(LUẬN văn THẠC sĩ) tổ chức kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng thuộc bộ giao thông vận tải , luận án tiến sĩ

Nhằm cung cấp thông tin phục vụ kiểm soát, và đánh giá trách nhiệm quản trị của các cấp quản lý khác nhau, luận án này cũng đã đưa ra mô hình cơ cấu tổ chức mang tính phổ biến trong công

NGUYỄN HỮU PHÚ

TỔ CHỨC KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TRONG

CÁC TỔNG CÔNG TY XÂY DỰNG THUỘC BỘ GIAO THÔNG VẬN TẢI

LUẬN ÁN TIẾN SĨ KINH TẾ

Chuyên ngành: Kế toán

Mã ngành: 62.34.03.01

NGƯỜI HƯỚNG DẪN KHOA HỌC: PGS,TS PHẠM VĂN DƯỢC

Tp Hồ Chí Minh, năm 2014 -

L ỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan đây là công trình nghiên cứu của riêng tôi

Kết quả nêu trong luận án là trung thực và chưa từng được công bố trong bất

kỳ công trình nghiên cứu nào

Nguyễn Hữu Phú

CHƯƠNG 1: LÝ THUYẾT VỀ KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM VÀ VIỆC ỨNG DỤNG KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM Ở CÁC DOANH NGHIỆP XÂY DỰNG 19 1.1 LƯỢC SỬ PHÁT TRIỂN CỦA KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM 19 1.2 NỘI DUNG KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN VIỆC ÁP DỤNG ĐƯỢC VÀ CÓ HIỆU QUẢ HOẠT ĐỘNG THỰC TIỄN Ở

1.2.1 Định nghĩa và mục tiêu của Kế toán trách nhiệm 22 1.2.2 Nội dung kế toán trách nhiệm 23 1.2.3 Cơ sở tổ chức Kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp 27 1.2.3.1 Quy mô và cơ cấu tổ chức của doanh nghiệp 27 1.2.3.2 Phân cấp quản lý là cơ sở của Kế toán trách nhiệm 27 1.2.3.3 Đặc thù sản xuất kinh doanh là cơ sở của kế toán trách nhiệm 30 1.2.4 Xác định các trung tâm trách nhiệm trong doanh nghiệp 31 1.2.4.1 Khái niệm về trung tâm trách nhiệm 31 1.2.4.2 Bản chất của trung tâm trách nhiệm 31 1.2.4.3 Phân loại các trung tâm trách nhiệm 32 1.2.5 Hệ thống chỉ tiêu đánh giá các trung tâm trách nhiệm 36 1.2.5.1 Đánh giá thành quả quản lý ở trung tâm chi phí 37 1.2.5.2 Đánh giá thành quả quản lý ở trung tâm doanh thu 37

1.2.5.4 Đánh giá thành quả quản lý ở trung tâm đầu tư 38 1.2.5.5 Lý thuyết về mô hình Knowledge Management Star (KM Star) trong việc đánh giá thành quả các trung tâm trách nhiệm 40 1.2.6 Tổ chức hệ thống báo cáo kế toán trách nhiệm 47 1.2.6.1 Mục tiêu của báo cáo kế toán trách nhiệm 47 1.2.6.2 Đặc điểm báo cáo kế toán trách nhiệm 48 1.2.6.3 Phân loại báo cáo kế toán trách nhiệm 49 1.2.6.4 Nội dung của hệ thống báo cáo kế toán trách nhiệm 50 1.2.7 Mối quan hệ giữa phân cấp quản lý với việc hình thành kế toán trách nhiệm ở

1.2.7.1 Ảnh hưởng của phân cấp quản lý đến hệ thống kế toán trách nhiệm 52 1.2.7.2 Ảnh hưởng của kế toán trách nhiệm đến sự phân cấp quản lý 52 1.3 TỔ CHỨC KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM Ở MỘT SỐ QUỐC GIA VÀ NHỮNG BÀI HỌC KINH NGHIỆM CHO VIỆT NAM 54 1.3.1 Tổ chức kế toán trách nhiệm ở Mỹ 54 1.3.2 Tổ chức kế toán trách nhiệm ở các nước Châu Âu 56 1.3.3 Tổ chức kế toán trách nhiệm ở Ấn Độ 58 1.3.4 Kinh nghiệm cho Việt Nam 61 1.4 ĐẶC ĐIỂM MÔ HÌNH TỔ CHỨC TỔNG CÔNG TY XÂY DỰNG VÀ NHỮNG ẢNH HƯỞNG CỦA NÓ ĐẾN VIỆC TỔ CHỨC THỰC HIỆN HỆ

CHƯƠNG 2: THỰC TRẠNG TỔ CHỨC HỆ THỐNG KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM TRONG CÁC TỔNG CÔNG TY XÂY DỰNG THUỘC BỘ GIAO THÔNG VẬN TẢI

2.1 ĐẶC ĐIỂM HOẠT ĐỘNG XÂY DỰNG VÀ TỔ CHỨC HOẠT ĐỘNG XÂY

DỰNG CHI PHỐI ĐẾN TỔ CHỨC KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM 77 2.1.1 Tổng quan về doanh nghiệp xây dựng ở Việt Nam 77 2.1.1.1 Vai trò của doanh nghiệp xây dựng trong nền kinh tế quốc dân 77 2.1.1.2 Đặc điểm mô hình quản lý của các doanh nghiệp xây dựng ở Việt Nam 78 2.1.2 Đặc điểm tổ chức hoạt động xây dựng chi phối đến tổ chức hệ thống kế toán

2.1.2.1 Đặc điểm tổ chức sản xuất 79 2.1.2.2 Đặc điểm của sản phẩm xây dựng 81

2.1.2.3 Đặc điểm và yêu cầu quản lý chi phí xây lắp 822.2 THỰC TRẠNG TỔ CHỨC HỆ THỐNG KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM Ở CÁC TỔNG CÔNG TY XÂY DỰNG THUỘC BỘ GIAO THÔNG VẬN TẢI 83 2.2.1 Đối tượng và phạm vi khảo sát 83

hệ thống kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng 133

2.3.3 Sự cần thiết phải tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty

CHƯƠNG 3: XÁC LẬP MÔ HÌNH TỔ CHỨC HỆ THỐNG KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM CHO TỔNG CÔNG TY XÂY DỰNG THUỘC BỘ GTVT 139 3.1 QUAN ĐIỂM VÀ ĐỊNH HƯỚNG XÁC LẬP MÔ HÌNH 139

3.1.1.1 Quan điểm chung về vận dụng kế toán quản trị cũng như kế toán trách nhiệm trong các Tổng công ty xây dựng 139 3.1.1.2 Quan điểm về xác lập mô hình tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm cho

DANH MỤC CÁC CÔNG TRÌNH ĐÃ CÔNG BỐ

TÀI LIỆU THAM KHẢO

PHỤ LỤC

BSCI : Business Social Compliance Initiative

EVA : Economic Value Added

GRI : Global Reporting Initiative

IFC : International Finance Corporation

KM Star : Knowledge Management Star

NOPAT : Net Operating Profit After Tax

NPR : The National Performance Review

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2-1: Thống kê giá trị sản xuất xây dựng 78 Bảng 2-2: Kết quả thống kê mô tả và phân tích phương sai về tầm

Bảng 2-6: Kết quả thống kê mô tả và phân tích phương sai về hệ

thống các báo cáo đánh giá trách nhiệm quản lý 119 Bảng 2-7: Kết quả kiểm định sau về hệ thống các báo cáo đánh giá

Bảng 2-8: Kết quả thống kê mô tả và phân tích phương sai về công

cụ để đánh giá trách nhiệm quản lý 123 Bảng 2-9: Kết quả kiểm định sau về công cụ để đánh giá trách

Bảng 3-4: Báo cáo đơn giá dự toán chi tiết 157 Bảng 3-5: Báo cáo dự toán của trung tâm doanh thu 159 Bảng 3-6: Báo cáo dự toán của trung tâm lợi nhuận 160

Bảng 3-7: Báo cáo dự toán của trung tâm đầu tư 162 Bảng 3-8: Bảng dự toán kết quả đầu tư 163 Bảng 3-9: Báo cáo khối lượng vật tư xuất dùng 164 Bảng 3-10: Báo cáo khối lượng ca máy thi công 165 Bảng 3-11: Bảng tính giá thành thực tế 165 Bảng 3-12: Bảng tính đơn giá (giá thành đơn vị) thực tế 166 Bảng 3-13: Báo cáo tình hình thực hiện của trung tâm doanh thu 168 Bảng 3-14: Báo cáo tình hình thực hiện của trung tâm lợi nhuận 169 Bảng 3-15: Báo cáo tình hình thực hiện của trung tâm đầu tư 170 Bảng 3-16: Bảng kết quả đầu tư 170 Bảng 3-17: Báo cáo phân tích tình hình thực hiện của TT chi phí 174 Bảng 3-18: Báo cáo phân tích tổng hợp tình hình thực hiện của TT

Bảng 3-19: Báo cáo phân tích của trung tâm doanh thu 177 Bảng 3-20: Báo cáo phân tích của trung tâm lợi nhuận 179 Bảng 3-21: Báo cáo phân tích của trung tâm đầu tư 181 Bảng 3-22: Bảng đánh giá hiệu quả đầu tư 182 Bảng 3-23: Hệ thống phân loại IQS 190 Bảng 3-24: Xếp lại tác động theo thang điểm 192 Bảng 3-25: Thước đo đánh giá các thông số tác động môi trường 193 Bảng 3-26: Thước đo đánh giá các thông số trách nhiệm xã hội 194

DANH MỤC CÁC HÌNH

Hình 1-1: Trung tâm trách nhiệm 31 Hình 1-2: Các khía cạnh của mô hình KM Star 41 Hình 1-3: Báo cáo về Tính bền vững tại công ty Samsung 42 Hình 1-4: Bản đồ chiến lược vận dụng KM Star tổng quát 46 Hình 1-5: Dòng thông tin của báo cáo trách nhiệm theo cấp độ quản lý 48 Hình 1-6: Mức độ kiểm soát phụ thuộc vào cấp độ quản trị 57 Hình 1-7: Số lượng các công ty lớn, tập đoàn lập báo cáo phát triển

Hình 2-5: Sơ đồ quy trình báo cáo chi phí xây lắp 100 Hình 3-1: Mô hình tổ chức các trung tâm trách nhiệm 143 Hình 3-2: Mô hình tổ chức các trung tâm trách nhiệm tương ứng với

Hình 3-3: Mô hình tổ chức bộ máy kế toán 147 Hình 3-4: Quy trình lập báo cáo của các trung tâm trách nhiệm 154 Hình 3-5: Mô hình phân tích biến động chi phí 164 Hình 3-6: Bản đồ chiến lược tăng trưởng bền vững vận dụng KM Star 187

PH ẦN 1: PHẦN MỞ ĐẦU

1 Tính c ấp thiết của đề tài

Kế toán trách nhiệm là một nội dung cơ bản của kế toán quản trị Kế toán trách nhiệm xuất phát từ sự phân quyền trách nhiệm của nhà quản trị Cơ sở của sự phân quyền phụ thuộc vào quyết định của nhà quản trị, thái độ, quy mô, đặc điểm

hoạt động sản xuất kinh doanh và các yếu tố khác Từ khi được hình thành đến nay,

kế toán trách nhiệm đã được vận dụng và có những đóng góp đáng kể vào sự thành công của nhiều doanh nghiệp, các tập đoàn kinh tế … trên khắp thế giới Càng ngày, kế toán trách nhiệm càng có vai trò và vị trí quan trọng trong quản lý ở các doanh nghiệp trên thế giới

Đối với các doanh nghiệp Việt Nam, kế toán quản trị nói chung và kế toán trách nhiệm nói riêng là một lĩnh vực vẫn còn khá mới mẽ Tổng công ty xây dựng

là một đơn vị có nhiều công ty thành viên hoạt động trong nhiều lĩnh vực khác nhau Phạm vi hoạt động của Tổng công ty xây dựng trải rộng, cơ chế quản lý tài chính đối với các công ty thành viên cũng khá đa dạng nên việc đánh giá thành quả

quản lý của từng đơn vị, bộ phận, cá nhân ở các công ty và toàn bộ Tổng công ty

vẫn còn nhiều bất cập Bên cạnh đó, chất lượng các công trình xây dựng hiện nay có

thể nói rất thấp, không đảm bảo đúng thiết kế và thật đáng báo động Công trình xây

dựng đường mới vừa làm xong chưa bàn giao đã xuống cấp, Công trình Thủy điện Sông Tranh 2 bị rò rỉ nước ảnh hưởng nghiêm trọng đến tính mạng 40.000 người dân sinh sống trong vùng, Công trình Thủy điện Ia Krêl vỡ đập do thấm nước, lỗi

kỹ thuật … những thông tin như vậy tràn lan trên các mặt báo thường ngày Thực

trạng thất thoát, lãng phí và tiêu cực trong xây dựng cơ bản đã được đăng tải nhiều trên các phương tiện truyền thông và tại nhiều diễn đàn, gây nhức nhối trong toàn

xã hội Thi công không đảm bảo khối lượng theo thiết kế được phê duyệt hoặc thi công không đúng thiết kế dẫn đến phải phá đi làm lại; sử dụng vật liệu không đảm

bảo chất lượng; khai khống khối lượng; ăn bớt vật liệu, chất lượng công trình không đảm bảo gây lãng phí lớn trong quá trình thi công các công trình xây dựng Ngoài

vấn đề tác động đến môi trường và xã hội Điển hình là các vụ việc người dân bức xúc vì bụi do các đơn vị thi công gây ra đã chặn đường không cho xe, máy đơn vị thi công làm chậm trễ tiến độ; không chịu hợp tác di dời… , thậm chí tiêu cực đến

mức đã đập phá trụ sở làm việc của đơn vị thi công Tuy nhiên, những vấn đề nêu trên không dễ gì tìm thấy được đối tượng hay bộ phận nào chịu trách nhiệm cũng như các công ty phải tiêu tốn thêm nhiều chi phí cho việc khắc phục hậu quả

Cạnh tranh toàn cầu ngày càng diễn ra gay gắt cộng với những thay đổi không ngừng của khoa học công nghệ, môi trường cạnh tranh dẫn đến các hệ thống

kiểm soát cũ không đủ khả năng đáp ứng nếu không chịu cập nhật, điều chỉnh Nhu

cầu cung cấp thông tin cho nhà quản lý trong quá trình ra quyết định hiện nay bên

cạnh các chỉ tiêu tài chính còn phải xét đến các chỉ tiêu phi tài chính …Trong báo cáo quốc gia về Thực hiện phát triển bền vững ở Việt Nam tại Hội nghị cấp cao của Liên hợp quốc về phát triển bền vững (RIO + 20), mục tiêu tổng quát của Định

hướng chiến lược phát triển bền vững ở Việt Nam là “Đạt được sự đầy đủ về vật

ch ất, sự giàu có về tinh thần và văn hóa, sự bình đẳng của các công dân và sự đồng thu ận của xã hội, sự hài hòa giữa con người và tự nhiên; phát triển phải kết hợp

ch ặt chẽ, hợp lý và hài hòa được ba mặt là phát triển kinh tế, phát triển xã hội và

b ảo vệ môi trường” Đây chính là trách nhiệm và thách thức lớn đặt ra cho các

doanh nghiệp trong nước nói chung và các công ty xây dựng nói riêng Vì vậy, trong tiến trình phát triển và hội nhập, vấn đề bảo vệ môi trường, nâng cao chất lượng cuộc sống … đòi hỏi các đơn vị thi công xây lắp phải chủ động quan tâm, đánh giá trách nhiệm quản lý của các bộ phận có liên quan đến các vấn đề trên

Để thực hiện được những vấn đề và các yêu cầu nêu trên, cần thiết phải có

một công cụ kiểm soát hữu hiệu giúp cho nhà quản lý thực hiện việc kiểm soát quản

lý trong môi trường cạnh tranh toàn cầu hiện nay; phù hợp với xu thế hội nhập, phát triển bền vững Tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây

dựng là một trong những công cụ cần thiết có thể đáp ứng được các yêu cầu của

thực tiễn, phù hợp với xu thế hiện nay

Xuất phát từ những yêu cầu cần thiết, khách quan đã nêu trên, tác giả đã quyết định chọn đề tài “Tổ chức kế toán trách nhiệm trong các Tổng công ty xây

d ựng thuộc Bộ giao thông vận tải” làm đề tài nghiên cứu cho luận án của mình

2 T ổng quan về tình hình nghiên cứu kế toán trách nhiệm

2.1 Tình hình nghiên c ứu ngoài nước

Nhu cầu về thông tin để hoạch định và kiểm soát tài chính hoạt động sản

xuất kinh doanh đã thúc đẩy sự hình thành kế toán trách nhiệm (Responsibility Accounting) Từ khi Robert Anthony giới thiệu quyển sách kế toán quản trị năm

1956 tập trung vào ba vấn đề chính: giới thiệu kế toán quản trị là gì, làm thế nào có thể hệ thống và phân tích vấn đề mới để ra quyết định, giới thiệu các công cụ kiểm soát chi phí thích hợp, các nghiên cứu tiếp theo sau về kế toán quản trị nói chung,

kế toán trách nhiệm nói riêng được nhiều sự quan tâm, nghiên cứu của các chuyên gia, nhà khoa học

- Martin N Kellogg (1962) thông qua công trình “Fundamentals of

Responsibility Accounting” đăng trên tạp chí “National Association of

Accountants” đã trình bày những nghiên cứu về sự phát triển của kế toán trách nhiệm trong mối quan hệ giữa kế toán trách nhiệm với cơ cấu tổ chức, kế toán trách nhiệm với kế toán chi phí, kế toán trách nhiệm với ngân sách, kế toán trách nhiệm

với kiểm soát chi phí Kế toán trách nhiệm có mối quan hệ chặt chẽ với phân cấp

quản lý và với kế toán chi phí Nguyên tắc để thiết lập một hệ thống kế toán trách nhiệm là phải phân chia tổ chức thành các bộ phận, đơn vị theo từng chức năng cụ

thể; phân công trách nhiệm cho các bộ phận đã được phân chia; yêu cầu các bộ

phận này phải lập các báo cáo và thực hiện giám sát từng cấp quản lý Ngoài ra, tác

giả cũng đề cập đến hệ thống kế toán chi phí được sử dụng như là công cụ quản lý, trước hết phải gán trách nhiệm cho từng khoản chi phí Để kiểm soát được chi phí thì cần phải tìm hiểu và xác định được nguồn gốc phát sinh chi phí

- Tác giả Joseph P Vogel (1962) cũng đã bàn về kế toán trách nhiệm thông

qua công trình “Rudiments of Responsibility Accounting in Public Utilities” đăng trên tạp chí “National Association of Accountants” Kế toán trách nhiệm trước hết

được sử dụng để kiểm soát chi phí Tác giả đã đề cập đến việc xây dựng và thiết lập

hệ thống kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp Kế toán trách nhiệm được thiết kế phù hợp với cơ cấu tổ chức của từng doanh nghiệp, tùy thuộc vào quy mô hoạt động

mà phân cấp quản lý Kế toán trách nhiệm phải được xây dựng trên cơ sở phân cấp

quản lý nhằm thu thập thông tin cũng như kiểm soát thông tin tại các bộ phận, từ đó cung cấp thông tin cho nhà quản trị ra quyết định một cách có hiệu quả Việc làm này theo tác giả là không hề đơn giản

- Năm 1963, N.J Gordon đã thông qua công trình “Toward a Theory of

Responsibility Accounting System” đăng trên tạp chí “National Association of

Accountants” đã trình bày những nghiên cứu về lý thuyết của hệ thống kế toán trách nhiệm Cơ sở của hệ thống kế toán trách nhiệm là lý thuyết kinh tế về tổ chức Kế toán trách nhiệm chỉ phát huy hiệu quả khi doanh nghiệp có phân cấp quản lý và có

tổ chức Lý thuyết tổ chức được quan tâm trong mối quan hệ với phân quyền Vì

vậy, nghiên cứu về kế toán trách nhiệm là nghiên cứu đến vấn đề về kinh tế lẫn xã

hội

- Tác giả Ahmed Belkaoui (1981) thông qua công trình “The Relationship

between self – disclosure Style and Attitude to Responsibility Accounting” đăng trên

tạp chí “Organization and Society, Vol.6, N4, P 181-189” đã trình bày những

nghiên cứu chuyên sâu về khái niệm, điều kiện thực hiện kế toán trách nhiệm trong

tổ chức với phương pháp nghiên cứu cụ thể Nhiều khái niệm mới liên quan đến kế toán trách nhiệm cũng được tác giả làm rõ như trung tâm trách nhiệm, trung tâm chi phí … Tác giả cũng đã nhấn mạnh rằng nhân tố con người, nhân tố cá nhân đóng vai trò quan trọng trong sự thành công của hệ thống kế toán trách nhiệm vì nhà quản

lý phải tự chịu trách nhiệm về hiệu quả của đơn vị mình

- Bên cạnh các nghiên cứu về lý thuyết, các nghiên cứu thực nghiệm về kế toán trách nhiệm cũng dần dần được triển khai, ứng dụng Năm 1992, các tác giả

Brian P.Bloomfield Rod Coombs, David J Cooper, David Rea đã nghiên cứu, phân tích hệ thống thông tin quản lý trong bệnh viện tại Anh qua công trình “Machines

and Manoeuvres: Responsibility Accounting and the Construction of Hospital Information Systems” Năm 1977, tác giả Shih, Michael SH đã thực hiện quá trình điều tra làm thế nào các công ty thiết kế hệ thống đánh giá hiệu năng cho các nhà

quản lý cây trồng qua công trình “Responsibility Accounting and Controllability:

Determinants of Performance Evaluation Systems for Plant Managers in Canada”

…

- Bổ sung và nhấn mạnh thêm các nghiên cứu về kế toán trách nhiệm, các tác

giả Rick Antle và Joel S Demski (1998) thông qua công trình “The Controllability

Principle in Responsibility Accounting” đăng trên tạp chí “The Accounting review,

Vol 63, No 4, P 700-718” đã làm sáng tỏ nguyên tắc có thể kiểm soát được trong

kế toán trách nhiệm là như thế nào Tác giả Emma I Okoye (2009) thông qua công

trình “Improvement of Managerial Performance in Manufactoring Organizations:

An Application of Responsibility Accounting” đăng trên tạp chí “Journal of

Management Sciences, Vol.9, No 1, P 1-17” đã trình bày những nghiên cứu về mối quan hệ giữa kế toán trách nhiệm và thành quả quản lý trong các doanh nghiệp sản

xuất; kế toán trách nhiệm là công cụ để đánh giá trách nhiệm quản lý…

- Trong hơn một thập niên gần đây, vấn đề về môi trường, trách nhiệm xã

hội, phát triển bền vững được nhiều quốc gia, tổ chức và các nhà khoa học quan tâm nhiều hơn Các ấn phẩm, các quy định, luật lệ về môi trường, phát triển bền vững

được công bố ngày càng nhiều hơn như: “Environmental Management Accounting

Procedures and Principles” c ủa UNITED NATIONS (2001); “Sustainability

Report” c ủa European Commission, “Integrated Financial and Sustainability

Reporting in the United States” c ủa IRRC Institute v.v…Các nghiên cứu về kế toán

nói chung và kế toán trách nhiệm nói riêng cũng không nằm ngoài xu thế đó Nghiên cứu của Jaroslava HYRŠLOVÁ và Miroslav HÁJEK (2006)

“Environmental Accounting - an Important part of an Information System in the Conditions when the Company Approach to the Environment Influences its Prosperity” được đăng trên tạp chí Economics and Management: Ekonomika ir

Vadyba; nghiên c ứu của Emma I Okoye, 2009 “Improvement of Managerial

Performance in Manufactoring Organizations: An Application of Responsibility Accounting” được đăng trên tạp chí “Journal of Management Sciences, Vol.9, No 1,P 1-17”; nghiên cứu của Fredrik S Larsson & Stefan Svensson, 2010 “Does

Practices ? A study of companies in environmental-sensitive industries” đăng trên

“School of Business, Economics and Law, University of Gothenburg” là những nghiên cứu rất có ý nghĩa về việc nghiên cứu và đưa vấn đề môi trường vào trong kế toán Thêm vào đó, một trong những nghiên cứu về kế toán trách nhiệm xã hội cần

phải kể đến đó là nghiên cứu của Sajad Gholami và các cộng sự (2012) “Social

Responsibility Accounting: From Theory to Practice” được đăng trên tạp chí

“Journal of Basic and Applied Scientific Research” Nghiên cứu này đã chỉ ra bên

cạnh các mục tiêu về tài chính, các doanh nghiệp phải chú trọng đến trách nhiệm đối với xã hội vì những hành vi phi đạo đức sẽ ảnh hưởng lớn đến hiệu quả hoạt động của đơn vị Các nghiên cứu về kế toán trách nhiệm cũng không tách rời xu

hướng nêu trên Nghiên cứu của Simmons, A (2002) “Turf wars at work” đăng trên

tạp chí “Strategic Finance” (August): P.51-55 (Problems with Relationships

between Responsibility Centers, and how to deal with them); nghiên cứu của Lin, Z

J and Z Yu (2002) “Responsibility Cost Control System in China: A Case of

Management Accounting Application” đăng trên tạp chí “Management Accounting Research” (December): P.447-467; nghiên cứu của Schoute, M (2008)

“Determinants of Responsibility Centre Choices – An Empirical Study at the

Managerial Level” đăng trên tạp chí “Journal of Applied Management Accounting Research” (Winter): P.47-58; nghiên cứu của Garber, M (2011) “Profit Center

Accounting: Theory and Practice” đăng trên “The CPA Journal” (April): P.6-12…

Đặc biệt là nghiên cứu của Verschoor, C C (2012) “Responsibility Reporting is

getting more attention” đăng trên tạp chí “Strategic Finance” (December): 12,

P.14-15 nhấn mạnh tầm quan trọng của kế toán trách nhiệm cũng như đề nghị kế toán trách nhiệm cần phải được quan tâm, chú ý nhiều hơn nữa

Như vậy, trong những năm gần đây, kế toán nói chung và kế toán trách nhiệm nói riêng đã đi sâu vào những vấn đề về môi trường, trách nhiệm xã hội và phát triển bền vững Để đánh giá thành quả của các bộ phận, các mô hình đánh giá thành quả đã được các nhà khoa học nghiên cứu, đề xuất thực hiện Một trong

những mô hình đánh giá kết hợp cả 3 vấn đề kinh tế (tài chính), môi trường và xã

ội phục vụ phát triển bền vững đó là mô hình Knowledge Management Star (KM

Star) do Nirmal Pal và các cộng sự công bố năm 2004 qua nghiên cứu “Knowledge

Quoitient TM (KQ): A way to Measure the Knowledge Intensity of your Team” của đại học Penn State Cụ thể mô hình này đánh giá thành quả của bộ phận dựa trên 5 khía cạnh: tài chính, tính bền vững, khách hàng, quy trình và nhận thức Đây chính

là tài liệu mà tác giả đã nghiên cứu và kết hợp với lý thuyết về kế toán trách nhiệm (Responsibility Accounting) để vận dụng, triển khai các ý tưởng xây dựng việc đánh giá trách nhiệm quản lý của các bộ phận trong chương 3 của luận án Đây cũng chính là điểm mới mà chưa có tác giả nào trong nước công bố

Tóm lại, kế toán trách nhiệm là công cụ kiểm soát rất hiệu quả đã được các tác giả ngoài nước nghiên cứu dưới các góc độ khác nhau Đây là những nội dung

rất bổ ích cho việc kế thừa để vận dụng tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong điều kiện thực tiễn ở Việt Nam Tuy nhiên, có thể nói các công trình nghiên cứu được giới thiệu, trình bày trên đây tập trung chủ yếu ở tầm vĩ mô, hoặc có tính khái quát mà chưa đưa ra cụ thể về tổ chức kế toán trách nhiệm trong loại hình công ty xây dựng, trong xu thế hội nhập, phát triển bền vững Đây chính là “lổ hổng” trong nghiên cứu mà tác giả đã phát hiện ra để tiếp tục nghiên cứu

2.2 Tình hình nghiên c ứu trong nước

Việc nghiên cứu kế toán trách nhiệm nói chung và tổ chức kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty nói riêng trong thời gian qua đã có một số cơ quan, tác

giả đã đề cập và nghiên cứu Ngoài ra, một số công trình đăng tải trên các tạp chí, sách, báo … về vấn đề này cũng được công bố Tuy vậy, có thể nói mảng đề tài kế toán trách nhiệm nói chung hay kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty nói riêng hiện nay trong nước có rất ít tài liệu cũng như tác giả nghiên cứu, trình bày

Có thể điểm sơ về tình hình nghiên cứu kế toán quản trị nói chung, kế toán trách nhiệm nói riêng trong nước thời gian qua như sau:

Kế toán quản trị được các nhà nghiên cứu ở Việt Nam bắt đầu nghiên cứu từ

đầu những năm 1990 Tác giả Nguyễn Việt (1995) trong Luận án “Vấn đề hoàn

thi ện kế toán Việt Nam” đã trình bày phương hướng và giải pháp xây dựng hệ thống

kế toán tài chính và kế toán quản trị trong các doanh nghiệp Việt Nam Đây là ững đề xuất mang tính sơ khai trong bối cảnh kế toán quản trị bắt đầu được

nghiên cứu Do đó, những nội dung về kế toán quản trị được trình bày mang tính cơ

bản Năm 1997, tác giả Phạm Văn Dược đã nghiên cứu về “Phương hướng xây

d ựng nội dung và tổ chức vận dụng kế toán quản trị vào doanh nghiệp Việt Nam”

trong đó so sánh về mặt lý luận sự giống và khác nhau giữa kế toán quản trị và kế toán tài chính; vai trò, nội dung và các nghiệp vụ của kế toán quản trị Tác giả đã có

những nghiên cứu cụ thể và đề xuất các biện pháp ứng dụng kế toán quản trị vào

thực tiễn trong các doanh nghiệp Việt Nam với 5 giải pháp vĩ mô và 6 giải pháp vi

mô Đây chính là bước khởi xướng cho những nghiên cứu tiếp nối về kế toán quản

trị sau này Tuy nhiên, do tính mới mẻ của kế toán quản trị và điều kiện nền kinh tế lúc bấy giờ nên những nghiên cứu này mang tính đính hướng, chung chung cho tất

cả các loại hình doanh nghiệp chứ chưa đi vào cụ thể từng ngành nghề

Từ đầu những năm 2000, yêu cầu cấp thiết của xã hội đặt ra là phải xây dựng

mô hình kế toán quản trị theo từng ngành kinh doanh để các doanh nghiệp trong ngành làm cơ sở xây dựng riêng cho mình Do đó, đã xuất hiện một số nghiên cứu

về các vấn đề cụ thể của kế toán quản trị áp dụng riêng cho các loại hình doanh nghiệp Luận án “Kế toán quản trị và phân tích chi phí sản xuất trong ngành sản

xu ất công nghiệp” của Tiến sĩ Lê Đức Toàn, Luận án “Phương hướng xây dựng hệ

th ống báo cáo kế toán quản trị và tổ chức vận dụng vào các doanh nghiệp Việt Nam” c ủa Tiến sĩ Phạm Quang, Luận án “Tổ chức kế toán quản trị chi phí và giá

thành trong doanh nghi ệp sản xuất ở Việt Nam” của Tiến sĩ Trần Văn Dung…đã đi

theo xu hướng trên Nhìn chung, các nghiên cứu lúc này chỉ mới đi sâu vào nội dung kế toán quản trị chứ chưa đề cập hoặc chỉ mới đề cập sơ khai về kế toán trách nhiệm Tuy vậy, kế toán trách nhiệm đã có những manh nha ban đầu như việc tổ

chức các trung tâm trách nhiệm, các công cụ sử dụng để đánh giá trách nhiệm quản

lý về chi phí, đầu tư …

Năm 2010, tác giả Phạm Văn Dược đã thực hiện đề tài nghiên cứu khoa học

“T ổ chức hệ thống báo cáo kế toán đánh giá trách nhiệm bộ phận trong doanh nghi ệp thương mại tại Việt Nam” tại Trường ĐH kinh tế Tp Hồ Chí Minh Đây là

một trong những tài liệu rất có giá trị cho việc nghiên cứu về kế toán trách nhiệm

ệu này đã hệ thống hóa được cơ sở lý luận về kế toán trách nhiệm, kinh

nghiệm nước ngoài rất cụ thể và đầy đủ Tài liệu đã trình bày được một hệ thống báo cáo đánh giá trách nhiệm quản trị được thiết lập phù hợp với cơ cấu tổ chức trong doanh nghiệp thương mại; xác lập các trung tâm trách nhiệm nhằm cung cấp thông tin phục vụ kiểm soát, và đánh giá trách nhiệm quản trị của các cấp quản lý khác nhau Mặc khác, để công tác xây dựng hệ thống báo cáo đánh giá trách nhiệm

quản trị có thể áp dụng cho loại hình doanh nghiệp thương mại mang tính khả thi cao, nghiên cứu đã xác định một số điều kiện để thực hiện quy trình xây dựng hệ

thống báo cáo đánh giá trách nhiệm quản trị trong các doanh nghiệp thương mại Ngoài ra, để hệ thống báo cáo đánh giá trách nhiệm quản trị được xây dựng có thể

vận dụng thành công trong loại hình doanh nghiệp thương mại, nghiên cứu cũng đã nêu lên một số giải pháp hỗ trợ từ phía Nhà nước và doanh nghiệp Cũng trong năm này, Luận án của Tiến sĩ Hoàng Văn Tưởng “Tổ chức kế toán quản trị với việc tăng

cường quản lý hoạt động kinh doanh trong các doanh nghiệp xây lắp Việt Nam” đã

nghiên cứu đến việc tổ chức các trung tâm trách nhiệm trong các doanh nghiệp xây

lắp Tuy nhiên, đây chỉ là giải pháp nhỏ và chỉ được trình bày ở góc độ phân công, phân nhiệm chứ chưa đi vào cụ thể, chi tiết và đầy đủ mà một hệ thống kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp xây lắp cần phải xây dựng Luận án của Tiến sĩ Trần Văn

Tùng (2010) ““Xây d ựng hệ thống báo cáo đánh giá trách nhiệm quản trị trong công ty niêm y ết ở Việt Nam” đã trình bày những nghiên cứu về mặt lý luận của hệ

thống báo cáo kế toán trách nhiệm nói chung, đặc thù kế toán trách nhiệm trong các công ty cổ phần và mô hình tổ chức kế toán trách nhiệm trong công ty cổ phần của

một số quốc gia phát triển trên thế giới Nhằm cung cấp thông tin phục vụ kiểm soát, và đánh giá trách nhiệm quản trị của các cấp quản lý khác nhau, luận án này cũng đã đưa ra mô hình cơ cấu tổ chức mang tính phổ biến trong công ty niêm yết,

với cơ chế quản lý theo mô hình Tổng công ty có sự phân cấp và hoạt động trong lĩnh vực sản xuất, từ đó đề nghị mô hình chung về xây dựng hệ thống báo cáo đánh giá trách nhiệm quản trị cho Tổng công ty Luận án cũng đã xác định được một số điều kiện để thực hiện quy trình xây dựng hệ thống báo cáo đánh giá trách nhiệm

quản trị trong các công ty niêm yết, như công ty phải xây dựng rõ động cơ, mục tiêu

ựa chọn mô hình tổ chức quản lý phù hợp, phân cấp quản lý rõ ràng, trên

cơ sở đó xác lập cơ chế quản lý thành những trung tâm trách nhiệm cụ thể; xây

dựng hệ thống định mức – tiêu chuẩn liên quan đến các chỉ tiêu của các báo cáo trách nhiệm; xác lập các phương pháp phân bổ chi phí gián tiếp và phân tích báo cáo bộ phận; định giá sản phẩm, dịch vụ chuyển giao nội bộ Năm 2013, Luận án

“Xây d ựng mô hình kế toán trách nhiệm trong các doanh nghiệp sản xuất Sữa Việt Nam” của Tiến sĩ Nguyễn Thị Minh Phương đã nghiên cứu việc tổ chức hệ thống

kế toán trách nhiệm nhằm cung cấp các thông tin hữu ích cho các nhà quản trị đánh giá hiệu quả kinh doanh và trách nhiệm quản lý của từng bộ phận trong đặc thù loại hình doanh nghiệp sản xuất Sữa tại Việt Nam Đây là một trong những tài liệu có giá trị về nghiên cứu và tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp đặc thù Như vậy, có thể nói, các nghiên cứu trong nước về tổ chức kế toán trách nhiệm trong những năm gần đây bắt đầu đã đi vào cụ thể một số loại hình doanh nghiệp Đã hệ thống hóa được những lý luận cơ bản về tổ chức kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp và đã đề cập đến các mô hình tổ chức kế toán trách nhiệm phù

hợp với loại hình doanh nghiệp như tổng công ty, công ty cổ phần Đây cũng chính

là những nội dung mà luận án kế thừa và tham khảo trong quá trình thực hiện nghiên cứu

Tóm lại, thông qua nghiên cứu tổng quan các công trình nghiên cứu liên quan đến kế toán trách nhiệm trong nước cũng như ngoài nước, tác giả thấy rằng các công trình nghiên cứu được giới thiệu, trình bày trên đây chưa thực hiện nghiên

cứu cụ thể về tổ chức kế toán trách nhiệm trong loại hình công ty xây dựng, trong

xu thế hội nhập, phát triển bền vững Mảng nghiên cứu đề tài tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm tại các Tổng công ty xây dựng cho đến nay chưa có tác giả nào

thực hiện Nói cách khác, các nghiên cứu trong và ngoài nước cho đến thời điểm này vẫn chưa đề cập đến các nội dung:

- Tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm cho các doanh nghiệp đặc thù ngành xây dựng nói chung và các Tổng công ty xây dựng nói riêng

- Đánh giá thành quả quản lý các trung tâm trách nhiệm một cách toàn diện (trên cả phương diện định tính và định lượng)

- Yêu cầu đặt ra cho việc đánh giá thành quả quản lý các trung tâm trách nhiệm trong tổng công ty xây dựng trong xu thế hội nhập, phát triển bền vững

Do đó, việc nghiên cứu đề tài tổ chức kế toán trách nhiệm tại các Tổng công

ty xây dựng là cần thiết tiếp tục kế thừa các công trình trên và đề xuất tổ chức hệ

thống kế toán trách nhiệm phù hợp với đặc thù doanh nghiệp xây dựng, phù hợp với

xu thế hội nhập, phát triển bền vững

3 Đối tượng và phạm vi nghiên cứu

Để tìm hiểu và làm sáng tỏ thực trạng tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm ở các tổng công ty xây dựng trong thời gian để từ đó nhận diện được những nguyên nhân, ảnh hưởng cũng như sự cần thiết phải tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm cho các tổng công ty xây dựng trong thời gian đến, luận án đã tiến hành khảo sát

thực tế về kế toán trách nhiệm đang được áp dụng trong các tổng công ty xây dựng

Phạm vi khảo sát là 7 Tổng công ty xây dựng thuộc Bộ GTVT:

- Tổng công ty xây dựng Thăng Long;

- Tổng công ty xây dựng Đường thủy;

- Tổng công ty xây dựng Công trình giao thông 1;

- Tổng công ty xây dựng Công trình giao thông 4;

- Tổng công ty xây dựng Công trình giao thông 5;

- Tổng công ty xây dựng Công trình giao thông 6;

- Tổng công ty xây dựng Công trình giao thông 8

4 M ục tiêu nghiên cứu

Mục tiêu chính của luận án nhằm đề xuất tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm cho các tổng công ty xây dựng trong xu thế hội nhập, phát triển bền vững Vì

vậy, mục tiêu cụ thể được đặt ra là:

- Tổng kết những lý luận cơ bản về kế toán trách nhiệm, các tiếp cận về tổ

chức kế toán trách nhiệm trên thế giới nhằm xây dựng những luận cứ khoa học về tổ

chức kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng

- Đánh giá thực trạng tổ chức kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây

dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý trong những năm qua

- Xác lập mô hình tổ chức kế toán trách nhiệm cho các tổng công ty xây

dựng trong thời gian đến

5 Phương pháp nghiên cứu

- Đề tài vận dụng những nguyên lý cơ bản của chủ nghĩa Mác-Lenin, các quan điểm của Đảng, Chính phủ và các chính sách của Nhà nước

- Để đạt được mục tiêu nghiên cứu và nhiệm vụ đặt ra, đề tài sử dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp Trong phương pháp này, tác giả đã sử dụng phương pháp nghiên cứu định tính (Qualitative approach) mà cụ thể là phương pháp tình huống (case study research) làm phương pháp nghiên cứu chính; sử dụng phương pháp định lượng hỗ trợ thêm để làm sáng tỏ thêm vấn đề cần nghiên cứu Đây chính là dạng thiết kế hỗn hợp gắn kết “Thiết kế hỗn hợp gắn kết là dạng thiết

kế trong đó một phương pháp (định tính hoặc định lượng) là chính và phương pháp còn lại gắn vào với phương pháp chính Như vậy, phương pháp gắn kết (phụ) này đóng vai trò hỗ trợ thêm dữ liệu cho phương pháp chính” (Nguyễn Đình Thọ, 2011, trang 198)

Trong phương pháp tình huống (case study research), công cụ tác giả lựa

chọn sử dụng để thu thập dữ liệu đó chính là khảo sát và quan sát (observation)

“Phân tích dữ liệu định tính là quá trình đi tìm ý nghĩa của dữ liệu” (Nguyễn Đình

Thọ, 2011, trang 130) Vì vậy, tác giả tiến hành khảo sát các nhà khoa học, các chuyên gia trong lĩnh vực kế toán và các cấp quản lý trong tổng công ty từ Hội đồng thành viên, Tổng (phó) tổng giám đốc, ban giám đốc các công ty thành viên, các trưởng, phó phòng kế toán; các đội trưởng, tổ trưởng tổ thi công các công trình xây

dựng và quan sát đối tượng nghiên cứu (những vấn đề về tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng) để thu thập và phân tích dữ liệu Ngoài phương pháp chủ đạo nêu trên, luận án còn sử dụng các phương pháp khác như phương pháp tổng hợp, phương pháp điều tra, phỏng vấn sâu … để nghiên cứu

và trình bày các vấn đề lý luận và thực tiễn

Quy trình áp dụng phương pháp nghiên cứu hỗn hợp trải qua 7 bước:

C ụ thể:

- Bước 1: Phát hiện lỗ hổng nghiên cứu

Qua tham khảo các công trình nghiên cứu trong và ngoài nước về tổ chức hệ

thống kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp, một số vấn đề mà các tác giả đã chưa đề cập đến là:

+ Việc tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm cho các doanh nghiệp đặc thù ngành xây dựng nói chung và các Tổng công ty xây dựng nói riêng

+ Việc đánh giá thành quả quản lý các trung tâm trách nhiệm trên cả phương

diện định tính và định lượng

+ Yêu cầu đặt ra cho việc đánh giá thành quả quản lý các trung tâm trách nhiệm trong tổng công ty xây dựng trong xu thế hội nhập, phát triển bền vững

- Bước 2: Xác định câu hỏi nghiên cứu

Để đạt được các mục tiêu mà đề tài đã đặt ra, cần phải trả lời một cách thỏa đáng một số vấn đề nghiên cứu sau:

Bước 1: Phát hiện lỗ hổng nghiên cứu

Bước 2: Xác định câu hỏi nghiên cứu

Bước 3: Chọn tình huống

Bước 4: Chọn phương pháp thu thập dữ liệu

Bước 5: Thu thập dữ liệu

Bước 6: Phân tích dữ liệu

Bước 7: Xây dựng mô hình

1 Kế toán trách nhiệm là gì? Tình hình nghiên cứu và ứng dụng kế toán trách nhiệm trong và ngoài nước đã được giải quyết như thế nào?

2 Tình hình tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây

dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý trong thời gian qua đã được thực hiện như

thế nào? Những hạn chế và nguyên nhân?

3 Tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm cho các doanh nghiệp ngành xây

dựng nói chung và các Tổng công ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý nói riêng có những điểm đặc thù gì ? và cần phải giải quyết như thế nào để phù hợp các yêu cầu tăng cao chất lượng và hiệu quả về mặt kinh tế - môi trường - xã hội ?

4 Trong xu thế hội nhập, phát triển bền vững, yêu cầu đặt ra cho việc đánh giá thành quả quản lý các trung tâm trách nhiệm trong tổng công ty xây dựng như

thế nào? Các chỉ tiêu sử dụng để đánh giá thành quả quản lý của các trung tâm trách nhiệm trên cả phương diện định tính và định lượng là các chỉ tiêu gì?

- Bước 3: Chọn tình huống

Từ những câu hỏi được xác định như phần trên, tình huống mà luận án lựa

chọn đó chính là những vấn đề về tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong các

tổng công ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý Cụ thể là tập trung về công tác xây dựng tầm nhìn chiến lược của các tổng công ty; công tác tổ chức bộ máy và phân cấp quản lý; hệ thống các báo cáo và các công cụ được sử dụng để đánh giá trách nhiệm quản lý cũng như những yêu cầu cấp thiết của xu thế hội nhập, phát triển bền vững đối với các doanh nghiệp xây lắp

- Bước 4 Chọn phương pháp thu thập dữ liệu

Để có được thông tin về những vấn đề tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý, phương pháp được tác giả lựa chọn sử dụng để thu thập dữ liệu chính là phương pháp khảo sát,

phỏng vấn sâu kết hợp với tìm hiểu và nghiên cứu trực tiếp trên cơ sở quan sát (observation) và một số phương pháp khác như thống kê, tổng hợp …

Cụ thể, tác giả khảo sát, phỏng vấn sâu các nhà khoa học, các chuyên gia trong lĩnh vực kế toán và các cấp quản lý trong tổng công ty từ Hội đồng thành

ổng (phó) tổng giám đốc, ban giám đốc các công ty thành viên, các trưởng,

phó phòng kế toán; các đội trưởng, tổ trưởng tổ thi công các công trình xây dựng để

khảo sát và phỏng vấn trực tiếp các nội dung xoay quanh các câu hỏi nghiên cứu như phân cấp quản lý, cơ cấu tổ chức, tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm, các thông tin quá trình hoạt động và đánh giá trách nhiệm quản lý trong việc thực hiện nhiệm vụ của các bộ phận … kết hợp với quan sát, điều tra nghiên cứu, ghi chép tại các tổng công ty xây dựng, các công ty thành viên Ngoài ra, tác giả cũng tiến hành thu thập các thông tin về tác động của hoạt động xây dựng đến môi trường, xã hội cũng như thái độ của người dân, của xã hội liên quan đến hoạt động xây dựng và yêu cầu của xu thế hội nhập, phát triển bền vững … với vai trò là người quan sát hoàn toàn (The complete observer) Tuy số lượng mẫu khảo sát chưa lớn do đặc thù đối tượng khảo sát hạn chế nhưng vẫn đảm bảo được trên mức tối thiểu trong nghiên cứu thống kê

- Bước 5 Thu thập dữ liệu

Số liệu thứ cấp: Tìm hiểu và nghiên cứu các Nghị định của chính phủ, các Quyết định của Bộ xây dựng, các Quy chế, Điều lệ tổ chức của các tổng công ty xây

dựng, các báo cáo của các công ty xây dựng, các sách tham khảo, tài liệu nghiên

cứu về kế toán trách nhiệm trong và ngoài nước…

Số liệu sơ cấp: tác giả sử dụng bảng câu hỏi và điện thoại để tiến hành phỏng

vấn sâu các nhà quản lý; trực tiếp khảo sát và quan sát thực tiễn về tổ chức hệ thống

kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng tại các Tổng công ty xây dựng

do Bộ giao thông vận tải làm chủ sở hữu Ngoài ra, tác giả còn tham khảo các bài báo, các đánh giá về chất lượng công trình xây dựng, những rào cản trong quá trình thi công xây dựng; thái độ của người dân, của xã hội liên quan đến hoạt động xây

dựng và yêu cầu của xu thế hội nhập, phát triển bền vững hiện nay

- Bước 6 Phân tích dữ liệu

Dựa trên số liệu sơ cấp và thứ cấp được thu thập, tác giả tiến hành phân tích, đánh giá gi ữa thực trạng với các thách thức , cơ hội, xu thế phát triển; nhận diện

những hạn chế và nguyên nhân ảnh hưởng của công tác phân c ấp quản lý, công tác

lập kế hoạch, dự toán, hệ thống thông tin báo cáo, đánh giá trách nhiệm quản lý …

trong các tổng công ty xây dựng Tác giả sử dụng phầm mềm SPSS để hỗ trợ trình bày thống kê mô tả và kiểm định sau

- Bước 7 Xây dựng mô hình

Qua phân tích các dữ liệu kết hợp với những lý luận về tổ chức kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp, tác giả tiến hành xác lập mô hình tổ chức kế toán trách nhiệm trong các tổng công ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý

6 Ý nghĩa khoa học và thực tiễn của luận án

Các nghiên cứu cho thấy kế toán quản trị xuất hiện đầu tiên ở Mỹ vào những năm đầu của thế kỉ XIX Tuy nhiên, ở Việt Nam hiện nay, kế toán quản trị vẫn là một lĩnh vực tương đối mới mẻ đặc biệt là vận hành, ứng dụng trong từng lĩnh vực hoặc đối tượng cụ thể Vì vậy, luận án là một tài liệu bổ ích cho việc nghiên cứu và vận dụng kế toán quản trị nói chung, kế toán trách nhiệm nói riêng vào các doanh nghiệp có quy mô lớn, hoạt động trong lĩnh vực xây dựng Những nội dung được trình bày trong luận án là sự tổng kết các quan điểm của nhiều tác giả, kinh nghiệm của các số nước cũng như những đề xuất mới mẻ gửi cho các Tổng công ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý nhằm từ đó góp phần làm sáng tỏ hơn bản chất và nội dung của kế toán quản trị cũng như những điều kiện cấp thiết cho việc tổ chức, thực hiện kế toán trách nhiệm cho các tổng công ty xây dựng ở Việt Nam

Mặc dù Bộ Tài chính đã ban hành Thông tư 53/2006/TT-BTC về việc hướng

dẫn áp dụng Kế toán quản trị trong doanh nghiệp, nhưng việc nghiên cứu, vận dụng

kế toán quản trị nói chung và kế toán trách nhiệm nói riêng cho các doanh nghiệp ở

Việt Nam là một việc không hề đơn giản và cho đến nay Thông tư này gần như đã

đi vào quên lãng Thực tế ở nước ta, việc sử dụng các thông tin do kế toán cung cấp cho quản trị doanh nghiệp còn hạn chế Kế toán quản trị ở vẫn chưa được quan tâm đầy đủ tương xứng với vị trí và vai trò của nó trong quản trị doanh nghiệp Từ thực

tế này, kết quả nghiên cứu của luận án sẽ góp phần vào quá trình hoàn thiện nội dung tổ chức kế toán quản trị nói chung và kế toán trách nhiệm nói riêng để phục vụ cho việc quản lý và điều hành sản xuất kinh doanh trong các tổng công ty, đặc biệt

là các tổng công ty xây dựng Ngoài ra, nội dung tổ chức kế toán trách nhiệm được

ập trong luận án cần được dựa trên tiến trình phát triển và hội nhập theo mục

tiêu phát triển bền vững Đây chính là điểm mới mà chưa có tác giả nào trong nước

đã công bố

7 K ết cấu của luận án

Kết cấu của luận án bao gồm các phần và chương sau:

- Phần 1: Phần mở đầu;

- Phần 2: Nội dung nghiên cứu: (được trình bày trong 3 chương) Chương 1: Lý thuyết về kế toán trách nhiệm và việc ứng dụng kế toán trách nhiệm ở các doanh nghiệp xây dựng

+ Lược sử phát triển của kế toán trách nhiệm;

+ Nội dung kế toán trách nhiệm và những vấn đề liên quan đến việc

áp dụng được và có hiệu quả kế toán trách nhiệm vào hoạt động thực tiễn ở các doanh nghiệp;

+ Tổ chức kế toán trách nhiệm ở một số quốc gia và những bài học

kinh nghiệm cho Việt Nam;

+ Đặc điểm mô hình tổ chức tổng công ty xây dựng và những ảnh hưởng của nó đến việc tổ chức thực hiện hệ thống kế toán trách nhiệm;

Chương 2: Thực trạng tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm trong các Tổng công ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý

+ Đặc điểm hoạt động xây dựng và tổ chức hoạt động xây dựng chi phối đến tổ chức kế toán trách nhiệm

+ Thực trạng tổ chức hệ thống kế toán trách nhiệm ở các tổng công ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý

Chương 3: Xác lập mô hình tổ chức kế toán trách nhiệm cho các Tổng công

ty xây dựng thuộc Bộ giao thông vận tải quản lý

+ Quan điểm và định hướng;

+ Xác lập điều kiện vận hành cho mô hình được thiết kế;

+ Xây dựng hệ thống các báo cáo;

+ Vận dụng mô hình KM Star trong việc đánh giá trách nhiệm quản lý

ệm

- Phần 3: Kết luận và kiến nghị

- Danh mục các công trình công bố kết quả nghiên cứu

- Danh mục tài liệu tham khảo

- Phụ lục

PH ẦN 2: NỘI DUNG NGHIÊN CỨU

CHƯƠNG 1:

1.1 LƯỢC SỬ PHÁT TRIỂN CỦA KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM

Theo quan điểm quản trị, kế toán là một bộ phận cấu thành quan trọng của hệ công cụ quản lý kinh tế, tài chính và có vai trò quản lý, điều hành và kiểm soát các

hoạt động kinh tế, tài chính trong doanh nghiệp, đồng thời cung cấp thông tin để

thực hiện mục tiêu quản trị doanh nghiệp nhằm đạt được hiệu quả cao nhất Ngày nay, kế toán quản trị là bộ phận không thể tách rời của hệ thống kế toán doanh nghiệp Ngoài thông tin kế toán tài chính cung cấp, các nhà quản lý vẫn đòi hỏi có thêm thông tin mang tính kiểm soát và dự báo, chẳng hạn như doanh thu và chi phí phân chia theo bộ phận Như vậy, kế toán quản trị biểu hiện trách nhiệm của các nhà quản lý các cấp bên trong doanh nghiệp trong khi kế toán tài chính biểu hiện trách nhiệm của nhà quản trị cấp cao Để hỗ trợ cho công tác quản lý đo lường,

kiểm soát, đánh giá kết quả hoạt động của từng cấp cá nhân, từng bộ phận và từng

cấp quản lý, kế toán quản trị vận dụng hệ thống kế toán trách nhiệm để phân loại

cấu trúc tổ chức thành các trung tâm trách nhiệm, trên cơ sở đó đánh giá kết quả của

từng bộ phận dựa trên trách nhiệm được giao cho bộ phận đó Như vậy, kế toán trách nhiệm là hệ thống thu thập, xử lý và truyền đạt thông tin có thể kiểm soát theo

phạm vi trách nhiệm của từng nhà quản trị nhằm đạt được mục tiêu chung của tổ

chức Thông tin có thể kiểm soát của một bộ phận là những thông tin về doanh thu, chi phí, vốn đầu tư và các thông tin phi tài chính khác mà nhà quản trị bộ phận đó

có thể đưa ra các quyết định tác động lên nó Thông tin có thể kiểm soát cụ thể đối

với từng nhà quản trị phụ thuộc vào trách nhiệm quản lý của nhà quản trị đó

Kế toán trách nhiệm là một nội dung cơ bản của kế toán quản trị do vậy quá trình hình thành và phát triển của kế toán trách nhiệm gắn liền với quá trình hình thành và phát triển của kế toán quản trị Năm 1989, Liên đoàn kế toán quốc tế (IFAC) đã ban hành một bản báo cáo tóm tắt về phạm vi, mục đích của kế toán quản

trị và các khái niệm cơ bản của kế toán quản trị qua ấn phẩm “Management

Accounting Concepts” Một trong những nội dung quan trọng được trình bày trong

ấn phẩm này là sự phân chia tiến trình phát triển của Kế toán quản trị thành 4 giai đoạn Việc phân chia quá trình hình thành và phát triển của kế toán quản trị thành 4 giai đoạn như vậy dựa trên trọng tâm thông tin mà Kế toán quản trị cung cấp trong từng thời kỳ

+ Giai đoạn 1 (Trước năm 1956): Thông tin để kiếm soát và định hướng chi phí, sản xuất;

+ Giai đoạn 2 (Từ năm 1956 đến cuối năm 1980): Thông tin để hoạch định

và kiểm soát tài chính hoạt động sản xuất kinh doanh;

+ Giai đoạn 3 (Từ năm 1980 đến cuối năm 1995): Thông tin để giảm những tổn thất nguồn lực kinh tế sử dụng của quy trình sản xuất kinh doanh;

+ Giai đoạn 4 (Từ 1995 đến nay): Thông tin để sử dụng có hiệu quả các nguồn lực kinh tế tạo ra giá trị

Từ sau cuộc cách mạng công nghiệp lần thứ nhất vào cuối thế kỷ 18 đến đầu thế kỷ 19 đã đặt ra nhiều thách thức lớn đối với những người hành nghề kế toán Vào thời điểm này, nhờ có sự phát triển của khoa học kỹ thuật, các xưởng dệt thủ công chuyển sang nhà máy dệt, hình thành ngành công nghiệp sợi, dệt Và khi có sự xuất hiện của ngành giao thông đường sắt thì hầu hết tất cả các hoạt động kinh doanh trong lĩnh vực dệt, luyện kim, đường sắt đều trở nên phức tạp, khối lượng nghiệp vụ kế toán bùng nổ đáng kể Lúc này, nhiệm vụ của nhân viên kế toán không còn là việc ghi bút toán kép một cách đơn thuần nữa mà họ được yêu cầu phải làm sao đơn giản hóa thông tin, cung cấp thông tin có thể kiểm soát được chi phí và định giá bán sản phẩm Cũng vào thời điểm này, thuật ngữ “kế toán quản trị” tuy chưa xuất hiện trong hệ thống kế toán Anglo – Saxon nhưng thay vào đó, thuật ngữ “kế toán chi phí” đã xuất hiện để định nghĩa quy trình tính toán chi phí, xác định giá

thành, kiểm soát tình hình tài chính của doanh nghiệp Mặc dù kế toán quản trị chưa được ghi nhận đến thời điểm trước thế kỷ 19, nhưng công việc thu thập, xử lý các thông tin kinh tế tài chính đã có và những người chủ kinh doanh đã biết sử dụng những số liệu thông tin kinh tế trong quá khứ để lập dự toán cho kỳ hoạt động kế tiếp Đỉnh cao là vào năm 1920, ông Donaldson Brown, giám đốc tài chính công ty Dupont đã giới thiệu công thức tính toán ROI Sau đó, các công ty Dupont và General Motor đã tuyên bố là người tiên phong trong việc áp dụng một thông số kỹ thuật phân tích trong công tác quản trị của mình Tuy nhiên, trong thời kỳ này dù có nhiều bằng chứng chứng minh cho sự xuất hiện của lĩnh vực kế toán quản trị nhưng trong xã hội bấy giờ kế toán quản trị chưa xuất hiện nổi bật, mà tìm ẩn dưới dạng kế toán chi phí như là một hoạt động kỹ thuật cần thiết để đảm bảo đạt được mục tiêu của doanh nghiệp (Đoàn Ngọc Quế và cộng sự, 2011)

Dấu mốc quan trọng cho sự ra đời của kế toán quản trị là quyển sách đầu tiên

về kế toán quản trị của Robert Anthony được xuất bản vào năm 1956 Quyển sách này tập trung vào ba vấn đề chính: Giới thiệu kế toán quản trị là gì, làm thế nào có thể hệ thống và phân tích vấn đề mới để ra quyết định, giới thiệu các công cụ kiểm soát chi phí thích hợp Từ sau khi có sự giới thiệu về kế toán quản trị của Robert Anthony thì nhiều công cụ kế toán quản trị đã được phát triển trong suốt giai đoạn này Sự quan tâm của kế toán quản trị đã chuyển biến mạnh mẻ vào việc cung cấp thông tin cho hoạt động lập kế hoạch và kiểm soát của nhà quản trị, thông qua việc

sử dụng các kỹ thuật như phân tích để ra quyết định và kế toán trách nhiệm (Đoàn

Ngọc Quế và cộng sự, 2011)

Như vậy, kế toán trách nhiệm đã được hình thành trong giai đoạn trọng tâm

của kế toán quản trị đã chuyển sang cung cấp các thông tin cho mục đích lập kế

hoạch và kiểm soát Kiểm soát quản lý trong giai đoạn này được định hướng theo

quản trị nội bộ, quản trị sản xuất hơn là cân nhắc theo môi trường, chiến lược Kế toán quản trị có khuynh hướng xác định các vấn đề khi có độ lệch từ kế hoạch kinh doanh với thực tế hoạt động diễn ra Chính vì vậy, kế toán quản trị trong giai đoạn này thường tập trung vào các chủ đề như: khái niệm và phân loại chi phí, kế toán

ản phẩm theo công việc hoặc theo quy trình sản xuất,

nhận thức cách ứng xử chi phí và phân tích biến động chi phí, phân tích mối quan

hệ chi phí - khối lượng - lợi nhuận, ảnh hưởng phương pháp chi phí toàn bộ và phương pháp chi phí trực tiếp trong thiết lập công cụ quản lý, dự toán hoạt động sản

xuất kinh doanh, chi phí tiêu chuẩn và sự cân bằng các nguồn lực kinh tế, dự toán linh hoạt và phân tích biến động chi phí sản xuất chung, báo cáo bộ phận và các sự phân quyền trong một tổ chức, chi phí thích hợp cho quyết định kinh doanh ngắn

hạn, dự toán vốn đầu tư dài hạn, phân bổ chi phí bộ phận trên cơ sở hoạt động, định giá sản phẩm dịch vụ, phân tích báo cáo tài chính

Kế toán trách nhiệm là nội dung cơ bản của kế toán quản trị Kế toán trách nhiệm cung cấp thông tin có thể kiểm soát của từng bộ phận mà được nhà quản tri phân quyền trách nhiệm Từ đó đến nay, vấn đề kế toán trách nhiệm được quan tâm nhiều với những quan điểm khác nhau, bởi những tác giả khác nhau ở nhiều quốc gia trên thế giới như Atkinson; R.D Banker; R.S Kaplan; S.M Young; James R.Martin …

1.2 N ỘI DUNG KẾ TOÁN TRÁCH NHIỆM VÀ CÁC VẤN ĐỀ LIÊN QUAN ĐẾN VIỆC ÁP DỤNG ĐƯỢC VÀ CÓ HIỆU QUẢ VÀO HOẠT ĐỘNG THỰC

TI ỄN Ở CÁC DOANH NGHIỆP

1.2.1 Định nghĩa và mục tiêu của Kế toán trách nhiệm

a Định nghĩa

Kế toán trách nhiệm là hệ thống thông tin của kế toán quản trị; xử lý, phân

loại các thông tin có thể kiểm soát để lập các báo cáo trách nhiệm cho các cấp độ

quản trị đánh giá và ra các quyết định trong hoạt động kinh doanh

- Kế toán trách nhiệm là một bộ phận của kế toán quản trị và chúng phát sinh

từ nhu cầu thông tin của nhà quản trị vể kiểm soát đánh giá, các bộ phận hay các

cấp độ quản trị Do đó, kế toán trách nhiệm phải sử dụng thông tin của kế toán quản

trị

- Báo cáo kế toán là sản phẩm cao nhất của quá trình kế toán Do đó, các báo cáo trách nhiệm bộ phận quản trị cũng sẽ là sản phẩm cao nhất của kế toán trách nhiệm Thông tin trên các báo cáo này phải hữu ích thích hợp cho các cấp độ quản

ị

b M ục tiêu chung

Xây dựng và thiết lập các báo cáo cho các bộ phận trách nhiệm nhà quản trị, được phân quyền quản lý

M ục tiêu cụ thể:

- Quan điểm về phân quyền trách nhiệm phải cụ thề và rõ ràng

- Nhận diện và thấu hiểu các cách phân loại chi phí, đặc biệt là chi phí kiểm soát được và chi phí không kiểm soát đươc đối với bộ phận phân quyền

- Xây dựng hệ thống báo cáo hữu ích cho các bộ phận

1.2.2 N ội dung kế toán trách nhiệm

Từ khi Robert Anthony đã công bố những nghiên cứu của mình về kế toán trách nhiệm vào năm 1956 đến nay, kế toán trách nhiệm đã được nghiên cứu và vận

dụng trên khắp thế giới Tuy vậy, cho đến thời điểm hiện nay vẫn chưa có một khái

niệm chuẩn, thống nhất về kế toán trách nhiệm

Hệ thống kế toán trách nhiệm được thiết lập để ghi nhận, đo lường kết quả

hoạt động của từng bộ phận trong tổ chức, trên cơ sở đó lập các báo cáo thực hiện

nhằm phục vụ cho các nhà quản lý kiểm soát được hoạt động và chi phí của họ Nói cách khác, kế toán trách nhiệm là một phương pháp kế toán thu thập và báo cáo các thông tin dự toán và thực tế về các “đầu vào” và “đầu ra” của các trung tâm trách nhiệm Như vậy, vấn đề đặt ra là phải lượng hóa được “đầu vào” và “đầu ra” của các trung tâm trách nhiệm Trên sơ sở đó, xác định các chỉ tiêu cụ thể để đánh giá

kết quả hoạt động của từng trung tâm Việc đo lường thành quả hoạt động của các trung tâm trách nhiệm sẽ tạo điều kiện cho việc đánh giá chất lượng hoạt động của nhà quản trị các trung tâm, đồng thời khích lệ họ điều khiển hoạt động của trung tâm mình phù hợp với mục tiêu cơ bản của toàn đơn vị

Một số quan điểm nổi bậc:

Theo Anthony A Atkinson và cộng sự (2001) thì kế toán trách nhiệm là:

- Một hệ thống kế toán có chức năng thu thập, tổng hợp và báo cáo các dữ liệu

kế toán có liên quan đến trách nhiệm của từng nhà quản lý riêng biệt trong một tổ

chức, thông qua các báo cáo liên quan đến chi phí, thu nhập và các số liệu hoạt động bởi từng khu vực trách nhiệm hoặc đơn vị trong tổ chức

- Một hệ thống cung cấp thông tin nhằm đánh giá trách nhiệm và thành quả

của mỗi nhà quản lý, chủ yếu ở khía cạnh thu nhập và những khoản chi phí mà họ

có quyền kiểm soát đầu tiên (quyền ảnh hưởng)

- Một hệ thống kế toán tạo ra các báo cáo chứa cả những đối tượng có thể

kiểm soát và không thể kiểm soát đối với một cấp quản lý Theo đó, những đối tượng có thể kiểm soát và không thể kiểm soát được phân tách rõ ràng, và có sự

nhận diện những đối tượng có thể kiểm soát được là một nhiệm vụ cơ bản trong kế toán trách nhiệm và báo cáo trách nhiệm

Theo Weygandt và cộng sự (2002) thì kế toán trách nhiệm là một bộ phận

của kế toán quản trị mà liên quan đến việc kiểm soát, báo cáo về thu nhập và chi phí, trên cơ sở nhà quản lý có quyền đưa ra các quyết định trong hoạt động hàng ngày về các vấn đề đó

Theo Clive Emmanuel và cộng sự (1990) thì kế toán trách nhiệm là sự thu

thập tổng hợp và báo cáo những thông tin tài chính về những trung tâm khác nhau trong một tổ chức (những trung tâm trách nhiệm), cũng còn được gọi là kế toán hoạt động hay kế toán khả năng sinh lợi Nó lần theo các chi phí, thu nhập hay lợi nhuận đến những nhà quản lý riêng biệt, những người chịu trách nhiệm cho việc đưa ra các quyết định về chi phí, thu nhập hay lợi nhuận đang được nói đến, và thực thi những hành động về chúng Kế toán trách nhiệm tỏ ra phù hợp ở những tổ chức mà ở đó nhà quản lý cấp cao thực hiện chuyển giao quyền ra quyết định cho các cấp thuộc quyền Theo đó, ý tưởng đằng sau kế toán trách nhiệm là kết quả hoạt động của mỗi nhà quản lý, nên được đánh giá bởi việc họ đã quản lý những công việc được giao

nằm trong sự ảnh hưởng của họ tốt hoặc xấu như thế nào

Theo James R Martin (2012), kế toán trách nhiệm là một hệ thống kế toán cung cấp thông tin về kết quả, hiệu quả hoạt động của các bộ phận, các đơn vị trong

một doanh nghiệp Đó là công cụ đo lường, đánh giá hoạt động của những bộ phận liên quan đến đầu tư, lợi nhuận, doanh thu và chi phí mà mỗi bộ phận có quyền

kiểm soát và chịu trách nhiệm tương ứng

Đối David F.Hawkins và cộng sự (2004), thì kế toán trách nhiệm là một hệ ống tạo ra những thông tin tài chính và phi tài chính có liên quan, về những hoạt

động thực tế và được lập kế hoạch của những trung tâm trách nhiệm trong một công

ty – những đơn vị trong tổ chức được đứng đầu bởi những nhà quản lý có trách nhiệm cho kết quả hoạt động của đơn vị họ quản lý Những bộ phận chủ yếu bao

gồm: hệ thống dự toán ngân sách, các báo cáo kết quả hoạt động, các báo cáo về sự

biến động và những mức giá chuyển nhượng sản phẩm, dịch vụ nội bộ giữa các bộ

phận trong công ty Theo đó, kế toán trách nhiệm đi sâu vào việc so sánh kết quả

hoạt động thực tế của trung tâm trách nhiệm với kế hoạch (được dự toán) được giao,

và những nguồn lực được chuyển nhượng từ trung tâm này đến trung tâm khác như

thế nào Đồng thời, kế toán trách nhiệm cũng lý giải việc lập kế hoạch quản lý và quá trình kiểm soát

Hai tác giả B.Venkatrathnam và Raji Reddy (2008) đã trình bày quan điểm

của mình về kế toán trách nhiệm như sau: kế toán trách nhiệm là một hệ thống kiểm soát của nhà quản lý được dựa trên những nguyên tắc về ủy quyền và xác định trách nhiệm Quyền lực (sự ủy nhiệm) được giao phó theo trung tâm trách nhiệm và tính toán cẩn thận cho trung tâm trách nhiệm Theo hệ thống này, các nhà quản lý phải

chịu trách nhiệm cho những hoạt động của các phân khu trong tổ chức Các phân khu này được goi là các bộ phận, chi nhánh hay khu vực, … Theo tác giả, một trong

những mục đích sử dụng của kế toán trách nhiệm chính là nhằm thực hiện sự kiểm soát của nhà quản lý Trong những kỹ thuật quản lý, kế toán trách nhiệm được cho

là có rất nhiều ý nghĩa, trong khi những phương cách kiểm soát khác có thể được áp

dụng trong toàn bộ tổ chức, kế toán trách nhiệm đại diện một phương pháp đo lường, đánh giá biểu hiện của những khu vực khác nhau của một tổ chức Thuật ngữ

“khu vực” có liên quan đến kế toán trách nhiệm được sử dụng với ý nghĩa tổng quát, để bao gồm bất kỳ phân khu theo hệ thống, bộ phận nào của một tổ chức Theo cách hiểu này “khu vực” có thể là một quyết định, một phòng ban, một văn phòng chi nhánh, một trung tâm dịch vụ, một kênh phân phối, … với kết quả hoạt động kinh doanh có thể được xác định và đo lường một cách tách biệt, và điều này

rất có ý nghĩa và cần thiết đối với nhà quản lý

Theo Đào Văn Tài và cộng sự (2003, trang 88) cho rằng “Kế toán trách nhiệm là một phương pháp kế toán thu thập và báo cáo các thông tin dự toán và

thực tế về các “đầu vào” và “đầu ra” của các trung tâm trách nhiệm”

Theo Đoàn Ngọc Quế và cộng sự (2011, trang 196) “Kế toán trách nhiệm là

hệ thống thu thập, xử lý và truyền đạt thông tin có thể kiểm soát theo phạm vi trách nhiệm của từng nhà quản trị nhằm đạt được mục tiêu chung của tổ chức”

Hiện có nhiều quan điểm khác nhau về kế toán trách nhiệm, tuy nhiên, có thể

thấy rằng sự khác nhau giữa các quan điểm trên được thể hiện ở cách thức nhìn

nhận của mỗi tác giả về đặc điểm, ý nghĩa và cơ chế tổ chức kế toán trách nhiệm ở doanh nghiệp mà thôi Đặc biệt, sự khác nhau đó không mang tính đối nghịch mà chúng cùng bổ sung cho nhau nhằm giúp chúng ta có cái nhìn toàn diện hơn về kế toán trách nhiệm Một số vấn đề chung về kế toán trách nhiệm có thể được rút ra như sau:

Thứ nhất, kế toán trách nhiệm là một nội dung cơ bản của kế toán quản trị và

là một quá trình tập hợp và báo cáo các thông tin có thể kiểm soát, được dùng để

kiểm tra các quá trình hoạt động và đánh giá thực hiện nhiệm vụ ở từng bộ phận trong một tổ chức Hệ thống kế toán trách nhiệm là một hệ thống thông tin sử dụng các thông tin tài chính và phi tài chính trong phạm vi hệ thống kiểm soát của ban

quản lý một đơn vị

Thứ hai, kế toán trách nhiệm chỉ có thể được thực hiện trong đơn vị có cơ

cấu tổ chức bộ máy quản lý phải có sự phân quyền rõ ràng Bởi lẽ, mục tiêu chính

của hệ thống kế toán trách nhiệm là hạn chế tối đa những bất lợi, đồng thời giúp cho

tổ chức gặt hái được những lợi ích từ việc phân cấp trong quản lý

Thứ ba, một hệ thống kế toán trách nhiệm hữu ích phải thỏa mãn lý thuyết phù hợp; nghĩa là có một cấu trúc tổ chức thích hợp nhất với môi trường tổ chức

hoạt động, với chiến lược tổng hợp của tổ chức, và với các giá trị và sự khích lệ của

- Tính linh hoạt, tính thích ứng với sự biến biến đổi hàng ngày của các sự

kiện

- Tính chất phi tiền tệ được sử dụng trong các chỉ tiêu báo cáo

- Tính dự báo (phục vụ việc lập kế hoạch)

- Tính pháp lý đối với tài liệu gốc và tính hướng dẫn ở thông tin trên báo cáo

quản trị

Tóm lại, kế toán trách nhiệm là hệ thống thông tin của kế toán quản trị; xử

lý, phân lo ại các thông tin có thể kiểm soát để lập các báo cáo trách nhiệm cho các

c ấp độ quản trị đánh giá và ra các quyết định trong hoạt động kinh doanh

1.2.3 Cơ sở tổ chức Kế toán trách nhiệm trong doanh nghiệp

1.2.3 1 Quy mô và cơ cấu tổ chức của doanh nghiệp

Quy mô và phạm vi hoạt động của các doanh nghiệp không ngừng được mở

rộng đã đặt ra yêu cầu cho các nhà quản trị phải kiểm soát và đánh giá được hoạt động của chúng Vì tính phức tạp trong các hoạt động nên rất khó khăn cho các nhà

quản trị cấp cao trong kiểm soát hoạt động trực tiếp Kết quả là quy mô và sự phức

tạp về cơ cấu tổ chức của công ty tăng lên đòi hỏi những hoạt động của họ phải được phân quyền Việc sáng tạo ra lần lượt những bộ phận của công ty khác nhau yêu cầu kế toán phải cung cấp những phương pháp đo lường hiệu quả ở mỗi cấp,

mỗi bộ phận Trong trường hợp này, kế toán trách nhiệm có đủ điều kiện và đáp ứng được yêu cầu

Bên cạnh vấn đề về quy mô, hệ thống kế toán trách nhiệm còn phải căn cứ vào trật tự phân cấp quản lý trong doanh nghiệp mà tổ chức cho phù hợp Một doanh nghiệp có cơ cấu tổ chức phân quyền sẽ dẫn đến các trung tâm trách nhiệm; các trung tâm này gắn liền với trật tự phân cấp quản lý trong tổ chức

Hiểu rõ quy mô và cấu trúc tổ chức của doanh nghiệp là điều kiện để xây

dựng thành công kế toán trách nhiệm tại doanh nghiệp

1.2.3 2 Phân cấp quản lý là cơ sở của Kế toán trách nhiệm

Phân cấp quản lý là sự ủy nhiệm quyền được ra quyết định trong một tổ chức ằng cách cho phép các nhà quản lý ở các cấp hoạt động khác được ra những quyết

định trong phạm vi cấp mà mình có trách nhiệm Sự phân cấp quản lý giao việc ra quyết định đến cấp quản lý thấp nhất nhằm làm cho mọi quyết định đều được thực

hiện Các nhà nghiên cứu cho rằng kế toán trách nhiệm gắn liền với sự phân cấp

quản lý Hệ thống kế toán trách nhiệm hoạt động thực sự hiệu quả trong các tổ chức

mà sự phân quyền được thực hiện đúng mức và phù hợp với cơ cấu tổ chức

Mục đích của việc phân cấp quản lý là giúp cho doanh nghiệp đáp ứng kịp thời, nhanh chóng, phù hợp với tình hình thay đổi của môi trường xung quanh Trong đơn vị, mức độ phân cấp quản lý cao hay thấp sẽ quyết định bộ máy kế toán được tổ chức như thế nào: tập trung, phân tán hay vừa tập trung vừa phân tán Nếu đơn vị đã có phân cấp quản lý hoàn chỉnh thì bộ máy kế toán cũng thay đổi cho phù hợp Sự phân cấp không chỉ ảnh hưởng đến hệ thống thông tin của đơn vị mà còn đặt ra nhu cầu cần phải kiểm tra Khi có sự phân cấp quản lý thì có sự phân chia quyền lực của cấp trên đối với cấp dưới Vì thế, một người quản lý giỏi ở một cấp nào đó trong tổ chức không thể giao quyền hành mà lại không có cách nào để tìm hiểu xem liệu quyền hành có được sử dụng đúng hay không ?

Sự phân cấp tạo nên sự độc lập tương đối ở các bộ phận, nên các nhà quản lý

ở từng bộ phận thường không biết được các quyết định của họ ảnh hưởng như thế nào đến các bộ phận khác trong tổ chức Hơn nữa, họ thường quan tâm đến thành

quả của bộ phận mình hơn là tính hiệu quả của tổ chức Do đó để đạt được sự hướng đến mục tiêu chung của các nhà quản lý khác nhau, tổ chức phải hướng đến

mục tiêu của người quản lý cấp cao hơn Các nhà quản lý không những phải có tầm nhìn đến các mục tiêu của tổ chức mình mà còn phải có động cơ tích cực để đạt được chúng Hệ thống kế toán trách nhiệm được coi là tốt hơn khi nó hướng sự cố

gắng của nhà quản lý đến mục tiêu của tổ chức nhiều hơn

Vì vậy, mục tiêu chính của hệ thống kế toán trách nhiệm là hạn chế tối đa bất lợi, đồng thời giúp cho tổ chức gặt hái được những lợi ích của việc phân cấp quản lý thông qua việc xây dựng các trung tâm trách nhiệm

Phân cấp quản lý gắn liền với nội dung kế toán trách nhiệm Qua phân cấp quản lý sẽ xác định được quyền hạn và trách nhiệm ở mỗi cấp rõ ràng, nên có cơ sở cho việc đánh giá kết quả hoạt động của từng bộ phận, tìm ra nguyên nhân và

hướng khắc phục Mọi hoạt động của doanh nghiệp đều phải nằm trong tầm kiểm soát của nhà quản trị theo sự phân cấp từ cao đến thấp Phân cấp quản lý vừa là tiền

đề vừa là động lực thúc đẩy sự hình thành kế toán trách nhiệm

Tổ chức quản lý có tầm quan trọng trong quá trình điều hành hoạt động sản

xuất kinh doanh của doanh nghiệp Trong tổ chức quản lý có một nội dung khá quan

trọng đó là sự phân quyền Khi phân quyền phải xác định mối quan hệ giữa cấp trên, cấp dưới và quyền hạn của mỗi cấp Về lý thuyết, có hai quan điểm phân quyền:

- Phân quyền triệt để: là chủ trương phân quyền có nhiều người cùng được tham gia quản lý để có thể ra các quyết định

Ưu điểm của cách phân quyền này là người quản lý cấp trên sẽ giảm việc

giải quyết nhiều vấn đề phát sinh xảy ra hàng ngày, họ có thể dành nhiều thời gian cho các kế hoạch lâu dài và cho sự phối hợp các bộ phận để đạt mục tiêu chung của đơn vị Cách phân quyền này cho phép người quản lý ở các cấp được ra các quyết định cần thiết để điều hành hoạt động trong phạm vi quản lý của mình Phân cấp

quản lý là giao trách nhiệm và quyền hạn nhằm khuyến khích người quản lý ở từng

cấp, động viên họ nổ lực quan tâm đến công việc được giao Việc ra quyết định tốt

nhất là ở ngay cấp phát sinh các công việc, vì: người quản lý cấp trên thường ở vị trí không phù hợp để ra các quyết định thường ngày của các hoạt động liên quan đến

cấp dưới do họ không điều hành trực tiếp các hoạt động của cấp dưới

Tồn tại của cách phân quyền này dễ dẫn đến hiện tượng cấp trên không kiểm soát được các hoạt động của cấp dưới

- Phân quyền không triệt để: là chủ trương giới hạn việc tham gia quản lý Nhà quản lý tập trung quyền lực ở cấp trên, đồng thời trực tiếp quản lý điều hành chi tiết các công việc của cấp dưới

Tồn tại của cách phân quyền này dễ dẫn đến hiện tượng có nhiều vấn đề có tính chất quan trọng thì nhà quản lý không có nhiều thời gian để nghiên cứu nhằm đưa ra các quyết định kinh doanh đúng đắn

Hai quan điểm trên đều có những ưu và nhược điểm nhất định Vì vậy, người

ản lý cấp cao cần phải lập ra một hệ thống mục tiêu cụ thể, đảm bảo mỗi bộ phận,

mỗi cá nhân đều phải chịu trách nhiệm trong việc thực hiện các mục tiêu nhất định; đồng thời mỗi bộ phận mỗi cá nhân cũng cần được giao một quyền cần thiết để thực

hiện mục tiêu đó Việc cân nhắc, lựa chọn áp dụng mô hình nào để đạt được mức độ phân quyền tốt nhất là một nhiệm vụ vô cùng quan trọng của nhà lãnh đạo cấp cao trong đơn vị

Phân quyền là cơ sở của phân cấp quản lý tài chính Việc giao quyền cho cấp dưới luôn đi kèm theo trách nhiệm trong quản lý tài chính ứng với sự phân quyền

đó Như vậy, có thể hiểu rằng phân cấp quản lý tài chính là sự giao quyền về quản

lý tài chính cho cấp dưới trong đó có quy định về quyền hạn, trách nhiệm mỗi cấp

Nội dung của phân cấp quản lý tài chính được thể hiện qua các mặt như: phân cấp về quyền và trách nhiệm quản lý, sử dụng các tài sản; quyền và trách nhiệm về huy động vốn; quyền về phân phối kết quả hoạt động kinh doanh; quyền

và nghĩa vụ về tài chính với cấp trên, với nhà nước Tùy theo điều kiện về quy mô

và cơ cấu tổ chức sản xuất kinh doanh, về địa bàn hoạt động của các đơn vị trực thuộc mà mức độ phân cấp quản lý tài chính qua các nội dung trên ở các đơn vị cũng khác nhau

1.2.3.3 Đặc thù sản xuất kinh doanh là cơ sở để tổ chức kế toán trách nhiệm

Bên cạnh quy mô, cơ cấu tổ chức và sự phân quyền thì loại hình doanh nghiệp, đặc điểm, ngành nghề kinh doanh cũng là cơ sở để tổ chức kế toán trách nhiệm Doanh nghiệp thương mại với nhiệm vụ phải tổ chức sản xuất kinh doanh như thế nào để đảm bảo lưu chuyển hàng hóa được diễn ra thuận lợi và thông suốt nên cần phải tổ chức hệ thống kho bãi để bảo quản hàng hóa, tổ chức hệ thống các kênh thu mua, quảng bá, giới thiệu sản phẩm, hệ thống các kênh phân phối hàng hóa … do đó tổ chức công tác kế toán nói chung cũng như tổ chức kế toán trách nhiệm nói riêng sẽ khác doanh nghiệp xây lắp với nhiệm vụ tổ chức thi công các công trình xây dựng – nơi mà công tác tổ chức sản xuất kinh doanh của đơn vị phải

tổ chức thành các tổ, đội thi công theo các công trình đã được nhận thầu xây dựng

Hoặc đối với các doanh nghiệp sản xuất thì việc tổ chức sản xuất kinh doanh phải tổ

chức hệ thống các xí nghiệp, nhà máy … do đó cũng khác với doanh nghiệp thương

ại hay doanh nghiệp xây lắp Do vậy, loại hình doanh nghiệp, đặc điểm về tổ chức