Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hoá, văn học của Tự lực văn đoàn.Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hoá, văn học của Tự lực văn đoàn.Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hoá, văn học của Tự lực văn đoàn.Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hoá, văn học của Tự lực văn đoàn.Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hoá, văn học của Tự lực văn đoàn.Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hoá, văn học của Tự lực văn đoàn.Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hoá, văn học của Tự lực văn đoàn.Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hoá, văn học của Tự lực văn đoàn.Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hoá, văn học của Tự lực văn đoàn.Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hoá, văn học của Tự lực văn đoàn.
Trang 1TRƯỜNG ĐẠI HỌC VINH NGUYỄN THỊ HOÀNG MAI
TIỂU THUYẾT NHẤT LINH VỚI VIỆC HIỆN THỰC HÓA CHỦ TRƯƠNG CANH TÂN VĂN HÓA, VĂN HỌC CỦA TỰ LỰC VĂN ĐOÀN
Chuyên ngành: Văn học Việt Nam
Mã số: 9220121
TÓM TẮT LUẬN ÁN TIẾN SĨ NGỮ VĂN
Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHAN HUY DŨNG
NGHỆ AN - 2022
Trang 2Người hướng dẫn khoa học: PGS.TS PHAN HUY DŨNG
Phản biện 1:
Phản biện 2:
Phản biện 3:
Luận án được bảo vệ trước Hội đồng chấm luận án cấp cơ sở
họp tại: Trường Đại học Vinh
Vào hồi 8h ngày 19 tháng 02 năm 2022
Có thể tìm hiểu luận án tại:
- Thư viện Quốc gia
- Trung tâm Thông tin – Thư viện Nguyễn Thúc Hào, Trường Đại học Vinh
Trang 3MỞ ĐẦU
1 Lý do chọn đề tài
1.1 Tự lực văn đoàn (từ đây viết TLVĐ) là một trong những đoàn thể văn học mang tính chất chuyên nghiệp nhất về tổ chức, tôn chỉ mục đích, kế hoạch hoạt động…mà tầm ảnh hưởng của nó đã vượt ra khỏi phạm vi văn học, bao trùm cả các lĩnh vực văn hóa - chính trị - xã hội Với việc sáng lập TLVĐ, Nhất Linh là một trong những người đã có tầm ảnh hưởng tích cực đến sự lựa chọn đường hướng phát triển của văn học, nhất là tiểu thuyết - một vấn đề không kém phần nóng bỏng, bức thiết so với nhiều vấn đề xã hội khác.
1.2 Việc định vị và đánh giá tầm vóc đích thực TLVĐ cũng như vị chủ soái của nó cho phép chúng tôi môt lần nữa phục dựng chân dung Nhất Linh
không chỉ là một nhà văn mà còn là một nhà khai dân trí, thức tỉnh ý thức cá
nhân và tự do ở con người không chỉ bằng hoạt động xã hội năng nổ mà bằng các sáng tác văn chương có phẩm chất nghệ thuật rất cao.
1.3 Trong sự nghiệp của Nhất Linh, tiểu thuyết là bộ phận di sản có giá trị nhất, cho phép chúng tôi đánh giá toàn diện vai trò và những đóng góp của ông ở điểm giao thoa văn hoá và văn học trong một bối cảnh phát triển
đặc biệt của đất nước Trong tư cách là một tiểu thuyết gia, Nhất Linh đã gợi
mở một hướng đi, dự báo một hướng phát triển cho tiểu thuyết Việt Nam hiện đại Mô hình thể loại của ông đáng được khảo sát để minh định vai trò
của nó trong bối cảnh hiện đại hóa văn học có tính đặc thù Đây cũng là mô hình có rất nhiều điểm tựa cho chặng đường phát triển sau này của tiểu thuyết nước nhà.
Những lý do trên thúc đẩy chúng tôi nghiên cứu đề tài Tiểu thuyết Nhất Linh với việc hiện thực hóa chủ trương canh tân văn hóa, văn học của TLVĐ.
2 Đôi tượng à hạm i nghiên c u
2.1 Đối tượng nghiên cứu
Như tên đề tài đã chỉ rõ, đối tượng nghiên cứu của luận án là đóng góp của tiểu thuyết Nhất Linh trong việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hóa, văn học của TLVĐ.
2.2 Phạm vi nghiên cứu
Luận án tập trung khảo sát 6 tiểu thuyết Nhất Linh thời TLVĐ: Nắng thu, Đoạn tuyệt, Đời mưa gió, Lạnh lùng, Đôi bạn, Bướm trắng (chủ yếu tập trung trong bộ sách Văn xuôi lãng mạn Việt Nam 1930 – 1945 gồm 8 tập,
Nxb Khoa học Xã hội, Hà Nội, 1989 - 1990); đồng thời, để hình dung tiến trình tiểu thuyết ấy trọn vẹn, chúng tôi đối chiếu với sáng tác giai đoạn trước
TLVĐ là Nho Phong, Người quay tơ cũng như giai đoạn sau TLVĐ là Dòng
Trang 4sông Thanh Thuỷ, Xóm Cầu Mới Bên cạnh đó, tiểu luận Viết và đọc tiểu thuyết cũng được khảo cứu để thấy suy ngẫm và sự thay đổi nghệ thuật tiểu
thuyết của nhà văn, như hành trình băn khoăn tìm tòi đổi mới, cách tân, hiện đại hóa văn học.
3 Mục đích à nhiệm ụ nghiên c u
3.1 Mục đích nghiên cứu
– Khẳng định vai trò của tiểu thuyết trong việc góp phần tạo nên bộ mặt
mới của nền văn học và thổi vào nền văn hoá đất nước một khí sắc mới – Khẳng đinh khả năng làm chủ công cụ tiểu thuyết của một người tự nhận lĩnh số mệnh phất cao ngọn cờ văn hoá trong bối cảnh phát triển đặc thù của lịch sử Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX.
– Đánh giá lại một cách toàn diện những đóng góp của Nhất Linh cho
nền văn hoá, văn học dân tộc, khẳng định Nhất Linh không chỉ là một nhà văn mà còn là một nhà hoạt động xã hội trong việc định ra những kế hoạch canh tân văn hoá và thực hiện chúng một cách hiệu quả trên cơ sở giải quyết những vấn đề bức thiết của cuộc giao lưu văn hoá Đông - Tây giai đoạn đầu thế kỷ XX.
3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu
– Phân tích đánh giá chủ trương canh tân văn hóa, văn học của TLVĐ
-yếu tố then chốt đưa đến kế hoạch hoạt động hiệu quả và những đóng góp lớn của tổ chức này cho văn hoá, văn học Việt Nam nửa đầu thế kỷ XX – Xác định vị trí tiểu thuyết trong di sản văn học phong phú của TLVĐ Làm rõ lí do khiến tiểu thuyết được các nhà văn hàng đầu của tổ chức này lựa chọn như một thể loại sáng tác chính.
– Phân tích, đánh giá tiểu thuyết Nhất Linh trên phương diện nội dung
để thấy những vấn đề thể hiện trong đó là những vấn đề cốt lõi của nhiệm vụ
canh tân văn hoá, văn học theo tôn chỉ của TLVĐ và những đổi mới trong nghệ thuật viết tiểu thuyết của Nhất Linh như là hệ quả tất yếu của những
nhiệm vụ ấy.
4 Phương há há nghiên c u
Để thực hiện đề tài, chúng tôi chủ yếu sử dụng các phương pháp sau đây:
– Phương pháp liên ngành: giúp người phân tích, nghiên cứu lý giải thấu
đáo mối quan hệ giữa văn hoá và văn học, qua đó hiểu hơn tham vọng của Nhất Linh trong việc canh tân văn hoá qua sáng tác văn học.
– Phương pháp tiếp cận thi pháp học: giúp người nghiên cứu nhìn thấy tính
hệ thống của các phương thức, phương tiện nghệ thuật được nhà văn Nhất Linh sử dụng cũng như quan niệm nghệ thuật mới về con người toát ra từ tất
cả các đối tượng được tác giả miêu tả, thể hiện trong tiểu thuyết của mình.
Trang 5– Phương pháp so sánh: giúp chúng tôi một mặt thấy được sự độc đáo trong
chủ trương viết tiểu thuyết của Nhất Linh so với các nhà tiểu thuyết khác, mặt khác nhìn rõ những điểm tương đồng và khác biệt giữa các giai đoạn sáng tác của nhà văn để thấy được dụng ý của Nhất Linh trong việc gợi mở
và dự báo một hướng phát triển trong nhiều khả năng tồn tại của nền tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.
– Phương pháp cấu trúc hệ thống: giúp chúng tôi có cái nhìn hệ thống, toàn
diện về toàn bộ vấn đề liên quan đến đề tài để thực hiện việc đánh giá thoả đáng đóng góp của Nhất Linh cho việc xây đắp nền văn hoá mới và cho tiến trình vận động, phát triển của tiểu thuyết Việt Nam hiện đại.
5 Đóng gó của luận án
- Làm sáng tỏ hơn những nhân tố thúc đẩy sự ra đời của tổ chức văn học này, chương trình hoạt động thực tế, những nội dung cốt lõi trong chủ trương canh tân văn hóa, văn học của Tự lực văn đoàn.
- Khẳng định đóng góp quan trọng của Tự lực văn đoàn nói chung, của Nhất Linh nói riêng trong việc xây dựng một mô hình tiểu thuyết hiện đại, đặt nền móng cho sự phát triển của tiểu thuyết Việt Nam ở những thời
kỳ văn học tiếp nối.
- Khẳng định một số vấn đề có ý nghĩa quy luật trong sự phát triển của lịch sử, văn hoá, văn học Việt Nam hiện đại.
6 Cấu trúc của luận án
Ngoài Mở đầu, Kết luận và Tài liệu tham khảo, nội dung chính của luận
án được triển khai trong 4 chương:
Chương 1 Cơ sở lý thuyết của đề tài và tổng quan tình hình nghiên cứu Chương 2 Khái quát về chủ trương canh tân văn hoá, văn học của TLVĐ Chương 3 Những vấn đề lớn của nhiệm vụ canh tân văn hoá, văn học
được thể hiện trong tiểu thuyết của Nhất Linh
Chương 4 Hệ quả việc hiện thực hoá chủ trương canh tân văn hoá, văn
học của TLVĐ trong nghệ thuật tiểu thuyết Nhất Linh.
Chương 1
CƠ SỞ LÝ THUYẾT CỦA ĐỀ TÀI VÀ TỔNG QUAN VẤN ĐỀ
NGHIÊN CỨU 1.1 Tiền đề lý luận à các khái niệm cơ sở của luận án
1.1.1 Lý luận về tiểu thuyết
Ở Việt Nam, đến đầu thế kỷ XX, tiểu thuyết hiện đại mới được du nhập
từ phương Tây với nội hàm khác hẳn với cách hiểu về tiểu thuyết trước đó
Trang 6nên việc đi tìm một khái niệm thống nhất về thể loại cũng phải trải qua những biến đổi, bổ sung để dần đưa đến một cách hiểu hoàn chỉnh hơn Luận án khảo sát một số quan niệm về tiểu thuyết hồi đầu thế kỷ XX,
thấy có sự thống nhất về một số đặc tính của thể loại: tính hư cấu, “lấy trí
riêng mình mà đặt ra một truyện” (Trần Chánh Chiếu), “một sáng tác của trí
tưởng tượng” (Phạm Quỳnh); tính tự sự về hiện thực gần gũi “truyện trong
nước mình (Hồ Biểu Chánh), “tả tình tự người ta, phong tục xã hội” (Phạm
Quỳnh); với lối viết bạch thoại “đặt tiếng thường, thanh nhã, dễ hiểu” (Trần
Chánh Chiếu)…
Ngày nay tiểu thuyết hiện đại được hiểu như một thể loại văn chương
với những đặc điểm cơ bản sau đây: Về hình thức, đó là tác phẩm văn xuôi tự
sự có quy mô lớn; Về thể tài, đó là câu chuyện thế sự, đời tư của cá nhân trong mối quan hệ rộng lớn với xã hội; Về tường thuật, người kể cần giữ thái
độ khách quan, khoảng cách với nhân vật; Về ngôn ngữ, gần với lời ăn tiếng
nói thường ngày nhưng bảo đảm được tính thẩm mỹ.
Để thấy tầm quan trọng của tiểu thuyết như là“nhân vật chính của tiến
trình văn học” (M Bakhtin), cũng như vai trò của nó trong canh tân văn hoá
- văn học, luận án sơ lược lại quá trình phát triển thể loại trong văn học thế
giới, đi đến khẳng định đây là thể loại luôn “phản ánh sâu sắc hơn sự biến chuyển của bản thân hiện thực”, đặt ra những cột mốc cơ bản của tiến trình
nghệ thuật, của quá trình hiện đại hóa văn học thế giới và văn học mỗi dân tộc.
Trong sáng tác của Nhất Linh tiểu thuyết là thể loại sáng giá nhất và cũng
là thể loại minh chứng rõ nhất quá trình tiến bộ của ông trong một thời kì mà lịch sử đã trao vào tay các nhà tiểu thuyết một “sứ mệnh” lớn lao: canh tân văn học gắn với canh tân đất nước.
1.1.2 Lý luận về mối quan hệ giữa văn học và văn hóa
– Khái niệm văn hoá
Văn hoá là khái niệm có nhiều cách hiểu khác nhau Luận án dừng lại ở một số định nghĩa phổ biến, mỗi loại nhấn mạnh vào lĩnh vực quan tâm của mình, theo đó ta thấy văn hóa là sản phẩm của con người, để rồi từ văn hoá, mỗi con người, mỗi cộng đồng lại thể hiện những nét đặc trưng riêng, bản sắc riêng của mình Văn học là một trong những sản phẩm thuộc tầng cao nhất của văn hoá; thông qua văn học người ta có thể hiểu được văn hoá của một giai đoạn, một cộng đồng, ngược lại, cũng từ văn học, những giá trị văn hoá được thể hiện, khẳng định, lựa chọn lưu truyền và gìn giữ.
Xuất phát từ cách hiểu này, chúng tôi nhìn đối tượng khảo sát (tiểu thuyết Nhất Linh) như sự biến chuyển những giá trị thẩm mỹ của văn hóa giao thời – tức từ thời trung đại bước sang thời hiện đại, tất yếu có những
Trang 7thay đổi mang tính chất bước ngoặt: sự chuyển biến “duy tân đất nước” theo con đường phương Tây, bên cạnh đó tiếp tục duy trì và bảo vệ bản sắc dân tộc.
– Mối quan hệ giữa văn hoá và văn học từ lý thuyết đến ứng dụng
Luận án khái quát hướng tiếp cận văn học trong mối quan hệ với văn hoá trên thế giới cũng như ở Việt Nam, khẳng định đây không phải là hướng
đi mới, đã đạt được thành tựu rõ rệt trong nghiên cứu của Trần Trọng Kim, Hoài Thanh, Đinh Gia Trinh, Phan Ngọc, Trần Ngọc Vương, Trần Nho Thìn, Huỳnh Như Phương, Đỗ Lai Thúy, Nguyễn Đăng Điệp…
Tiếp thu khái niệm “hệ nền” của các nhà lý luận Nga Iu.Tynianov và M Bakhtin, chúng tôi nhìn đối tượng trong ba hệ thống chỉnh thể liên đới: hệ chỉnh thể của tác phẩm, hệ chỉnh thể của văn học và hệ chỉnh thể của văn
hóa; trong đó văn hóa được coi là hệ nền Từ đó đối tượng khảo sát được
người nghiên cứu triển khai trên ba hệ chỉnh thể liên đới đó, đi từ rộng hơn đến hẹp dần, tức từ hệ nền văn hóa đến tác phẩm văn học, cụ thể là: hệ chỉnh thể văn hóa thời đại gia tốc của tiến trình hiện đại hóa văn học Việt Nam 1932 - 1945, hệ chỉnh thể văn học TLVĐ, hệ chỉnh thể tiểu thuyết Nhất Linh.
1.1.3 Lý luận về sự canh tân văn học
Canh tân là một quy luật tất yếu của sự vận hành và phát triển trong mọi lĩnh vực, ở mức độ nào đó, nó được coi là cuộc cách mạng.
Cuộc canh tân văn học Việt Nam diễn ra từ cuối thế kỉ XIX - đầu thế kỉ
XX thực chất là cuộc thay đổi hệ hình (paradigm) Luận án khảo sát sự thay
đổi này trong văn học từ thời Trung đại sang thời Cận và Hiện đại, để thấy rằng sang đầu thế kỉ XX, văn học đang từng bước thoát ra khỏi mọi ràng buộc của hệ hình cũ, đi tìm những giá trị mới, mỹ cảm mới, thay thế con người cộng đồng bằng con người cá nhân.
Trong sự thay đổi hệ hình này, chúng tôi lưu ý đặc biệt đến sự thay đổi
hệ thống thể loại và quan niệm mới về chức năng của văn học Văn học lúc
này hướng đến vấn đề độc lập tự do dân tộc bằng con đường “Khai dân trí, chấn dân khí, hậu dân sinh” Như vậy, nhu cầu canh tân văn học nằm ngay trong nhu cầu hiện đại hóa văn học, nhu cầu độc lập dân tộc “Nhu cầu kép” này được TLVĐ và thủ lĩnh Nhất Linh nhận diện rõ.
1.2 Tình hình nghiên c u tiểu thuyết Nhất Linh
1.2.1 Nghiên cứu quan niệm của Nhất Linh về tiểu thuyết
Quan niệm về tiểu thuyết của Nhất Linh được hình thành, bồi đắp dần
trong cả một quá trình từ khi chưa viết tiểu thuyết (trước 1925) sang thời đang viết tiểu thuyết (1925 – 1940) và thời kì sau TLVĐ (1949-1960).
Trong quan điểm của ông chúng tôi lưu ý hai yêu cầu cần thiết ở tiểu thuyết:
Trang 8Thứ nhất, đề cao thái độ khách quan trước hiện thực, không can thiệp lộ liễu
vào xếp đặt câu chuyện Đó là một quan điểm mới mẻ về cái chết của “nhà văn
- Thượng đế” và thái độ dân chủ, tôn trọng độc giả Thứ hai, đề cao sự viết hay – tức sự sống động trong miêu tả chứ không phải ở cốt truyện ngoắt
ngoéo, ly kỳ cảm động, cần làm cho “nhân vật trên trang sách thật sự có đời sống của mình”.
1.2.2 Nghiên cứu chung về vị trí và đặc điểm của tiểu thuyết Nhất Linh
– Nghiên cứu trước 1945
Giai đoạn này Nhất Linh đã được đánh giá cao như một nhà tiểu thuyết mới và tiểu thuyết gia luận đề Hai phương diện được đánh giá cao là kỹ
thuật tự sự và tài phân tích tâm lý Dù có ý kiến trái chiều về nội dung tư
tưởng của Lạnh lùng hay Đời mưa gió nhưng hiếm có ai chê bai về kỹ thuật
viết của ông Đồng thời các nhà phê bình cũng nhận thấy rằng tuy dùng văn chương để cải hóa, tiểu thuyết luận đề của Nhất Linh lại không hề khô khan, giáo điều, mà mang màu sắc và cảm xúc tươi mới, thu phục lòng người.
– Nghiên cứu từ sau Cách mạng tháng Tám 1945 đến trước 1985
Tiểu thuyết Nhất Linh ở hai miền Bắc – Nam có những đánh giá và tiếp nhận khác nhau: miền Bắc từ chối tất cả những gì liên quan đến Nhất Linh, trong đó có tiểu thuyết; miền Nam tiếp nhận và trân trọng những giá trị của nhà văn, khẳng định ông như một thủ lĩnh vừa có tầm nhìn vừa có tài tổ chức, hoạch định những chủ trương, kế hoạch cho cả nhóm trong thực hiện công cuộc canh tân văn hoá, văn học, vừa làm cuộc canh tân ấy trong tiểu thuyết của mình.
– Nghiên cứu từ năm 1986 đến nay
Việc “nhìn lại”, “xem xét lại” TLVĐ cho thấy tính bước ngoặt trong
việc định vị lại Nhất Linh Điều này được chứng minh bằng hàng loạt hội thảo trong và ngoài nước, việc phát hành sáng tác của nhà văn, nghiên cứu
về ông Càng ngày càng có nhiều đánh giá cao vai trò cách tân tiểu thuyết của ông, nhất là đứng từ điểm nhìn hôm nay, nhiều nhà phê bình vẫn ghi nhận những kỹ thuật mới mẻ của nhà văn Tiểu thuyết Nhất Linh trở thành lựa chọn trong giới làm luận văn - luận án trong và ngoài nước.
1.2.3 Nghiên cứu về hiện thực hóa chủ trương canh tân văn hóa văn học của TLVĐ trong tiểu thuyết Nhất Linh
Nghiên cứu TLVĐ nói chung và Nhất Linh nói riêng theo hướng liên
ngành văn hóa - văn học có thể kể đến các công trình của Vu Gia (Nhất Linh trong tiến trình hiện đại hóa - 1995, “Tự lực văn đoàn và một số ý tưởng
canh tân của Nguyễn Trường Tộ” - 2014); Văn Giá (“Cải cách thôn quê – một chủ đề mang ý nghĩa khai sáng trong tiểu thuyết TLVĐ” - 2013); Đoàn
Trang 9Ánh Dương và những người khác, Phong Hoá hiện đại – Tự lực văn đoàn trong tình thế thuộc địa ở Việt Nam đầu thế kỷ 20 – 2020)…
Đối chiếu với các công trình trên, luận án của chúng tôi mang tính quy
mô và hệ thống hơn, được triển khai song song ở hai cấp độ Ở cấp độ thứ nhất, nó bao quát phạm vi canh tân rộng lớn của cả nhóm TLVĐ, đặt tiểu thuyết trong hệ thống các thể loại khác, cho thấy hiệu quả văn chương bên cạnh hiệu quả hoạt động báo chí và hoạt động xã hội; Ở cấp độ thứ hai, nó
đi sâu phân tích tiểu thuyết của một thành viên ưu tú nhất trong nhóm, cho thấy nội dung, tư tưởng và nghệ thuật của tiểu thuyết đạt được hiệu quả như thế nào khi hiện thực hóa chủ trương canh tân văn hóa văn học đối với xã hội đương thời cũng như đối với đời sống tinh thần Việt Nam về sau.
Tiểu kết chương 1
Từ những khái quát về các vấn đề liên quan, chúng tôi đi đến kết luận:
- Chọn tiểu thuyết làm “nhân vật” chính cho hoạt động sáng tác của TLVĐ
là một lựa chọn chủ động, sáng suốt của Nhất Linh và các cây bút trụ cột của nhóm, đồng thời đó cũng là việc làm thuận theo quy luật phát triển nội tại của văn học, của văn hóa khu vực nói chung và của Việt Nam nói riêng, trong cuộc giao lưu văn hóa Đông - Tây tiền bán thế kỉ XX, đặc biệt giai đoạn gia tốc hiện đại hóa văn học 1932 - 1945.
- Chọn hướng nghiên cứu liên ngành: Hướng tìm hiểu tiểu thuyết của Nhất
Linh dưới góc nhìn văn hóa học cũng không còn xa lạ với hôm nay Trong
sự nỗ lực của mình, chúng tôi sẽ cố gắng tổng hợp, nối kết và phần nào đó đưa ra những kiến giải của mình.
Chương 2 KHÁI QUÁT VỀ CHỦ TRƯƠNG CANH TÂN VĂN HÓA, VĂN HỌC
CỦA TỰ LỰC VĂN ĐOÀN 2.1 Những nhân tố cơ bản thúc đẩy sự ra đời của Tự lực ăn đoàn
2.1.1 Nhu cầu canh tân đất nước trong bối cảnh tiếp xúc văn hoá Đông - Tây
– Nhu cầu hiện đại hóa văn hóa xã hội
Bước vào thế kỉ XX, văn hóa xã hội Việt Nam từng bước giã biệt với
quỹ đạo văn học Trung đại phương Đông thuộc hệ hình tiền hiện đại để bắt đầu chuyển đổi sang hệ hình hiện đại theo mẫu phương Tây, kéo theo sự thay đổi quan niệm về văn hóa - văn học, về người sáng tạo và công chúng,
về hình thức thể loại Luận án lưu ý đến sự xuất hiện chủ thể văn hóa mới:
trí thức bình dân, dân nghèo thành thị, học sinh sinh viên, công chức ăn lương chính phủ Pháp, giới thương gia, tư sản Hình thành lớp trí thức biết tiếng Pháp, am hiểu văn minh văn hóa phương Tây Đây là bộ phận năng
Trang 10động nhất trong quá trình hội nhập văn hóa thế giới Từ môi trường thành
thị, với những thành phần mới như thế, xuất hiện một yếu tố quan trọng – ý thức cá nhân.
– Nhu cầu hiện đại hóa gắn bó với nhu cầu giải phóng dân tộc
Trước sự thất bại của các phong trào đấu tranh vũ trang đầu thế kỉ, ý thức về phương thức mới giành độc lập được hình thành: sự lớn mạnh của dân tộc, trước hết bằng khai dân trí, nghĩa là lớn mạnh lên bằng văn hóa Như vậy, nhu cầu giải phóng dân tộc được nhìn thấy trong tương tác giữa tính dân tộc và tính hiện đại, như sự vận động nội tại và ngoại tại.
2.1.2 Những thành tựu đầu tiên của quá trình hiện đại hóa
Đầu thế kỉ XX, văn học Việt Nam bước vào giai đoạn khẩn trương hiện đại hóa và đã giành được thắng lợi trông thấy:
– Hệ quả của chữ quốc ngữ và sự phát triển của báo chí: Nhờ có máy
in chữ và hệ thống nhà xuất bản, các ấn phẩm sách báo chí nhanh chóng đến tay người đọc đông đảo Những tờ báo viết bằng chữ quốc ngữ có vai trò to lớn trong bồi dưỡng tri thức và tư duy hiện đại cho cộng đồng.
– Hình thành một hệ thống thể loại hoàn chỉnh và hiện đại hơn so với trước kia: truyện ngắn, tiểu thuyết, kịch, nghiên cứu văn học.
Đó là những nhân tố cơ bản làm nền tảng vững chắc để TLVĐ tiếp tục cuộc canh tân văn hóa - văn học đang còn dở dang, sẽ hoàn thiện quan niệm mới về văn học, phản ánh một xã hội dân sự - công dân với những hình tượng điển hình như những chủ thể văn hóa mới.
2.1.3 Tài năng tổ chức và khát vọng đóng góp về văn hóa của Nhất Linh
Bản thân Nhất Linh xác định tầm quan trọng của làm văn hóa, cho rằng
“văn hóa có sức mạnh thay đổi lâu bền hơn chính trị” Là người có chí hướng rõ rệt, quyết tâm kiên định với con đường đã lựa chọn, Nhất Linh đã nhanh chóng nhận ra con đường mà mình sẽ đi: Canh tân văn hoá thông qua hoạt động xã hội và sáng tác văn học, với mục tiêu giải phóng con người cá nhân và hướng tới cuộc sống tự do, dân chủ.
Tài năng tổ chức của thủ lĩnh TLVĐ được thể hiện ở các khâu phương châm, hoạch định, điều hành, xuất bản, phân công…
– Về phương châm: không nhắm đến số độc giả trí thức ít ỏi như các tờ
báo có tính học thuật, mà nhắm đến “khai dân trí” ở một khối độc giả đông hơn, với những đề tài đa dạng, dễ hiểu với tầng lớp bình dân.
– Về hoạch định hiện đại hóa văn hóa nước nhà: không chủ trương dịch
thuật mà ráo riết thúc đẩy sáng tác, nhằm nâng trình độ văn hóa Việt, khẳng định phẩm chất dân tộc, tài năng cá nhân Phương châm ấy song hành với lựa
chọn một phong cách thích hợp: trào phúng là tinh thần chính của Phong Hoá
Trang 11và Ngày Nay Lựa chọn này đã đưa Phong Hoá cũ từ một tờ báo đang chờ
khai tử thành tờ báo mang đậm tính trào lộng, vừa đầy tin tức thời sự, vừa có tính văn chương, tính chiến đấu, trở nên đắt khách nhất trong số hằng hà sa số báo chí thời đó.
– Về điều hành công việc, chủ bút TLVĐ chứng tỏ tài năng kinh doanh: biết dự đoán, đón đầu sự kiện (lập tờ báo Ngày Nay dự phòng tờ Phong Hóa
bị đình bản); kêu gọi hùn vốn mua lại nhà xuất bản Đời Nay, đưa nó thành
cơ quan xuất bản chính thức của văn đoàn.
Tài năng của nhà tổ chức Nhất Linh biểu hiện rõ rệt trong chủ trương chiêu hiền đãi sĩ và điều phối nhịp nhàng ăn ý giữa nhóm trí thức trẻ Các thành viên TLVĐ trở thành những nhà văn đầu tiên có mức thu nhập đủ sống đàng hoàng với nghề cầm bút và sáng tác chuyên nghiệp hơn Và đó cũng chính là một trong những yếu tố rất quan trọng thúc đẩy quá trình hiện đại hoá văn học.
Tất cả những điều nói trên cho thấy tài năng và tầm nhìn của chủ soái Nhất Linh Dưới sự chỉ đạo của ông, TLVĐ đã trở thành nhóm chuyên nghiệp đứng đầu văn đàn thập niên ‘30 – ‘40.
2.2 Tôn chỉ à chương trình hoạt động thực tế của TLVĐ
2.2.1 Tôn chỉ hoạt động của TLVĐ
Tôn chỉ của TLVĐ được công bố trên Phong Hoá số 87 ngày 2/3/1934,
gồm 10 điều, có thể nhóm thành 3 bình diện: văn học, tư tưởng, xã hội.
– Về văn học: xây dựng một nền văn học mới với ba nguyên tắc Một,
định hướng hoạt động: sáng tác chứ không dịch thuật, nhằm khích lệ văn
học nước nhà ngày càng hưng thịnh; Hai, xác định lối hành văn: viết giản dị,
dễ hiểu, thuần Việt, nhằm xây dựng một nền văn chương tiếng Việt đại
chúng; Ba, hiện đại hóa văn học bằng cách tiếp thu các phương pháp của
– Về xã hội, tức chủ thể văn hóa: lấy tầng lớp bình dân làm nền tảng, từ
đó đề cao chủ nghĩa bình dân và bồi đắp lòng yêu nước Chủ trương này cho thấy TLVĐ đã xác định được chủ thể văn hóa mới, sẽ hướng đến phục vụ nó.
2.1.2 Chương trình hoạt động thực tế
Tập hợp lực lượng sáng tác
TLVĐ được thành lập năm 1933, gồm 7 thành viên: Nguyễn Tường Tam (Nhất Linh) Trần Khánh Giư (Khái Hưng) Nguyễn Tường Long
Trang 12(Hoàng Đạo) Nguyễn Tường Lân (Thạch Lam) Hồ Trọng Hiếu (Tú Mỡ), Nguyễn Thứ Lễ (Thế Lữ) và Xuân Diệu.
Nhìn vào nhân lực của văn đoàn, có thể thấy có ba điểm nổi bật sau:
Thứ nhất, đây là những người có tân học, có tài năng, am hiểu văn
chương Pháp, lại lớn lên trong môi trường học thuật mới, báo chí phát triển.
Là thế hệ nhà văn chuyên nghiệp, không ăn lương nhà nước, họ sống bằng ngòi bút, nên buộc phải luôn tìm kiếm và khẳng định sự độc đáo, không ngừng đa dạng hóa phong cách để thu hút độc giả.
Thứ hai, đây là nhóm trí thức cùng chí hướng – làm một cuộc canh tân
rộng lớn trên địa bàn xã hội Họ có điều kiện làm giàu bằng quan trường nhưng lại đi theo nghiệp văn chương.
Thứ ba, đây là nhóm mạnh về thể loại tiểu thuyết Trong số “thất tinh”
ta thấy nổi lên tính chất chủ lực của văn xuôi, lấy tiểu thuyết làm trụ cột.
Hoạt động báo chí và xuất bản
LTVĐ làm văn hóa bằng sáng tác và làm báo Từ 1932 đến 1940 hoạt
động trên khuôn khổ hai tờ tuần báo Phong Hóa, Ngày Nay và ấn hành sách báo tại nhà xuất bản Đời Nay, tất cả đều hướng đến làm văn hóa rõ rệt: sụ
cần thiết đổi mới để đưa nước nhà mau lớn mạnh, kịp với văn minh thế giới Kết quả là:
– Cổ súy một nền văn học dân tộc tự lực: trong suốt quá trình hoạt động,
báo chí TLVĐ không dịch văn chương, chỉ dịch sách triết học, lý luận và
khoa học, nhằm làm cho “người và xã hội ngày một hay hơn lên”.
– Vun trồng và nhân lên những hạt giống tài năng: Các tờ báo và nhà
xuất bản của TLVĐ là nơi quy tụ mọi thể loại nghệ thuật như văn chương, hội họa, âm nhạc, nơi cổ súy cho Thơ mới thắng lợi.
– Kết nối người đọc bình dân, nhân rộng văn hóa đọc trong xã hội:
Trong vòng một thập niên, TLVĐ đã dấy lên một phong trào đọc và viết, để lại bao điều hay điều đẹp trong đời sống tinh thần cộng đồng.
Các hoạt động xã hội khác
Ngoài việc khai dân trí bằng báo chí, văn chương, các thành viên TLVĐ còn cải cách xã hội bằng hoạt động xã hội, theo nhiều phương thức: viết bài cổ động, vẽ tranh biếm họa, đi diễn thuyết, phát chẩn cứu đói, kêu
gọi thay đổi cái ở văn minh cái mặc lịch sự Kết quả là:
– TLVĐ là nơi đưa nghệ thuật đi vào đời sống xã hội một cách thiết thực,
làm cho xã hội ngày càng văn minh, dân trí mở mang: đưa hội họa vào đời
sống tinh thần xã hội bằng triển lãm tranh vẽ; là diễn đàn sớm nhất của Nhiếp
ảnh và Tân nhạc Việt Nam, là nơi lăng-xê cho tà áo dài duyên dáng…
– TLVĐ là nơi quy tụ tương trợ xã hội, các thành viên văn đoàn đi đến
nhiều tỉnh thành, chung tay cứu trợ nạn nhân thiên tai bão lụt, đói kém Dự án
Trang 13Nhà Ánh sáng, “Hội Ánh sáng” đã thay đổi không gian vật chất của người thôn quê, làm họ thay đổi cách nghĩ, cách hành xử.
Tóm lại, với những hoạt động xã hội của mình, TLVĐ đã từng bước thực hiện các chủ trương nêu trong Tôn chỉ văn đoàn, đó là phụng sự đời sống tinh thần và vật chất của giới bình dân.
2.3 Ưu thế à ai trò của tiểu thuyết trong iệc hiện thực hoá chủ trương canh tân ăn hoá, ăn học của TLVĐ
2.3.1 Vị trí của tiểu thuyết trong hoạt động sáng tác của các nhà văn TLVĐ
Thời điểm TLVĐ xuất hiện là lúc tiểu thuyết đang thịnh hành và đông khách Trong một xu thế như vậy, viết tiểu thuyết là một lựa chọn tất yếu của các cây bút trong văn đoàn, nhằm thu hút độc giả trí thức bình dân – đối tượng hướng đến của chủ trương “khai dân trí” Khi đã lựa chọn như thế thì việc sáng tác bằng tiểu thuyết đã trở thành vừa là mục tiêu vừa là nhiệm vụ Trong bảy thành viên, ngoài ba trụ cột chính cũng là ba nhà tiểu thuyết Nhất Linh, Khái Hưng, Hoàng Đạo, các thành viên còn lại trừ Tú Mỡ, đều từng viết tiểu thuyết.
Khi nói đến văn phái này là nói đến tiểu thuyết Tự lực văn đoàn.
2.3.2 Những nội dung chính của việc hiện thực hóa chủ trương canh tân văn hóa, đổi mới văn học của TLVĐ mà tiểu thuyết đảm nhiệm
– Đả phá tư tưởng phong kiến lỗi thời, chống lại luân lý gia đình độc
đoán, đè bẹp quyền sống và quyền hạnh phúc con người.
– Xây dựng những hình mẫu con người cá nhân với những khát vọng và
lý tưởng dấn thân cao đẹp.
– Xây dựng một nền văn chương hiện đại bằng thứ tiếng Việt thuần khiết và đẹp đẽ: Với thứ ngôn ngữ ấy, văn chương TLVĐ đã diễn tả thành
công cảnh đẹp thiên nhiên và vẻ đẹp tâm hồn con người.
– Xây dựng phong cách đa dạng: Tuy TLVĐ chủ yếu thuộc trào lưu
lãng mạn, nhưng không tẻ nhạt một màu, mỗi cây bút đều biết tạo cho mình phong cách, giọng điệu riêng, làm nên nhóm văn học đa màu sắc.
– Tiếp thu kỹ thuật mới để đem đến tính hiện đại: đặt dấu chung cuộc
cho tiểu thuyết chương hồi phương Đông Tiểu thuyết TLVĐ đi theo kết cấu tâm lý, không lấy “sự”, lấy “việc” làm trọng mà chú ý miêu tả “biện chứng tâm hồn”.
– Xây dựng một cộng đồng đọc sách hiện đại: Với một nội dung đáp
ứng nhu cầu xã hội, một ngôn ngữ dễ hiểu như trên, văn học đi thẳng vào cộng đồng, cũng như cộng đồng dễ dàng bước vào diễn đàn văn học.
Tiểu kết chương 2
Tất cả các lĩnh vực hoạt động sáng tác, hoạt động báo chí, hoạt động xã hội của TLVĐ đều hướng đến hiện thực hóa chủ trương canh tân văn hóa, văn học theo hướng hiện đại hóa và trong bối cảnh đặc thù của cuộc giao