ Nam Trung Hoa qua Vi
Trang 1NGHĨ VỀ SỰ VẮNG BÓNG HÌNH ẢNH CON TRÂU MỸ THUẬT TRÊN
TRỐNG ĐỒNG ĐÔNG SƠN
Trang 3Cho đến nay, những phát hiện khảo cổ qui mô về Trống Đồng với một phạm vi rất rộng lớn từ Nam Trung Hoa qua Việt Nam đến lndonexia, Malayxia, tức là trên địa bàn Đông Nam á cổ vẫn không tìm thấy hình ảnh con trâu, một con vật rất thân thuộc ở miền đất này
Vậy thì tại sao trên trống đồng Đông Sơn không tìm thấy hình ảnh con Trâu?!! Trên trống đồng tìm thấy ở Nam Trung Hoa và Việt Nam bò là một trong số con vật được miêu tả Phần đông các học giả cho rằng những con bò này được dùng trong hoạt động tế lễ của người xưa Trên một số trống đồng ở Vân Nam đã miêu
tả chi tiết này khá rõ (Trống đồng đào được ở trại A-chương Vân Nam) Bài viết tập trung vào vấn đề tại sao lại chỉ xuất hiện bò chứ không phải là trâu trên các trống đồng
Khả năng thứ nhất: vào thời kỳ văn hoá Đông Sơn, con trâu vẫn là con vật xa lạ với các cư dân Đông Sơn
Khả năng thứ hai: vào thời kỳ văn hoá Đông Sơn, con trâu là con vật kiêng kỵ, không cát tường nên người ta tránh khắc vẽ chúng
Khả năng thứ ba: trống đồng được tìm thấy ở Việt Nam là sản phẩm của một nền văn hoá khác, không có liên quan gì tới văn hoá bản địa
Trang 4Khả năng thứ tư: Trống đồng tuy là văn hoá bản địa nhưng có chịu tác động từ văn hoá lân bang Và tác động này đã dẫn đến sự thiếu vắng hình ảnh con trâu
Khả năng thứ năm: so với trâu, bò mang giá trị tâm linh cao hơn, cho nên người thượng cổ dùng bò làm vật hiến tế nhiều hơn
Giả thuyết thứ nhất, con trâu là vật xa lạ với cư dân Đông Sơn
Việc không khắc lên Trống Đồng những hình con chuột túi hay những con đà điểu
là việc có thể hiểu được Nhưng, sự thiếu vắng hình con trâu là một bí ẩn
Biểu tượng con trâu vàng là biểu tượng đẹp của Seagame 22 (đại hội thể thao Đông Nam á) tổ chức tại Việt Nam Con trâu là một phần của tâm hồn người Việt Trâu
ơi ta bảo trâu này khoẻ như trâu con trâu là đầu cơ nghiệp rồi đến câu chuyện ngụ ngôn về trí khôn của người hay là sự giải thích vì sao trâu không có hàm trên Bức tranh Chăn trâu thổi sáo là một trong những bức tranh dân gian Đông Hồ đặc sắc nhất ở Đình Hạ Hiệp có bức chạm đôi trâu đang ngoắc sừng vào nhau làm ta nhớ đến hội chọi trâu rất náo nhiệt ở Đồ Sơn (Hải Phòng) Trong canh tác nông nghiệp lúa nước, trâu là một trụ cột của nhà nông
Cho nên trong bộ tranh khắc được coi là bách khoa thư về đời sống vật chất, tinh thần của người Việt Nam đầu thế kỷ 20 - tiểu luận về đời sống vật chất công nghệ
và thực nghiệp của nhân dân An Nam (do Henry Ogie cùng với mấy người thợ
Trang 5Việt), trâu là con vật được mô tả có tần xuất lớn nhất, những bức tranh Thiến trâu, Lái trâu, Tra cày, Bừa ruộng nói lên phần nào sự gắn bó của con trâu với con người Việt Nam Henri Oger viết " con trâu là vật có ích nhất đối với người nông dân, cho nên, người ta chỉ giết nó khi nó ốm hoặc sắp già Không có trâu, việc cày ở ruộng ắt không thể làm được”
Trong ba việc lớn ở đời của đấng nam nhi đất Việt (tậu trâu, lấy vợ làm nhà) thì tậu trâu là việc đầu tiên phải làm Đối với một nền nông nghiệp lúa nước như Việt Nam thì trâu là chủ lực của nhà nông Con trâu không thể là vật xa lạ
Giả thiết thứ hai: Trâu là con vật kiêng kị
Trong tâm trí người Việt, trâu là con vật hiền lành, tượng trưng cho đức tính cần
cù, chăm chỉ, nhẫn nại Con trâu hôm nay không khác con trâu ngày trước Liệu lòng người có thay đổi không?
Trong các truyền thuyết cổ, các tích truyện xưa, không bao giờ Trâu hiện lên như một quái vật ở Việt Nam, có một số nơi có phong tục dùng trâu trắng tế thần
Giả thiết thứ ba: Trống đồng là sản phẩm của một nền văn hoá khác
Nếu trống đồng là sản phẩm của văn hoá Hoa Hạ thì hình ảnh ngựa phải xuất hiện trong hệ thống hoa văn của trống đồng
Trang 6Trong văn hoá Trung nguyên, ngựa được ngưỡng mộ thực sự
Trong Thoán từ của Kinh Dịch, tần suất xuất hiện các con vật như sau: Ngựa 12 lần, chim 8 lần, rồng 6 lần, cọp 4 lần, bò 4 lần, cừu 3 lần, rùa 2 lần, cáo 2 lần, chuột
1 lần Trong nghệ thuật tạo hình Trung Hoa, ngựa được vẽ và nặn nhiều nhất, khó
có dân tộc nào say mê ngựa như người Trung Hoa Lăng mộ Tần Thuỷ Hoàng hay tranh khắc Mộ Hán xuất hiện rất nhiều ngựa và xe ngựa
Con ngựa là một phương tiện giao thông tốt nhất phù hợp nhất, gắn liền với các cuộc chiến tranh liên miên thời phong kiến Con ngựa, xe ngựa xuất hiện trên các bức tường trong lăng mộ, từ đường đời Hán, theo giáo sư Wu Hung (Ngô Hồng) thì đấy là biểu tượng kép về sự phô diễn quyền lực và ngụ ý như phương tiện luân chuyển từ cõi dương sang cõi âm của thân chủ Nhưng cho đến nay, những trống đồng Đông Sơn tìm thấy ở Việt Nam không có hình ảnh ngựa Mà ngược lại,
thuyền, chim nước, cá tiêu biểu cho một vùng khí hậu sông nước) Có thể ước đoán rằng ở Vân Nam do có sự giao lưu nhất định với văn hoá Trung Nguyên, hoặc do điều kiện địa lý nên đã có xuất hiện những tượng người cưỡi ngựa đi trên mặt trống Đây là nét độc đáo của Trống đồng Vân Nam Nhưng trên mặt trống đồng từng phát hiện ở Vân Nam, ta cũng chưa thấy sự hiện diện những hình ngựa hay xe ngựa
Trang 7Nếu chỉ căn cứ vào hiện tượng không có hình ảnh con trâu để đi đến giả thiết là trống đồng là thuộc một vùng văn hoá khác, thì không phải không có lý Nhưng chỉ riêng cái chứng lý đó là chưa đủ Giống như giáo sư Nghi Cát Nam (Yin jinan - giáo sư Học viện Mỹ thuật Trung ương Bắc Kinh) có nói vui rằng Maco Polo chưa từng đến Trung Quốc vì: chưa bao giờ thấy ông ta nhắc đến Trà và Vạn lý trường thành
Giả thiết thứ tư: do ảnh hưởng từ những nguồn văn hoá khác đã dẫn đến sự vắng bóng hình ảnh con trâu
Giao lưu văn hoá là bản chất muôn đời của văn hoá Tục dùng bò làm vật hiến tế rất có thể là một tập tục phổ biến ở Đông á Trong tiếng Hán, chữ Hi trong hi sinh
có hình một con vật họ bò cột vào một cái cột được dùng làm vật tế thần được
Sự xuất hiện của hình ảnh bò ở trong lịch sử mỹ thuật của Vân Nam vừa sớm, vừa
có nhiều thành tựu xuất sắc hơn ở Việt Nam Chẳng hạn như những hình khắc trên vách đá ở Cang Yuan (Thương Tuyển) hay nổi tiếng như chiếc án đồng Ngưu Hổ đào được ở Giang Xuyên (Jiang chuan) Sự xuất hiện hàng loạt hình ảnh bò trên các đồ binh khí, công cụ lao động, dụng cụ sinh hoạt, các đồ nghi tế cũng còn là sự hàm ý biểu tượng giàu có
Trang 8Giả thuyết thứ năm: So với trâu, bò mang những biểu tượng tâm linh nhất định, nên nó được vẽ lên trống đồng nhiều hơn
Giả thiết này nhấn mạnh đến giá trị tự thân, độc lập của các nhân tố văn hoá phát triển không phải do vay mượn hoặc ảnh hưởng
Sự hiện diện của hình tượng bò trong các vật nghi tế tuỳ táng cũng là hiện tượng phổ biến trong nhiều nền văn hoá
Hình vẽ bò xuất hiện trong hang động nổi tiếng ở Pháp và Tây Ban Nha như
Lascaux, Altamira, trên các bích hoạ trong kim tự tháp Ai Cập Trong hệ thống thần thoại Hy La và ấn Độ, bò từng là hoá thân của nhiều vị thần Trong nghệ thuật tôn giáo, ý nghĩa tâm linh quan trọng hơn hiện thực
Ví dụ: sư tử là loài thú không có ở Trung Quốc, nó chủ yếu sinh sống ở Tây và Tây Nam á Kể từ thời Đường trở đi, sư tử trở thành một con vật xuất hiện thường xuyên trong lịch sử tạo hình Trung Quốc và trở thành một biểu tượng của quyền
uy Hình ảnh sư tử du nhập vào Trung Quốc có một sức sống lâu bền, rộng khắp từ Bắc chí Nam, từ Tây sang Đông Một con vật hoàn toàn hư cấu như con Rồng lại
là con vật phổ biến nhất trong các đồ án trang trí cung đình Trung Hoa Trong nghệ thuật tôn giáo, nghệ thuật là ảo vọng cuộc sống, đặc biệt là nghệ thuật tôn giáo phương Đông
Trang 9Trong quá trình tìm hiểu nghiên cứu các biểu tượng, việc tìm kiếm những bối cảnh văn hoá nguyên gốc là điều vô cùng quan trọng Theo quan điểm cả người viết, sự xuất hiện hình ảnh con bò mà không phải là con trâu trên trống đồng, chủ yếu là do kết quả của ảnh hưởng văn hoá khu vực hơn là sự phát triển tự thân Tác giả
nghiêng về giả thiết thứ tư
Vân Nam và Việt Nam đã có sự tương đồng văn hóa, có một cội nguồn văn hoá chung, hy vọng trong thời gian tới sự hợp tác và trao đổi học thuật giữa Vân Nam
và Việt Nam ngày càng phát triển về cả bề rộng lẫn chiều sâu