NGUỒN LỰC CON NGƯỜI NHÂN TỐ HÀNG ĐẦU CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT XÃ HỘI - Công nghiệp hoá - hiện đại hoá.DOC

NGUỒN LỰC CON NGƯỜI NHÂN TỐ HÀNG ĐẦU CỦA LỰC LƯỢNG SẢN XUẤT XÃ HỘI - Công nghiệp hoá - hiện đại hoá

Lời mở đầu

Thế giới đã trải qua hai cuộc cách mạng khoa học kỹ thuật vĩ đại và đã có rấtnhiều nớc trở thành những nớc công nghiệp lớn, vậy chúng ta có cần bàn luậnthêm về phạm trù con ngời và vấn đề về con ngời trong sự nghiệp công nghiệphoá, hiện đại hoá đất nớc hiện nay không Điều đó có phải là vì công nghiệp hoá,hiện đại hoá là phơng thức duy nhất để phát triển nền kinh tế thế giới và bất kỳmột quốc gia nào bỏ qua quá trình này đều sẽ trở nên quá chậm, quá lạc hậu sovới bớc đi của thế giới hay là vì con ngời là chủ thể, là mấu chốt, là điểm khởi đầucũng nh là cái đích của quá trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá này

Việt Nam đang đứng trớc ngỡng cửa hội nhập kinh tế quốc tế Vấn đề đợc

đặt ra là làm thế nào để chúng ta có thể đứng vững trên thơng trờng thế giới cũng

nh làm thế nào để có thể chen chân vào các thị trờng tiềm năng Câu trả lời nằm ởchính bản thân con ngời Việt Nam trong tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá

đất nớc Là một trong số các quốc gia nghèo trên thế giới, muốn không bị tụt hậuhơn nữa, muốn ổn định mọi mặt để đi lên và phát triển thì tất yếu phải thực hiệncông nghiệp hóa, hiện đại hoá đất nớc Tại hội nghị lần thứ VI Ban chấp hànhtrung ơng Đảng cộng sản Việt Nam khoá VII đã xác định nớc ta “Chuyển dầnsang một thời kỳ phát triển mới, đẩy tới một bớc công nghiệp hoá, hiện đại hoá

đất nớc, nhằm tạo thêm nhiều công ăn việc làm, đẩy nhanh tốc độ tăng trởng kinh

tế, cải thiện hơn nữa đời sống vật chất và tinh thần của nhân dân Đây là nhiệm vụtrung tâm có tầm quan trọng hàng đầu trong thời gian tới.” Chủ trơng này tiếp tục

đợc hoàn thiện và có bớc phát triển mới ở các Đại hội VII, VIII, IX và trong nhiềuNghị quyết quan trọng của Trung ơng

Thực tiễn ngày nay càng khẳng định tính đúng đắn trong quan niệm của Mác

về vị trí, vai trò không gì thay thế đợc của con ngời trong tiến trình phát triển củalịch sử nhân loại, của xã hội loài ngời Bản thân sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện

đại hoá mà chúng ta đang từng bớc thực hiện với những thành công bớc đầu của

nó cũng ngày càng đòi hỏi mỗi chúng ta phải nhận thức sâu sắc “những giá trị lớnlao và ý nghĩa quyết định của nhân tố con ngời”, phải thấy rõ vai trò của con ngờitrong chiến lợc phát triển kinh tế xã hội Bởi vậy để đẩy nhanh sự nghiệp côngnghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc theo định hớng xã hội chủ nghĩa và đa sự nghiệp

cách mạng lớn lao đó đến thành công ở một nớc vẫn còn trong tình trạng lạc hậu

nh nớc ta, chúng ta không thể không phát triển con ngời Việt Nam, nâng cao đội ngũ những ngời lao động nớc ta lên một tầm cao chất lợng mới Nhận định này đã

đợc khẳng định trong nghị quyết Đại hội đại biểu toàn quốc lần thứ VII của

Đảng: “Nâng cao dân trí, bồi dỡng và phát huy nguồn lực to lớn của con ngời Việt Nam là nhân tố quyết định thắng lợi của công cuộc công nghiệp hoá, hiện đại hoá” Nhận định này tiếp tục đợc khẳng định và có bớc phát triển mới ở Đại hội

IX và nhiều Nghị quyết quan trọng của Trung ơng

Với những phân tích ở trên cho thấy việc nghiên cứu đề tài con ngời trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá là hết sức cần thiết Qua đó, triết học tiếp tục khẳng định vị trí, vai trò của mình trong đời sống xã hội và trong công cuộc

đổi mới đất nớc Sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở nớc ta đợc tiến hành

nh thế nào, quy mô và nhịp độ của nó ra sao, điều đó một phần tuỳ thuộc vào sự

đóng góp của triết học

Trong phạm vi bài tiểu luận này em xin đợc phân tích về: “Quan điểm của Triết học duy vật biện chứng về con ngời và vấn đề xây dựng con ngời trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam” Do năng lực có hạn, chắc chắn bài viết này sẽ có nhiều thiếu sót Em mong đợc cô giáo cho ý kiến, sửa đổi cũng nh sự góp ý của những ngời quan tâm

Mục lục

Trang

Lời mở đầu 1

I Nguồn lực con ngời nhân tố hàng đầu của lực lợng sản xuất xã hội 5

1 Những hiểu biết về con ngời 5

2 Bản chất của con ngời 5

2.1 Quan niệm về con ngời trong triết học phơng Đông 5

2.2 Quan niệm về con ngời trong triết học phơng Tây 7

2.3 Quan niệm của triết học Mác-Lênin về bản chất con ngời 9

2.3.1 Con ngời là một thực thể thống nhất giữa mặt sinh vật với mặt

xã hội 10

2.3.2 Trong tính hiện thực của nó, bản chất con ngời là tổng hoà những quan hệ xã hội 12

2.3.3 Con ngời là chủ thể và là sản phẩm của lịch sử 13

II Một vài điều về công nghiệp hoá, hiện đại hoá 16

1 Công nghiệp hoá, hiện đại hoá là gì? 16

2 Vai trò của con ngời trong khoa học-kỹ thuật 18

3 Con ngời là động lực, là mục đích, điều kiện đủ, là đối tợng thúc đẩy sự phát triển của kinh tế-xã hội 19

4 Một vài điều về công nghiệp hoá, hiện đại hoá 20

III Nguồn lực con ngời trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá ở Việt Nam 24

1 Mục tiêu công nghiệp hoá, hiện đại hoá đề ra 24

2 Con ngời – nguồn lực hàng đàu của công nghiệp hoá, hiện nguồn lực hàng đàu của công nghiệp hoá, hiện đại hoá 25

3 Công nghiệp hoá, hiện đại hoá vì con ngời 27

IV Thực trạng, yêu cầu và những giải pháp phát triển nguồn lực con ngời trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nớc 28

1 Con ngời Việt Nam trớc và sau 10 năm đổi mới 28

2 Yêu cầu con ng“ ời trong công nghiệp hoá, hiện đại hoá” 30

3 Những giải pháp cho phát triển nguồn lực con ngời của Việt Nam 30

Kết luận 33

Tài liệu tham khảo 34

I Nguồn lực con ngời nhân tố hàng đầu của lực ợng sản xuất xã hội

l-1 Những hiểu biết về con ngời

Trong sự nghiệp phát triển của triết học có rất nhiều quan niệm khác nhau vềbản chất con ngời Các nhà triết học lại cho rằng con ngời là một xã hội thu nhỏ,

đờng đời của mỗi con ngời đợc gọi là số phận và số phận bị quy định bởi ý chícủa tạo hoá, còn trong hệ thống thế giới quan tôn giáo thì con ngời đợc coi là mộtthực thể nhị nguyên là sự kết hợp giữa tinh thần và thể xác Trong đó thể xác làcái nhất thời, tinh thần là cái vĩnh viễn

Theo quan niệm của Hêghen thì con ngời là hiện thân của ý niệm tuyệt đối làbớc cuối cùng của cuộc điều hành, của ý niệm tuyệt đối trên trái đất Theo Mácthì con ngời là động vật cao cấp nhất Biết chế tạo ra công cụ sản xuất tác độngvào tự nhiên tạo ra sản phẩm thoả mãn nhu cầu của mình đồng thời đảm bảo choxã hội tồn tại

2 Bản chất của con ngời

2.1 Quan niệm về con ngời trong triết học phơng Đông

Có thể nói rằng, lịch sử của khoa học nói chung, của triết học nói riêng làlịch sử nghiên cứu về con ngời Tuy nhiên, mỗi khoa học tiếp cận vấn đề con ngờitheo một phơng pháp riêng, phù hợp với đối tợng đặc điểm của mình Các khoahọc khác nghiên cứu vấn đề con ngời bằng cách chia hệ thống thành yếu tố, còntriết học nghiên cứu vấn đề con ngời bằng cách tổng hợp các yếu tố thành hệthống Do vậy, quan hệ giữa triết học với các khoa học khác là quan hệ giữa cáichung và cái riêng

Các trờng phái triết học tôn giáo phơng Đông nh Phật giáo, Hồi giáo nhậnthức bản chất con ngời trên cơ sở thế giới quan duy tâm, thần bí hoặc nhị nguyênluận Trong triết học Phật giáo, con ngời là sự kết hợp giữa danh và sắc Đời sống

con ngời trên trần thế chỉ là ảo giác h vô Vì vậy, cuộc sống vĩnh cửu là phải hớngtới cõi Niết bàn, nơi tinh thần con ngời đợc giải thoát để trở thành bất diệt

Nh vậy, dù bị chi phối bởi thế giới quan duy tâm hoặc nhị nguyên, suy đếncùng, con ngời trong quan niệm của các học thuyết tôn giáo phơng Đông đềuphản ánh sai lầm về bản chất con ngời, hớng con ngời tới thế giới thần linh Trongtriết học phơng Đông, với sự chi phối bởi thế giới quan duy tâm hoặc duy vật chấtphác, biểu hiện trong t tởng Nho giáo, Lão giáo, quan niệm về bản chất con ngờicũng thể hiện một cách phong phú Khổng Tử cho bản chất con ngời do “thiênmệnh” chi phối quyết định, đức “nhân” chính là giá trị cao nhất của con ngời, đặcbiệt là ngời quân tử Mạnh Tử quy định tính thiện của con ngời vào năng lực bẩmsinh, do ảnh hởng của phong tục, tập quán xấu mà con ngời bị nhiễm cái xấu, xarời cái tốt đẹp Vì vậy, phải thông qua tu dỡng, rèn luyện để giữ đợc đạo đức củamình Cũng nh Khổng Tử, Mạnh Tử cho rằng phải lấy lòng nhân ái, quan hệ đạo

đức để dẫn dắt con ngời hớng tới các giá trị đạo đức tốt đẹp

Triết học Tuân Tử lại cho rằng, bản chất con ngời khi sinh ra là ác, nhng cóthể cải biến đợc, phải chống lại cái ác ấy thì con ngời mới tốt đợc

Trong triết học phơng Đông, còn có quan niệm duy tâm cho rằng trời và conngời có thể hoà hợp với nhau Đổng Trọng Th, một ngời kế thừa Nho giáo theokhuynh hớng duy tâm cực đoan quan niệm trời và con ngời có thể thông hiểu lẫnnhau Nhìn chung, đây là quan điểm duy tâm, quy cuộc đời con ngời vào vai tròquyết định của “thiên mệnh”

Lão Tử, ngời mở đầu cho trờng phái Đạo gia, cho rằng con ngời sinh ra từ

“Đạo” Do vậy, con ngời cần phải sống “vô vi”, theo lẽ tự nhiên, thuần phác,không hành động một cách giả tạo, gò ép, trái với tự nhiên Quan niệm này biểuhiện t tởng duy tâm chủ quan của triết học Đạo gia

Có thể nói rằng, với nhiều hệ thống triết học khác nhau, triết học phơng

Đông biểu hiện tính đa dạng và phong phú, thiên về vấn đề con ngời trong mốiquan hệ chính trị, đạo đức Nhìn chung, con ngời trong triết học phơng Đông biểuhiện yếu tố duy tâm, có pha trộn tính chất duy vật chất phác ngây thơ trong mốiquan hệ với tự nhiên và xã hội

2.2 Quan niệm về con ngời trong triết học phơng Tây

Triết học phơng Tây trớc Mác biểu hiện nhiều quan niệm khác nhau về conngời:

Các trờng phái triết học tôn giáo phơng Tây, đặc biệt là Kitô giáo, nhận thứcvấn đề con ngời trên cơ sở thế giới quan duy tâm, thần bí Trong Kitô giáo, conngời là kẻ có thể xác Linh hồn là giá trị cao nhất trong con ng ời Vì vậy, phải th-ờng xuyên chăm sóc phần linh hồn để hớng đến Thiên đờng vĩnh cửu

Trong triết học Hy Lạp cổ đại, con ngời đợc xem là điểm khởi đầu của t duytriết học Con ngời và thế giới xung quanh là tấm gơng phản chiếu lẫn nhau Conngời là một tiểu vũ trụ trong vũ trụ bao la Prôtago, một nhà nguỵ biện cho rằng

“con ngời là thớc đo của vũ trụ” Quan niệm của Arixtot về con ngời, theo ông,chỉ có linh hồn, t duy, trí nhớ, ý chí, năng khiếu, nghệ thuật là làm cho con ngờinổi bật lên, con ngời là thang bậc cao nhất của vũ trụ Khi đề cao nhà nớc, ôngxem con ngời là “một động vật chính trị”

Nh vậy, triết học Hy Lạp cổ đại bớc đầu đã có sự phân biệt con ngời với tựnhiên, nhng chỉ là hiểu biết bên ngoài về tồn tại con ngời

Triết học Tây âu trung cổ xem con ngời là sản phẩm của Thợng đế sáng tạo

ra Mọi số phận, niềm vui, nỗi buồn, sự may rủi của con ngời đều do Thợng đếxếp đặt Trí tuệ con ngời thấp hơn lý trí anh minh sáng suốt của Thợng đế Conngời trở nên nhỏ bé trớc cuộc sống nhng đành bằng lòng với cuộc sống tạm bợtrên trần thế, vì hạnh phúc vĩnh cửu là ở thế giới bên kia

Triết học thời kỳ phục hng – nguồn lực hàng đàu của công nghiệp hoá, hiện cận đại đặc biệt đề cao vai trò trí tuệ, lý tínhcủa con ngời, xem con ngời là một thực thể có trí tuệ Đó là một trong những yếu

tố quan trọng nhằm giải thoát con ngời khỏi mọi gông cùm chật hẹp mà chủnghĩa thần học thời trung cổ đã áp đặt cho con ngời Tuy nhiên, để nhận thức đầy

đủ bản chất con ngời cả về mặt sinh học và mặt xã hội thì cha có trờng phái nào

đạt đợc Con ngời mới chỉ đợc nhấn mạnh về mặt cá thể, mà xem nhẹ mặt xã hội.Trong triết học cổ điển Đức, những nhà triết học nổi tiếng nh Cantơ, Hêghen

đã phát triển quan niệm về con ngời theo khuynh hớng của chủ nghĩa duy tâm.Hêghen, với cách nhìn của một nhà duy tâm khách quan, thông qua sự vận độngcủa “ý niệm tuyệt đối”, đã cho rằng, con ngời là hiện thân của “ý niệm tuyệt đối”.Bớc diễu hành của “ý niệm tuyệt đối” thông qua quá trình tự ý thức của con ngời

đã đa con ngời trở về với giá trị tinh thần, giá trị bản thể và cao nhất trong đời

sống con ngời Hêghen cũng là ngời trình bày một cách có hệ thống về các quyluật của quá trình t duy của con ngời, làm rõ cơ chế của đời sống tinh thần cánhân trong mọi hoạt động của con ngời Mặc dù, con ngời đợc nhận thức từ góc

độ duy tâm khách quan, nhng Hêghen là ngời khẳng định vai trò chủ thể của conngời đối với lịch sử, đồng thời là kết quả của sự phát triển lịch sử Hêghen là ngời

đầu tiên xem xét cơ chế hoạt động của đời sống tinh thần khi nghiên cứu con

ng-ời, ông đã phát hiện ra quy luật: Trong sự nghiệp phát triển của đời sống tinhthần, cá nhân cần thiết và tất yếu phải lặp lại trong hình thái, rút ngắn cô đọngtrình độ cơ bản mà đời sống tinh thần đã trải qua

T tởng triết học của nhà duy vật Phoi-bắc đã vợt qua những hạn chế trongtriết học Hêghen để hy vọng tìm đến bản chất con ngời một cách đích thực Phoi-bắc phê phán tính chất siêu tự nhiên, phi vật chất, phi thể xác về bản chất con ng-

ời trong triết học Hêghen, đồng thời khẳng định con ngời do sự vận động của thếgiới vật chất tạo nên Con ngời là kết quả của sự phát triển của thế giới tự nhiên.Con ngời và tự nhiên là thống nhất, không thể tách rời Phoi-bắc đề cao vai trò trítuệ của con ngời với tính cách là những cá thể ngời Đó là những con ngời cá biệt,

đa dạng, phong phú, không ai giống ai quan niệm này dựa trên nền tảng duy vật,

đề cao yếu tố tự nhiên, cảm tính, nhằm giả phóng cá nhân con ngời Tuy nhiên,Phoi-bắc không thấy đợc bản chất xã hội trong đời sống con ngời, tách con ngờikhỏi những điều kiện lịch sử cụ thể Con ngời của Phoi-bắc là phi lịch sử, phi giaicấp và trừu tợng

Phoi-bắc kết án Hêghen là giải thích duy tâm siêu nhiên về bản chất của conngời Đối với Phoi-bắc thì ông quan niệm rằng: Vấn đề về mối quan hệ t duy vàtồn tại là vấn đề bản chất của con ngời vì chỉ có con ngời mới biết t duy ông đã

đem những thành tựu khoa học tự nhiên đặc biệt là sinh lý – nguồn lực hàng đàu của công nghiệp hoá, hiện tâm thần học củathời đại mình để chứng minh mối liên hệ không thể chia cắt đợc của t duy vớinhững quá trình vật chất diễn ra trong cơ thể con ngời

Bên cạnh những thành tựu đạt đợc trong sự phê phán quan niệm duy tâm củaHêghen về bản chất con ngời Phoi-bắc đã mắc phải sai lầm tuyệt đối hoá mặt sinhhọc của con ngời, chia cắt con ngời ra khỏi các mối quan hệ xã hội hiện thực

2.3 Quan niệm của triết học Mác-Lênin về bản chất con ngời

Cuộc đấu tranh giữa chủ nghĩa duy vật và chủ nghĩa duy tâm xung quanh vấn

đề bản chất con ngời diễn ra theo khuynh hớng nhất nguyên Các học thuyết triếthọc duy tâm coi tuyệt đối hoá hoạt động của đời sống tinh thần, coi toàn bộ thếgiới tinh thần bao gồm t tởng, tình cảm, khát vọng của con ngời nh một thực thể

bị chia cắt bởi quá trình tâm sinh học Triết học Mác-Lênin đa đa ra một cách xácthực về bản chất con ngời mà cho đến tận ngày nay vẫn đợc thế giới thừa nhận:

2.3.1 Con ngời là một thực thể thống nhất giữa mặt sinh vật với mặt xã hội

Triết học Mác đã kế thừa quan niệm về con ngời trong lịch sử triết học, đồngthời khẳng định con ngời hiện thực là sự thống nhất giữa yếu tố sinh học và yếu tốxã hội

Tiền đề vật chất đầu tiên quy sự tồn tại của con ngời là sản phẩm của thế giới

tự nhiên Con ngời tự nhiên là con ngời mang tất cả bản tính sinh học, tính loài.Yếu tố sinh học trong con ngời là điều kiện đầu tiên quy định sự tồn tại của conngời Vì vậy, giới tự nhiên là “thân thể vô cơ của con ngời” Con ngời là một bộphận của tự nhiên

Là động vật cao cấp nhất, tinh hoa của muôn loài, con ngời là sản phẩm củaquá trình phát triển hết sức lâu dài của thế giới tự nhiên Con ngời phải tìm kiếmmọi điều kiện cần thiết cho sự tồn tại trong đời sống tự nhiên nh thức ăn, nớcuống, hang động để ở Đó là quá trình con ngời đấu tranh với tự nhiên, với thú dữ

để sinh tồn Trải qua hàng chục vạn năm, con ngời đã thay đổi từ vợn thành ngời,

điều đó đã đợc chứng minh trong các công trình nghiên cứu của Đácuyn Các giai

đoạn mang tính sinh học trong đời sống con ngời Nh vây, con ngời trớc hết làmột tồn tại sinh vật, biểu hiện trong những cá nhân con ngời sống, là tổ chức cơthể của con ngời và mối quan hệ của nó đối với tự nhiên Những thuộc tính,những đặc điểm sinh học, quá trình tâm-sinh lý, các giai đoạn phát triển khácnhau nói lên bản chất sinh học của cá nhân con ngời

Tuy nhiên, điều cần khẳng định là, mặt tự nhiên không phải là yếu tố duynhất quy định bản chất con ngời Đặc trng quy định sự khác biệt giữa con ngờivới thế giới loài vật là mặt xã hội Trong lịch sử đã có những quan niệm khácnhau phân biệt con ngời với loài vật, nh con ngời là động vật sử dụng công cụ lao

động, là “một động vật có tính xã hội”, hoặc con ngời động vật có t duy… Những Những

quan niệm trên đều phiến diện chỉ vì nhấn mạnh một khía cạnh nào đó trong bảnchất xã hội của con ngời mà cha nêu lên đợc nguồn gốc của bản chất xã hội ây.Với phơng pháp biện chứng duy vật, triết học Mác nhận thức vấn đề con ngờimột cách toàn diện, cụ thể, trong toàn bộ tính hiện thực xã hội của nó, mà trớc hết

là vấn đề lao động sản xuất ra của cải vật chất

Mác và ăngghen đã nêu lên vai trò của lao động sản xuất ở con ngời: “Cóthể phân biệt con ngời với súc vât, bằng ý thức, bằng tôn giáo, nói chung bằng bất

cứ cái gì cũng đợc Bản thân con ngời bắt đầu bằng sự tự phân biệt với súc vậtngay khi con ngời bắt đầu sản xuất ra những t liệu sinh hoạt của mình, nh thế conngời đã gián tiếp sản xuất ra chính đời sống vật chất của mình”

Thông qua hoạt động sản xuất vật chất, con ngời đã làm thay đổi, cải biếntoàn bộ giới tự nhiên: “Con vật chỉ tái sản xuất ra bản thân nó, còn con ngời thì táisản xuất ra toàn bộ giới tự nhiên”

Tính xã hội của con ngời biểu hiện trong hoạt động sản xuất vật chất, hoạt

động sản xuất vật chất biểu hiện một cách căn bản tính xã hội của con ngời.Thông qua hoạt động lao động sản xuất, con ngời sản xuất ra của cải vật chất vàtinh thần, phục vụ đời sống của mình, hình thành và phát triển ngôn ngữ và t duy,xác lập quan hệ xã hội Bởi vậy, lao động là yếu tố quyết định hình thành bản chấtxã hội của con ngời, đồng thời hình thành nhân cách cá nhân trong cộng đồng xãhội

Là sản phẩm của tự nhiên và xã hội nên quá trình hình thành và phát triểncủa con ngời luôn luôn bị quyết định bởi ba hệ thống quy luật khác nhau, nhngthống nhất với nhau, hệ thống các quy luật tự nhiên nh quy luật về sự phù hợp cơthể với môi trờng, quy luật về sự trao đổi chất, về di truyền… Những quy định phơngdiện sinh học của con ngời Hệ thống các quy luật tâm lý ý thức hình thành vàvận động trên nền tảng sinh học của con ngời nh hình thành tình cảm, khát vọng,niềm tin, ý chí Hệ thống các quy luật xã hội quy định quan hệ xã hội giữa ngờivới ngời

Ba hệ thống quy luật trên cùng tác động, tạo nên thể thống nhất hoàn chỉnhtrong đời sống con ngời bao gồm cả mặt sinh học và mặt xã hội Mối quan hệsinh học và xã hội là cơ sở để hình thành hệ thống các nhu cầu sinh học và nhu

cầu xã hội trong đời sống con ngời nh nhu cầu ăn, mặc, ở, nhu cầu tái sản xuất xãhội, nhu cầu tình cảm, nhu cầu thẩm mỹ và hởng thụ các giá trị tinh thần.

Với phơng pháp luận duy vật biện chứng, chúng ta thấy rằng quan hệ giữamặt sinh học và mặt xã hội, cũng nh nhu cầu sinh học và nhu cầu xã hội trongmỗi con ngời là thống nhất Mặt sinh học là cơ sở tất yếu tự nhiên của con ngời,còn mặt xã hội là đặc trng bản chất để phân biệt con ngời với loài vật Nhu vầusinh học phải đợc “nhân hoá” để mang giá trị văn minh con ngời, và đến lợt nó,nhu cầu xã hội không thể thoát ly khỏi tiền đề của nhu cầu sinh học Hai mặt trênthống nhất với nhau, hoà quyện vào nhau để tạo thành con ngời viết hoa, con ngời

Bởi vậy, để nhấn mạnh bản chất xã hội của con ngời, Mác đã nêu lên luận đềnổi tiếng Luận cơng về Phoi-bắc: “Bản chất con ngời không phải là một cái trừu t-ợng cố hữu của cá nhân riêng biệt Trong tính hiện thực của nó, bản chất con ngời

là tổng hoà những mối quan hệ xã hội”

Luận đề trên khẳng định rằng, không có con ngời trừu tợng, thoát ly mọi

điều kiện, hoàn cảnh lịch sử xã hội Con ngời luôn luôn cụ thể, xác định, sốngtrong một điều kiện lịch sử cụ thể nhất định, một thời đại nhất định Trong điềukiện lịch sử đó, bằng hoạt động thực tiễn của mình, con ngời tạo ra những giá trịvật chất và tinh thần để tồn tại và phát triển cả thể lực và t duy trí tuệ Chỉ trongtoàn bộ các mối quan hệ xã hội đó con ngời mới bộc lộ toàn bộ bản chất xã hộicủa mình

Điều cần lu ý là luận đề trên khẳng định bản chất xã hội không có nghĩa làphủ nhận mặt tự nhiên trong đời sống con ngời, trái lại, điều đó muốn nhấn mạnh

sự phân biệt giữa con ngời và thế giới động vật trớc hết là ở bản chất xã hội và

đấy cũng là để khắc phục sự thiếu sót của các nhà triết học trớc Mác không thấy

đợc bản chất xã hội của con ngời Mặt khác, cái bản chất với ý nghĩa là cái phổbiến, cái mang tính quy luật chứ không thể là cái duy nhât, do đó cần phải thấy đ-

ợc các biểu hiện riêng biệt, phong phú và đa dạng của mỗi cá nhân về cả phongcách, nhu cầu và lợi ích trong cộng đồng xã hội

2.3.3 Con ngời là chủ thể và là sản phẩm của lịch sử

Không có thế giới tự nhiên, không có lịch sử xã hội thì không tồn tại con

ng-ời Bởi vậy, con ngời là sản phẩm của lịch sử, của sự tiến hoá lâu dài của giới hữusinh Song, điều quan trọng hơn cả là, con ngời luôn luôn là chủ thể của lịch sử-xãhội Mác đã khẳng định: “Cái học thuyết duy vật chủ nghĩa cho rằng con ngời làsản phẩm của những hoàn cảnh và của giáo dục… Những cái học thuyết ấy quên rằngchính những con ngời làm thay đổi hoàn cảnh và bản thân nhà giáo dục cũng cầnphải đợc giáo dục” Trong tác phẩm Biện chứng của tự nhiên, ăngghen cũng chorằng: “Thú vật cũng có một lịch sử phát triển dần dần của chúng cho tới trạng tháihiện nay của chúng Nhng lịch sử ấy không phải do chúng làm ra và trong chừngmực mà chúng tham dự vào việc làm ra lịch sử ấy thì điều đó diễn ra mà chúngkhông hề biết và không phải do ý muốn của chúng Ngợc lại, con ngời càng cách

xa con vật, hiểu theo nghĩa hẹp của từ này bao nhiêu thì con ngời lại càng tự mìnhlàm ra lịch sử của mình một cách có ý thức bấy nhiêu”

Nh vậy với t cách là thực thể xã hội, con ngời hoạt động thực tiễn, tác độngvào tự nhiên, cải biến giới tự nhiên, đồng thời thúc đẩy sự vận động phát triển củalịch sử xã hội Thế giới loài vật dựa vào những điều kiện có sẵn của tự nhiên Conngời thì trái lại, thông qua hoạt động thực tiễn của mình để làm phong phú thêmthế giới tự nhiên, tái tạo lại một tự nhiên thứ hai theo mục đích của mình

Trong quá trình cải biến tự nhiên, con ngời cũng làm ra lịch sử của mình.Con ngời là sản phẩm của lịch sử, đồng thời là chủ thể sáng tạo ra lịch sử củachính bản thân con ngời Hoạt động lao động sản xuất vừa là điều kiện cho sự tồntại của con ngời, vừa là phơng thức để làm biến đổi đời sống và bộ mặt xã hội.Trên cơ sở nắm bắt quy luật của lịch sử xã hội, con ngời thông qua hoạt động vậtchất và tinh thần, thúc đẩy xã hội phát triển từ thấp đến cao, phù hợp với mục tiêu

và nhu cầu so con ngời đặt ra Không có hoạt động của con ngời thì cũng không

tồn tại quy luật xã hội, và do đó, không có sự tồn tại của toàn bộ lịch sử xã hộiloài ngời.

Không có con ngời trừu tợng, chỉ có con ngời cụ thể trong mỗi giai đoạnphát triển nhất định của xã hội Do vậy, bản chất con ngời, trong mối quan hệ với

điều kiện kịch sử xã hội luôn luôn vận động biến đổi, cũng phải thay đổi cho phùhợp Bản chất con ngời không phải là một hệ thống đóng kín, mà là hệ thống mở,tơng ứng với điều kiện tồn tại của con ngời Mặc dù là “tổng hoà các quan hệ xãhội”, con ngời có vai trò tích cực trong tiến trình lịch sử với t cách là chủ thể sángtạo Thông qua đó, bản chất con ngời cũng vận động biến đổi cho phù hợp Có thểnói rằng, mỗi sự vận động và tiến lên của lịch sử sẽ quy định tơng ứng với sự vận

động và biến đổi của bản chất con ngời

Vì vậy, để phát triển bản chất con ngời theo hớng tích cực, cần phải làm chohoàn cảnh ngày càng mang tính ngời nhiều hơn Hoàn cảnh đó chính là toàn bộmôi trờng tự nhiên và xã hội tác động đến con ngời theo khuynh hớng phát triểnnhằm đạt đợc tới các giá trị có tính mục đích, tự giác, có ý nghĩa định hớng giáodục Thông qua đó, con ngời tiếp nhận hoàn cảnh một cách tích cực và tác độngtrở lại hoàn cảnh trên nhiều phơng diện khác nhau: hoạt động thực tiễn, quan hệứng xử, hành vi con ngời, sự phát triển của phẩm chất trí tuệ và năng lực t duy,các quy luật nhận thức hớng con ngời tới hoạt động vật chất Đó là biện chứngcủa mối quan hệ giữa con ngời và hoàn cảnh trong bất kỳ giai đoạn nào của lịch

sử xã hội loài ngời

Tóm lại, Mác đã khẳng định rằng bản chất con ngời là sự tổng hoà các quan

hệ xã hội trên nền tảng sinh học của nó, con ngời không phải là cái gì đồng nhấttuyệt đối về chất mà đó là sự đồng nhất bao hàm trong mình sự khác biệt giữa haiyếu tố đối lập nhau Đó là:

- Con ngời với t cách là sản phẩm của giới tự nhiên

- Con ngời với t cách là sự phát triển tiếp tục của giới tự nhiên

Mác đã nhìn nhận vấn đền bản chất con ngời một cách toàn diện, cụ thể vàxem bản chất con ngời không phải một cách chung chung, trừu tợng mà trongtính hiện thực cụ thể trong quá trình phát triển Con ngời là một bộ phận của tựnhiên, nhng trong mối quan hệ với tự nhiên con ngời hoàn toàn khác với con vật

Về mặt thực tiễn tính con ngời biểu hiện ra chính là cái tính phổ biến, nó biếntoàn bộ thế giới tự nhiên thành thân thể vô cơ của con ngời.

Con ngời cũng có tính xã hội và nó có trớc, bởi bản thân hoạt động sản xuấtcủa con ngời là hoạt động mang tính xã hội Trong hoạt động sản xuất con ngờikhông thể tách khỏi xã hội Tính xã hội là đặc điểm cơ bản làm cho con ngờikhác với con vật

Vậy bản chất con ngời không phải là cái gì đó đã kết thúc, đã hoàn thiện mộtlần là xong mà sự hình thành bản chất con ngời là quá trình con ngời khôngngừng hoàn thiện khả năng tồn tại của mình trớc lực lợng tự phát của tự nhiên vàxã hội vì:

- Nhu cầu tự nhiên là cơ sở vật chất phát sinh nhu cầu xã hội

- Trong tính hiện thực của nó bản chất con ngời là sự tổng hoà các quan hệxã hội trên cơ sở nền tảng tự nhiên của con ngời

- Nhu cầu tự nhiên của con ngời không phải là đại lợng không đổi mà nóngày càng tăng theo sự tăng tiến của nền văn minh vật chất và tinh thần Chính vìvậy bản chất của con ngời cũng không phải là sự hình thành một lần là xong mà

nó là quá trình con ngời không ngừng tự hoàn thiện mình

II Một vài điều về công nghiệp hoá, hiện đại hoá

1 Công nghiệp hoá, hiện đại hoá là gì?

Nh ta đã biết hoạt động lao động là hoạt động đặc trng, cơ bản của con ngời.Sản xuất trong mỗi giai đoạn lịch sử đợc biểu hiện ở một phơng thức sản xuấtnhất định Phơng thức sản xuất, đó là cách thức mà con ngời làm ra của cải vậtchất, là nhân tố quyết định tính chất, kết cấu cũng nh sự vận động, phát triển củaxã hội Mác đã viết rằng “cái chìa khoá để nghiên cứu những quy luật của lịch sửxã hội không phải ở trong óc ngời, trong t tởng và ý niệm của xã hội mà ở trongphơng thức sản xuất do xã hội thực hành trong mỗi giai đoạn nhất định của lịch sửdới chế độ kinh tế-xã hội” Trong lịch sử đã diễn ra hai quá trình công nghiệphoá: Công nghiệp hoá T bản chủ nghĩa và công nghiệp hoá theo định hớng Xã hộichủ nghĩa ở các nớc kém phát triển Hai loại công nghiệp hoá này giống nhau

song giữa chúng có sự khác nhau nhất định về mục đích, phơng thức tiến hành và

sự chi phối về quan hệ sản xuất thống trị

Khái niệm công nghiệp hoá, hiện đại hoá hình thành từ cuộc cách mạng côngnghiệp Anh – nguồn lực hàng đàu của công nghiệp hoá, hiện cuộc cách mạng công nghiệp đầu tiên trên thế giới, đánh dấu bớcngoặt trong lịch sử phát triển nhân loại Đó là bớc khởi đầu của cuộc cách mạngkhoa học-kỹ thuật, công nghiệp hoá t bản chủ nghĩa Từ kinh nghiệm của nớcAnh các nớc theo sau đã rút ngắn đợc thời gian mò mẫm ở vào giai đoạn đầu đóngời ta xem công nghiệp hoá, hiện đại hoá xã hội nh quá trình phát triển của khoahọc-kỹ thuật, quy công nghiệp hoá, hiện đại hoá về phát triển khoa học-kỹ thuật

và công nghệ

Các nớc t bản châu âu, châu Mỹ… Những đã rộ lên những chiến lợc về khoa học-kỹthuật và công nghệ Nói chung thì các nớc này đã thành công đáng kể Tuy nhiênviệc nhận thức không đầy đủ về công nghiệp hoá, hiện đại hoá đã tạo ra nhữngphát triển không đồng đều, tạo nên những mâu thuẫn trong nhiều lĩnh vực của đờisống xã hội Đó cũng là nguyên nhân dẫn đến những tiêu cực lịch sử đã xảy ra.Công nghiệp hoá theo nghĩa chung và khái quát là quá trình biến một nớc cónền kinh tế lạc hậu thành một nớc công nghiệp

ở nớc ta công nghiệp hoá là quá trình chuyển từ một nớc sản xuất nhỏ, sảnxuất lạc hậu, công nghệ và năng suất lao động thấp thành một nớc có cơ cấu côngnghiệp, nông nghiệp và dịch vụ hiện đại, khoa học và công nghệ tiên tiến năngsuất lao động trong các ngành kinh tế quốc dân tăng ở Việt Nam nền kinh tế-xãhội phát triển rất muộn so với trình độ thế giới Do đó từ thực tiễn đến lý luậnViệt Nam đã xác định cho mình đờng lối, kế hoạch đúng đắn Sau hơn chục năm

đổi mới trong sự nghiệp công nghiệp hoá, hiện đại hoá, bộ mặt kinh tế-xã hộiViệt Nam đã thay đổi đáng kể Đó là những thành tựu to lớn và cần tiếp tục pháthuy hơn na

Nếu hiểu theo nghĩa hẹp công nghiệp hoá là cách thức tiến hành xây dựng cơ

sở vật chất và mang tính lịch sử

2 Vai trò của con ngời trong khoa học-kỹ thuật

Khi nền kinh tế còn ở trình độ thấp, con ngời không thể tiến hành sản xuất

có kết quả nếu không dựa vào những điều kiện tự nhiên Quá trình sản xuất ngày