PHÂN TÍCH CHI TIẾT BÀI THƠ VỀ TIỂU ĐỘI XE KHÔNG KÍNH NGỮ VĂN LỚP 9

Nhà văn Nga Ai – ma – tốp đã từng viết “Không thể nói về chiến tranh một cách giản đơn, không thể xem nó như câu chuyện cổ tích nhẹ nhàng ru ta vào giấc ngủ Chiến tranh đọng lại thành máu trong sâu thẳm trái tim con người và kể chuyện về nó không phải là điều dễ dàng” Quả đúng như vậy, kể chuyện về chiến tranh đối với các nhà văn, nhà thơ Việt Nam là điều không hề dễ dàng Tuy nhiên, Phạm Tiến Duật – nhà thơ quân đội trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mĩ bảo vệ Tổ quốc lại nhìn hiện thực đ.

Nhà văn Nga Ai – ma – tốp đã từng viết: “Không thể nói về chiến tranh một cách giản đơn, không thể xem nó như câu chuyện cổ tích nhẹ nhàng ru ta vào giấc ngủ Chiến tranh đọng lại thành máu trong sâu thẳm trái tim con người và kể chuyện về nó không phải là điều dễ dàng” Quả

đúng như vậy, kể chuyện về chiến tranh đối với các nhà văn, nhà thơ Việt

Nam là điều không hề dễ dàng Tuy nhiên, Phạm Tiến Duật – nhà thơ

quân đội trưởng thành trong cuộc kháng chiến chống Mĩ bảo vệ Tổ quốc lại nhìn hiện thực đầy đau thương ấy bằng một cái nhìn nhân văn và vô cùng cao đẹp Vượt lên bao mất mát, đau thương của con người, ông đã bung nở cho đời những vần thơ diệu kì về tình yêu nước, tình đồng đội gắn

bó keo sơn qua áng văn thơ “Bài thơ về tiểu đội xe không kính” Bài

thơ đã khắc họa được nổi bật hình ảnh người lính lái xe Trường Sơn với tư thế hiên ngang, tinh thần lạc quan, dũng cảm, bất chấp nguy hiểm và ý chí chiến đấu cháy lên trong trái tim các anh

Sức cuốn hút của bài thơ chính là ở tiếng thơ sôi nổi, trẻ trung pha lẫn chút ngang tàng, tinh nghịch và giàu chất suy tưởng của những người lính lái xe Trường Sơn giữa nơi trận địa phủ đầy cái chết Kết hợp với tiếng thơ ấy còn là ở cách sử dụng những hình ảnh giản dị, mộc mạc nhưng lại như lột tả hết được những hiểm nguy, gian khổ nơi chiến trường, vừa khắc họa đậm nét được hình ảnh những người lính lái xe Tất cả những đặc sắc

về nghệ thuật ấy như đã làm hiện lên trước mắt người đọc cả một bài ca tuyệt đẹp về người chiến sĩ

Trong bài thơ, nhà thơ đã vẽ nên một hình ảnh hết sức chân thực, độc đáo và mới lạ nhưng cũng rất đỗi gần gũi và gắn bó với người lính, đó chính là hình ảnh những chiếc xe không kính:

“Không có kính không phải vì xe không có kính Bom giật bom rung kính vỡ đi rồi”

Nói rằng, bài thơ mở đầu bằng một hình ảnh độc đáo và mới lạ như vậy là bởi từ xưa đến nay, trong kho tàng văn học nghệ thuật Việt Nam, những chiếc xe có được đưa vào thơ ca thường được tác giả mĩ lệ hóa, mang ý nghĩa tượng trưng nhiều hơn là tả thực Điều đó ta đã được gặp

trong “Tiếng hát con tàu” của Chế Lan Viên hay “Bài ca lái xe đêm” của

Tố Hữu và trong nhiều cách thể hiện của những nhà thơ khác nữa Những đối với Phạm Tiến Duật thì lại hoàn toàn khác, người chiến sĩ trẻ lúc bấy giờ đã đưa vào chính câu thơ của mình những gì hiện có, những gì là chân thực nhất nơi chiến trường Trường Sơn ác liệt mà với người chiến sĩ thì đó chính là những chiếc xe – hình ảnh luôn luôn gắn bó, luôn luôn kề vai sát cánh, cùng họ vượt qua biết bao gian khổ, hiểm nguy Điều đặc biệt hơn nữa là, những chiếc xe không kính trong hai câu thơ trên lại xuất hiện bằng một hình ảnh tả thực, thực đến không tưởng, thực đến trần trụi Hình ảnh tả thực ấy được diễn tả bằng một câu thơ đầy chất văn xuôi, với

giọng điệu pha chút ngang tàng: “Không có kính không phải vì xe không

có kính” Cấu trúc thơ trên giống như một lời đáp Trong hai câu thơ trên,

nhà thơ còn tinh tế sử dụng điệp ngữ “không có kính”, cùng với điệp từ

“bom” và những động từ mạnh như “giật”, “rung”, chính những từ ngữ

ấy đã vừa khắc họa một cách chân thực và rõ nét hiện thực tàn khốc của chiến tranh, lí giải được nguyên nhân vì sao xe không có kính lại vừa lí giải được chất lính trong cách nói phóng túng của nhà thơ

Thiếu đi những phương tiện vật chất tối thiểu nhất có lẽ lại là hoàn cảnh để những người lính lái xe bộc lộ những phẩm chất cao đẹp, ý chí chiến đấu và sức mạnh tinh thần lớn lao của mình Bước vào cuộc chiến với những chiếc xe không kính, họ vẫn luôn hiện lên với tinh thần lạc quan, yêu đời:

“Ung dung buồng lái ta ngồi Nhìn đất, nhìn trời, nhìn thẳng”

Đọc những câu thơ trên, ta mới thực sự thấy được vẻ đẹp trong tâm hồn họ và mới thấy khâm phục những con người ấy Công việc lái xe của các anh vốn vô cùng hiểm nguy bởi giặc không ngừng xối bom đạn để tàn phá những con đường huyết mạch vốn là mạch máu nuôi sống chiến trường đánh Mĩ Sống và làm việc trong một hoàn cảnh như vậy, có lẽ không ai là không lo lắng cho tính mạng của chính bản thân mình Thế nhưng các anh vẫn luôn hiện lên với một tinh thần lạc quan, yêu đời Dù luôn phải đi tiếp tuyến cho chiến trường miền Nam, luôn phải giáp mặt với

tử thần, với cái chết nhưng các anh vẫn luôn có tư thế “ung dung”, đường hoàng mỗi khi ngồi trước tay lái Cách xưng hô “ta ngồi” trong câu thơ

trên vang lên nghe mới thật kiêu hãnh và tự hào làm sao! Điệp ngữ

“nhìn” với cách ngắt nhịp đều đặn tạo ra một giọng thơ rắn rỏi đã thực sự

diễn tả được sự tập trung cao độ cùng tư thế ung dung, thanh thản, làm chủ tình thế của những người chiến sĩ ngồi cầm lái trên những chiếc xe Trường Sơn năm ấy

Đoàn xe càng sống động bao nhiêu thì hình ảnh người lính lái xe lại càng đáng khâm phục biết bấy nhiêu:

“Nhìn thấy gió vào xoa mắt đắng Nhìn thấy con đường chạy thẳng vào

tim

Thấy sao trời và đột ngột cánh chim

Như sa như ùa vào buồng lái”

Đó là những câu thơ tả thực chính xác đến từng chi tiết Trải qua nhiều đêm thiếu ngủ, xe không có kính chắn gió, lại chạy nhanh nên người cầm lái phải đối mặt với biết bao khó khăn, hiểm nguy Cảm nhận được hết những khó khăn, chông gai, gian lao ấy không phải chỉ bằng tinh thần duy lí mà người lính còn cảm nhận bằng cả trái tim, cả tầm hồn trẻ trung, luôn lạc quan, yêu đời của mình Có thế các anh mới thấy phía

trước cái thênh thang của đất trời, nào là “gió vào xoa mắt đắng”, “con

đường chạy thẳng vào tim” rồi sao trên trời cùng những cánh chim cùng

lúc sa xuống đất như ùa vào, rơi rụng, va đập, quăng quật vào buồng lái, vào mặt mũi Điều đó đã được tác giả khắc họa một cách vô cùng chân

thực qua các động từ mạnh như “xoa”, “sa”, “ùa” được sử dụng với mật

độ cao Đó là những hình ảnh thơ rất chân thực và cũng rất Trường Sơn Cảm giác đầy ấn tượng, căng thẳng là vậy, song, người chiến sĩ vẫn không run sợ, hoảng hốt, trái lại, tư thế các anh vẫn hiên ngang, tinh thần cách anh vẫn luôn vững vàng Và dường như, khi ấy, thiên nhiên cũng muốn bay theo các anh, cùng các anh ra chiến trường đánh giặc, đi theo con đường chính nghĩa giải phóng dân tộc Kính vỡ có khi lại hay để tâm hồn các anh vi vu, bay bổng bên vành tay lái, để các anh có được phút giây thư giãn, thoải mái bên những trận chiến căng thẳng sắp diễn ra, giúp các anh giao hòa với thế giới bên ngoài và chiêm ngưỡng biết bao vẻ đẹp khác lạ của thiên nhiên Hình ảnh thơ đẹp ấy được tác giả nhấn mạnh thêm bằng lối đảo ngữ vô cùng đặc sắc Cùng với tư thế nổi bật ấy là tầm

quan sát cao rộng với điệp ngữ “nhìn thấy”, điệp ngữ ấy đã biểu hiện sự

tập trung cao độ cùng tinh thần trách nhiệm cao của các anh đối với công

việc Nhịp thơ đều đặn 2/2/4 cùng một giọng thơ khỏe khoắn, tràn đầy

niềm vui, niềm lạc quan xuyên suốt cả khổ thơ tựa như những chiếc xe vun vút, bươn chải trên những con đường

Khi ngồi trên những chiếc xe không kính, phải đối mặt với biết bao khó khăn, thử thách nhưng những người chiến sĩ vẫn đón nhận những thử thách, khó khăn ấy một cách thản nhiên:

“Không có kính, ừ thì có bụi

Bụi phun tóc trắng như người già

Chưa cần rửa, phì phèo châm

điếu thuốc

Nhìn nhau mặt lấm cười ha ha”

“Không có kính, ừ thì ướt áo Mưa tuôn mưa xối như ngoài

trời

Chưa cần thay, lái trăm cây

số nữa Mưa ngừng gió lùa khô mau thôi”

Chỉ với hai khổ thơ thôi mà ta như thấy hết cả tâm hồn tinh tế, nhạy cảm và tài năng nghệ thuật của nhà thơ cùng sự thấu hiểu sâu sắc của ông trước hình ảnh những người lính nơi chiến trường gay go, ác liệt Nói như vậy là bởi, trong cả hai khổ thơ, nhà thơ đã tinh tế sử dụng một giọng điệu đầy chất ngang tàng cùng ngôn ngữ thơ giản dị, mộc mạc như chính lời ăn tiếng nói hàng ngày Đặc biệt hơn cả là việc sử dụng hai hình ảnh so

sánh đặc sắc “bụi phun tóc trắng như người già”, “mưa tuôn mưa xối như ngoài trời” cùng những động từ mạnh như “phun”, “tuôn”,

“xối” Nó đã không chỉ diễn tả được những khó khăn, thử thách chồng

chất như liên tiếp dội lên đầu những người chiến sĩ mà còn như thể hiện

thái độ của họ: “Không có kính, ừ thì có bụi – Chưa cần rửa phì phèo châm điếu thuốc”, “Không có kính, ừ thì ướt áo – Chưa cần

thay, lái trăm cây số nữa” Hai chữ “ừ thì” vang lên giống như một cái

tặc lưỡi, một thái độ bất cẩn, coi thường mọi thử thách, khó khăn, là chất lạc quan đến thanh thản của những con người hồn nhiên, giản dị Cùng

với hai chữ ấy, nhà thơ còn tinh tế sử dụng cấu trúc lặp “không có - ừ thì”, kết cấu phủ định: “chưa cần” kết hợp với một giọng điệu ngang

tàng, tinh nghịch, đậm chất lính, ngôn ngữ thơ giản dị, mộc mạc Chính việc sử dụng những đặc sắc nghệ thuật ấy như càng tô đậm nét hơn, khắc họa đậm nét hơn vẻ đẹp tâm hồn, ý chí chiến đấu và thái độ trước những gian khổ, hiểm nguy của những người lính Đọc những câu thơ trên, ta tưởng như gió bụi Trường Sơn, mưa rừng Trường Sơn đối với họ chỉ là chuyện cỏn con, họ coi đó chỉ như là một công việc bình thường, một nhiệm vụ bình thường mà họ hàng ngày phải vượt qua Chính vì vậy, khi đối diện với những thách thức ấy, họ vẫn luôn lạc quan, yêu đời, luôn chủ động, luôn sẵn sàng tư thế để bước vào cuộc chiến Không chỉ có vậy, để vượt qua biết bao chông gai, hiểm nguy trong công việc của mình, họ luôn biết tìm cách biến những khó khăn thành những tiếng cười vô tư, sảng

khoái và ngạo nghễ: “Nhìn nhau mặt lấm cười ha ha” Dường như

những gian khổ, hiểm nguy không hề làm ảnh hưởng đến tinh thần của họ

mà trái lại, họ còn xem đó như là một dịp để thử thách sức mạnh, ý chí của mình, giống như người quân tử xưa kia vẫn xem hoạn nạn, khó khăn

là lúc để chứng tỏ chí làm trai vậy Tất cả không gì ngăn nổi bánh xe lăn, không gì ngăn nổi trái tim người chiến sĩ luôn hướng về phía trước Nhà thơ chẳng cần dùng thứ ngôn ngữ to tát, hào nhoáng đầy thi vị để tô vẽ, làm đẹp hình tượng người chiến sĩ mà chỉ bằng thứ ngôn ngữ đời thường của chính các anh để nói về các anh, dựng lên vẻ đẹp tâm hồn, tinh thần cách mạng và tình yêu Tổ quốc, khát vọng hòa bình của thế hệ trẻ Việt Nam trong những suốt những năm tháng đánh Mĩ Và có lẽ, chính tuổi trẻ ngang tàng cùng mục đích chiến đấu cao cả đã giúp họ chấp nhận mọi khó khăn, luôn biết tìm cách vươn lên và hoàn thành xuất sắc nhiệm vụ

Và cũng bởi vậy, quả thật không sai nếu nói rằng: Những người lính lái xe trên tuyến đường Trường Sơn chính là những con người tiêu biểu cho thế

hệ trẻ chống Mĩ, luôn phơi phới tinh thần khi bước vào cuộc chiến

Không chỉ có vậy, các anh còn hiện lên đẹp hơn trong tình đồng chí,

đồng đội gắn bó keo sơn, ruột thịt: “Những chiếc xe từ trong bom rơi

Đã về đây họp thành tiểu đội

Gặp bè bạn suốt dọc đường đi tới

Bắt tay qua cửa kính vỡ rồi”

Tình đồng chí, đồng đội gắn bó keo sơn, ruột thịt của những người lính lái xe đã được khơi nguồn từ những ngày đầu của cuộc kháng chiến chống Pháp, nay lại càng được Phạm Tiến Duật tô đậm hơn bởi những lời chào của các anh trên đường ra trận Họ chào nhau bằng một cách vô

cùng độc đáo, lời chào chỉ có ở những chiếc xe không kính: “Bắt tay qua cửa kính vỡ rồi” Câu thơ giàu ý nghĩa trên của Phạm Tiến Duật khiến ta nhớ tới hình ảnh “Thương nhau tay nắm lấy bàn tay” trong bài thơ “Đồng chí” của Chính Hữu Đó đều là những cái bắt tay đầy ấm áp, yêu thương.

Họ nắm tay nhau như cho đồng đội thấy mình vẫn an toàn, để giúp họ luôn sẵn sàng chiến đấu, hi sinh mà không phải lo lắng cho đồng đội Hơn thế nữa, nắm tay nhau còn là một cách để những người lính truyền cho nhau hơi ấm, tình thương và sức mạnh, giúp họ luôn bình tĩnh, tự tin, vượt qua mọi gian khổ, hi sinh của cuộc chiến ác liệt Đó cũng chính là sự gần gũi, gắn kết của tình đồng chí, đồng đội gắn bó keo sơn, ruột thịt

Trong môi trường quân đội ác liệt, đơn vị thay cho mái ấm, tình đồng chí, đồng đội keo sơn thay tình máu thịt Điều đó đã được Phạm Tiến Duật thể hiện rất sâu sắc và rõ nét qua khổ thơ sau:

“Bếp Hoàng Cầm ta dựng giữa trời Chung bát đũa nghĩa là gia đình đấy Võng mắc chông chênh đường xe chạy Lại đi, lại đi trời xanh thêm”

Cuộc trú quân dã chiến của tiểu đội xe không kính ngắn ngủi mà vẫn thắm đượm tình đồng chí, tình đồng đội Chỉ bằng ba chi tiết rất điển hình:

“bếp Hoàng Cầm”, “chung bát đũa”, đời lính vốn giản dị, bình dị mà

lại rất sang trọng Giữa chiến trường đầy bom đạn mà họ vẫn đàng hoàng:

“Bếp Hoàng Cầm ta dựng giữa trời” Giữa trời là giữa thanh thiên

bạch nhật Bữa cơm dã chiến chỉ có một bát canh rau rừng, có chút lương

khô, thế mà vẫn rất đậm đà: “Chung bát đũa nghĩa là gia đình đấy” Một chữ “chung” rất hay đã gợi tả gia tài người lính, tấm lòng, tình cảm

của người lính Tình đồng chí đồng đội ở nơi chiến trường Trường Sơn ác liệt không chỉ là tình cảm thông thường mà dường như, nó còn vượt qua ranh giới của chính nó, trở thành tình cảm gia đình, tình cảm ruột thịt thiêng liêng mà gần gũi Suy nghĩ ấy của tác giả lại làm ta lại nhớ đến

truyện ngắn “Những ngôi sao xa xôi” của nhà văn Lê Minh Khuê, bà cũng

kể về tình đồng chí, đồng đội mà cao hơn cả là tình yêu thương như chị

em ruột một nhà của ba cô gái thanh niên xung phong làm nhiệm vụ ở Trường Sơn

Trong hai câu thơ cuối của khổ thơ, từ láy “chông chênh” được tác

giả đưa vào một cách tinh tế đã gợi ra hình ảnh một con đường gập

ghềnh, khúc khuỷu khó đi Còn “trời xanh” lại là một hình ảnh ẩn dụ vô

cùng độc đáo, đó chính là biểu tượng của độc lập, tự do, hạnh phúc Mọi chuyến đi của các anh là để ngày ấy đến nhanh hơn, gần hơn Điệp ngữ

“lại đi” thể hiện một tinh thần lạc quan cùng sức chiến đấu bền bỉ, kiên

cường của người chiến sĩ nhằm một mục đích, một lí tưởng sống cao đẹp: Giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Một loạt những biện pháp

nghệ thuật hay và đặc sắc đến vậy được sử dụng trong cả khổ thơ như đã làm cho câu thơ vút lên bay bổng, phơi phới, thật lãng mạn và mộng mơ

Sang đến khổ thơ cuối cùng, những chi tiết về hình ảnh chiếc xe không kính như được khắc họa đậm nét hơn:

“Không có kính rồi xe không có đèn Không có mui xe thùng xe có xước”

Trong khổ thơ trên, Phạm Tiến Duật đã sử dụng một loạt những biện

pháp nghệ thuật vô cùng đặc sắc và giàu ý nghĩa: Điệp ngữ “không có”

được nhắc đi nhắc lại ba lần như nhân lên ba lần những thứ thách khó khăn, khốc liệt Hai dòng thơ ngắt làm bốn nhịp như bốn chặng gập ghềnh, khúc khuỷu, đầy chông gai của bom đạn Chính cách sử dụng những nghệ thuật ấy đã giúp Phạm Tiến Duật lột tả hết được những khó khăn, gian lao nơi tuyến đường Trường Sơn ác liệt Khi điều khiển một phương tiện nặng nề với tốc độ cao trên tuyến đường dốc đèo hiểm trở, bom rơi đạn lạc hàng ngày như vậy mà phương tiện lại không đảm bảo an toàn Những thứ vô cùng quan trọng như kính bảo hiểm, đèn chiếu sáng, mũi xe bảo vệ, thùng xe chắc chắn… thì đều không có Đó là điều bất bình thường nhưng với chiến tranh thì lại là điều hết sức bình thường, nên

nó vẫn hoạt động như những chiếc xe hoàn hảo, vẫn băng băng ra tiền tuyến, thẳng tới chiến trường vì nhiệm vụ trọng đại của đất nước Đó là một hình ảnh nhân hóa độc đáo hiếm có xưa nay mà chỉ có tâm hồn tinh

tế, nhạy cảm cùng với sự tinh nghịch, ngang tàng trong tâm hồn của nhà thơ thì mới có thể phát hiện ra và đưa vào trong thơ được Cái bất thường

đã trở thành cái phi thường, một biểu tượng độc đáo của thơ chống Mĩ, vừa nói lên được cái ác liệt, dữ dội của chiến tranh, vừa thể hiện được phẩm chất anh hùng, vĩ đại của người chiến sĩ lái xe trên tuyến đường Trường Sơn Hình tượng ấy được đẩy lên mức cao hơn góp phần khắc họa chân dung, tư thế một dân tộc Việt Nam anh hùng

Đối lập với những điều kiện vật chất khó khăn đến vậy, những vẻ đẹp phẩm chất của người lính lái xe lại cũng như càng được khắc họa sâu sắc hơn:

“Xe vẫn chạy vì miền Nam phía trước

Chỉ cần trong xe có một trái tim”

Kết thúc bài thơ, giọng thơ vẫn mộc mạc như văn xuôi, kể cả nhạc điệu, hình ảnh, ngôn ngữ cũng rất nhẹ nhàng, rất đẹp, giàu chất thơ Cảm hứng và suy tưởng trong thơ vừa thực vừa bổng như để hoàn thiện thêm

vẻ đẹp chân dung những người lính lái xe Trường Sơn những năm đánh Mĩ Trong hai câu thơ trên, Phạm Tiến Duật còn sử dụng cả một hình ảnh

hoán dụ tuyệt đẹp, có thể được coi là nhãn tự của cả bài thơ: “trái tim”.

Đó là hình ảnh người chiến sĩ lái xe Trường Sơn yêu nước, là ý chí chiến đấu giải phóng miền Nam, thống nhất đất nước Trái tim còn tượng trưng cho lòng nhiệt tình cách mạng, cho lòng dũng cảm, ngoan cường, gan góc

của những người chiến sĩ được khơi nguồn từ lòng yêu tổ quốc, yêu đồng chí, đồng bào miền Nam ruột thịt Chiến tranh có thể tàn khốc, đầy khắc nghiệt nhưng với xe, còn cỗ máy thì còn chạy, với con người, còn trái tim thì còn tình yêu tổ quốc Với hình ảnh trái tim cầm lái ấy, nhà thơ muốn khẳng định lại một điều: Cái làm nên chiến thắng không phải chỉ là vũ khí hiện đại, tối tân mà còn là tinh thần của con người, là trái tim nồng nàn tình yêu thương và ý chí chiến đấu kiên cường, dũng cảm cùng niềm tin, niềm lạc quan yêu đời của mỗi người chiến sĩ Bốn dòng thơ đã dựng lại hình ảnh đối lập đầy kịch tính giữa người – xe, giữa vật chất – tinh thần, giữa cái có – không có Tất cả đã làm nổi bật cái gai góc, khốc liệt của cuộc chiến và chất anh hùng bất khuất, cái đẹp của những người lính lái xe

Như vậy bằng cách vận dụng nhuần nhuyễn các biện pháp nghệ

thuật so sánh, ẩn dụ, nhân hóa và những từ láy biểu cảm, Phạm Tiến Duật đã khắc họa thành công hình ảnh người chiến sĩ cách mạng dũng

cảm, gan dạ, lạc quan, và mang vẻ đẹp hóm hỉnh yêu đời của tuổi trẻ Những vẻ đẹp của những trái tim yêu nước ấy sẽ mãi là vầng sáng trong suốt chặng đường kháng chiến, trong suốt những trang hoa, tờ hoa về người chiến sĩ cách mạng

(1969)