TIỂU LUẬN môn học QUẢN lý CÔNG đề tài QUẢN lý và CUNG cấp DỊCH vụ CÔNG

Từ giác độ chủ thể quản lý nhà nước, các nhà nghiên cứu hành chính cho rằngdịch vụ công là những hoạt động của cơ quan nhà nước trong việc thực thi chức năngquản lý hành chính nhà nước v

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI TRƯỜNG ĐẠI HỌC KINH TẾ

_

TIỂU LUẬN

MÔN HỌC: QUẢN LÝ CÔNG

Hà Nội, tháng 11/2011

Chương 6: QUẢN LÝ VÀ CUNG CẤP DỊCH VỤ CÔNG

I Khái niệm về dịch vụ công

Theo Từ điển Tiếng Việt: Dịch vụ là công việc phục vụ trực tiếp cho những nhucầu nhất định của số đông, có tổ chức và được trả công [Từ điển Tiếng Việt, 2004,NXB Đà Nẵng, tr256]

Định nghĩa về dịch vụ trong kinh tế học được hiểu là những thứ tương tự nhưhàng hoá nhưng phi vật chất [Từ điển Wikipedia] Theo quan điểm kinh tế học, bảnchất của dịch vụ là sự cung ứng để đáp ứng nhu cầu như: dịch vụ du lịch, thời trang,chăm sóc sức khoẻ và mang lại lợi nhuận

Philip Kotler định nghĩa dịch vụ: Dịch vụ là một hoạt động hay lợi ích cung ứngnhằm để trao đổi, chủ yếu là vô hình và không dẫn đến việc chuyển quyền sở hữu.Việc thực hiện dịch vụ có thể gắn liền hoặc không gắn liền với sản phẩm vật chất.Tóm lại, có nhiều khái niệm về dịch vụ được phát biểu dưới những góc độ khácnhau nhưng tựu chung thì:

Dịch vụ là hoạt động có chủ đích nhằm đáp ứng nhu cầu nào đó của con người Đặc điểm của dịch vụ là không tồn tại ở dạng sản phẩm cụ thể (hữu hình) như hàng hoá nhưng nó phục vụ trực tiếp nhu cầu nhất định của xã hội

2 Khái niệm về dịch vụ công:

Dịch vụ công (từ tiếng Anh là “public service”) có quan hệ chặt chẽ với phạm trùhàng hóa công cộng Theo ý nghĩa kinh tế học, hàng hóa công cộng có một số đặc tính

cơ bản như:

1 là loại hàng hóa mà khi đã được tạo ra thì khó có thể loại trừ ai ra khỏi việc sửdụng nó;

2 việc tiêu dùng của người này không làm giảm lượng tiêu dùng của người khác;

3 và không thể vứt bỏ được, tức là ngay khi không được tiêu dùng thì hàng hóa

công cộng vẫn tồn tại Nói một cách giản đơn, thì những hàng hóa nào thỏa mãn cả bađặc tính trên được gọi là hàng hóa công cộng thuần túy, và những hàng hóa nào khôngthỏa mãn cả ba đặc tính trên được gọi là hàng hóa công cộng không thuần túy.

Khái niệm “dịch vụ công” được sử dụng phổ biến rộng rãi ở châu Âu sau Chiếntranh thế giới lần thứ hai Theo quan niệm của nhiều nước, dịch vụ công luôn gắn vớivai trò của nhà nước trong việc cung ứng các dịch vụ này

Từ giác độ chủ thể quản lý nhà nước, các nhà nghiên cứu hành chính cho rằngdịch vụ công là những hoạt động của cơ quan nhà nước trong việc thực thi chức năngquản lý hành chính nhà nước và đảm bảo cung ứng các hàng hóa công cộng phục vụnhu cầu chung, thiết yếu của xã hội Cách hiểu này nhấn mạnh vai trò và trách nhiệmcủa nhà nước đối với những hoạt động cung cấp hàng hóa công cộng Cách tiếp cậnkhác xuất phát từ đối tượng được hưởng hàng hóa công cộng cho rằng đặc trưng chủyếu của dịch vụ công là hoạt động đáp ứng nhu cầu thiết yếu của xã hội và cộng đồng,còn việc tiến hành hoạt động ấy có thể do nhà nước hoặc tư nhân đảm nhiệm Từ điểnPetit Larousse của Pháp xuất bản năm 1992 đã định nghĩa: “dịch vụ công là hoạt động

vì lợi ích chung, do cơ quan nhà nước hoặc tư nhân đảm nhiệm”

Khái niệm và phạm vi dịch vụ công có sự biến đổi tùy thuộc vào bối cảnh củamỗi quốc gia Chẳng hạn, ở Canada, có tới 34 loại hoạt động được coi là dịch vụ công,

từ quốc phòng, an ninh, pháp chế, đến các chính sách kinh tế- xã hội (tạo việc làm,quy hoạch, bảo vệ môi trường, và các hoạt động y tế, giáo dục, văn hoá, bảo hiểm xãhội,…) Trong khi đó, Pháp và Italia đều quan niệm dịch vụ công là những hoạt độngphục vụ nhu cầu thiết yếu của người dân do các cơ quan nhà nước đảm nhiệm hoặc docác tổ chức tư nhân thực hiện theo những tiêu chuẩn, quy định của nhà nước Tuy vậy,

ở mỗi nước lại có nhận thức khác nhau về phạm vi của dịch vụ công Ở Pháp, kháiniệm dịch vụ công được hiểu rộng, bao gồm không chỉ các hoạt động phục vụ nhu cầu

về tinh thần và sức khoẻ của người dân (như giáo dục, văn hoá, y tế, thể thao…,thường được gọi là hoạt động sự nghiệp), các hoạt động phục vụ đời sống dân cưmang tính công nghiệp (điện, nước, giao thông công cộng, vệ sinh môitrường, thường được gọi là hoạt động công ích), hay các dịch vụ hành chính công, baogồm hoạt động của cơ quan hành chính về cấp phép, hộ khẩu, hộ tịch,… mà cả hoạtđộng thuế vụ, trật tự, an ninh, quốc phòng…; còn ở Italia dịch vụ công được giới hạnchủ yếu ở hoạt động sự nghiệp (y tế, giáo dục) và hoạt động kinh tế công ích (điện,nước sạch, vệ sinh môi trường) và các hoạt động cấp phép, hộ khẩu, hộ tịch do cơquan hành chính thực hiện

Ở Việt Nam, nên tập trung nhiều hơn vào chức năng phục vụ xã hội của nhà

nước, mà không bao gồm các chức năng công quyền, như lập pháp, hành pháp, tưpháp, ngoại giao, qua đó nhấn mạnh vai trò chủ thể của nhà nước trong việc cungcấp các dịch vụ cho cộng đồng Điều quan trọng là chúng ta phải sớm tách hoạt độngdịch vụ công (lâu nay gọi là hoạt động sự nghiệp) ra khỏi hoạt động hành chính côngquyền như chủ trương của Chính phủ đã đề ra, nhằm xoá bỏ cơ chế bao cấp, giảm tảicho bộ máy nhà nước, khai thác mọi nguồn lực tiềm tàng trong xã hội, và nâng caochất lượng của dịch vụ công phục vụ người dân Điều 22 của Luật Tổ chức chính phủ(2001) quy định: “Bộ, cơ quan ngang Bộ là cơ quan của Chính phủ thực hiện chứcnăng quản lý nhà nước đối với ngành hoặc lĩnh vực công tác trong phạm vi cả nước;quản lý nhà nước các dịch vụ công thuộc ngành, lĩnh vực;…”.

Điều này không có nghĩa là nhà nước độc quyền cung cấp các dịch vụ công màtrái lại nhà nước hoàn toàn có thể xã hội hóa một số dịch vụ, qua đó trao một phần việccung ứng một phần của một số dịch vụ, như y tế, giáo dục, cấp thoát nước,… cho khuvực phi nhà nước thực hiện

Có thể thấy rằng khái niệm và phạm vi các dịch vụ công cho dù được tiếp cận ởnhiều góc độ khác nhau, chúng đều có tính chất chung là nhằm phục vụ cho nhu cầu vàlợi ích chung thiết yếu của xã hội, của cộng đồng dân cư và nhà nước có trách nhiệmđảm bảo các dịch vụ này cho xã hội Ngay cả khi nhà nước chuyển giao một phần việccung ứng dịch vụ công cho khu vực tư nhân thì nhà nước vẫn có vai trò điều tiết nhằmđảm bảo sự công bằng trong phân phối các dịch vụ này và khắc phục các bất cập củathị trường

Từ những tính chất trên đây, dịch vụ công có thể được hiểu là những hoạt động

hục vụ nhu cầu thiết yếu của xã hội, vì lợi ích chung của cộng đồng, của xã hội, do nhà nước trực tiếp đảm nhận hay ủy quyền và tạo điều kiện cho khu vực tư nhân thực hiện.

3 Các quan điểm triết học về dịch vụ công

4 Phân loại dịch vụ công

Dịch vụ công có thể phân loại theo nhiều tiêu chí khác nhau, xét theo tính chấtcủa dịch vụ, hoặc theo các hình thức dịch vụ cụ thể,…

a) Xét theo tiêu chí chủ thể cung ứng dịch vụ công được chia thành ba loại nhưsau:

- Dịch vụ công do cơ quan nhà nước trực tiếp cung cấp: Đó là những dịch vụ

công cộng cơ bản do các cơ quan của nhà nước cung cấp Thí dụ, an ninh, giáo dục phổthông, chăm sóc y tế công cộng, bảo trợ xã hội,…

- Dịch vụ công do các tổ chức phi chính phủ và khu vực tư nhân cung cấp, gồm

những dịch vụ mà Nhà nước có trách nhiệm cung cấp, nhưng không trực tiếp thực hiện

mà uỷ nhiệm cho tổ chức phi chính phủ và tư nhân thực hiện, dưới sự đôn đốc, giámsát của nhà nước Thí dụ, các công trình công cộng do chính phủ gọi thầu có thể do cáccông ty tư nhân đấu thầu xây dựng

- Dịch vụ công do tổ chức nhà nước, tổ chức phi chính phủ, tổ chức tư nhân phối

hợp thực hiện Loại hình cung ứng dịch vụ này ngày càng trở nên phổ biến ở nhiều

nước Như ở Trung quốc, việc thiết lập hệ thống bảo vệ trật tự ở các khu dân cư là do

cơ quan công an, tổ chức dịch vụ khu phố và ủy ban khu phố phối hợp thực hiện

b) Dựa vào tính chất và tác dụng của dịch vụ được cung ứng, có thể chia dịch vụcông thành các loại như sau:

- Dịch vụ hành chính công: Đây là loại dịch vụ gắn liền với chức năng quản lý

nhà nước nhằm đáp ứng yêu cầu của người dân Do vậy, cho đến nay, đối tượng cungứng duy nhất các dịch vụ công này là cơ quan công quyền hay các cơ quan do nhànước thành lập được ủy quyền thực hiện cung ứng dịch vụ hành chính công Đây làmột phần trong chức năng quản lý nhà nước Để thực hiện chức năng này, nhà nướcphải tiến hành những hoạt động phục vụ trực tiếp như cấp giấy phép, giấy chứng nhận,đăng ký, công chứng, thị thực, hộ tịch,… (Ở một số nước, dịch vụ hành chính côngđược coi là một loại hoạt động riêng, không nằm trong phạm vi dịch vụ công Ở nước

ta, một số nhà nghiên cứu cũng có quan điểm như vậy) Người dân được hưởng nhữngdịch vụ này không theo quan hệ cung cầu, ngang giá trên thị trường, mà thông qua việcđóng lệ phí hoặc phí cho các cơ quan hành chính nhà nước Phần lệ phí này mang tínhchất hỗ trợ cho ngân sách nhà nước

- Dịch vụ sự nghiệp công: Bao gồm các hoạt động cung cấp phúc lợi xã hội thiết

yếu cho người dân như giáo dục, văn hóa, khoa học, chăm sóc sức khoẻ, thể dục thểthao, bảo hiểm, an sinh xã hội,…( Sự nghiệp là một từ gốc Trung quốc, được dùng theonhiều nghĩa Theo nghĩa hẹp, từ ‘sự nghiệp” dùng để chỉ những hoạt động chuyên mônnhằm đáp ứng những nhu cầu của xã hội và cá nhân con người, chủ yếu là về nhữnglĩnh vực liên quan đến sự phát triển con người về văn hoá, tinh thần và thể chất) Xuhướng chung hiện nay trên thế giới là nhà nước chỉ thực hiện những dịch vụ công nào

mà xã hội không thể làm được hoặc không muốn làm, nên nhà nước đã chuyển giaomột phần việc cung ứng loại dịch vụ công này cho khu vực tư nhân và các tổ chức xãhội

- Dịch vụ công ích: Là các hoạt động cung cấp các hàng hoá, dịch vụ cơ bản, thiết

yếu cho người dân và cộng đồng như: vệ sinh môi trường, xử lý rác thải, cấp nước

sạch, vận tải công cộng đô thị, phòng chống thiên tai…chủ yếu do các doanh nghiệpnhà nước thực hiện Có một số hoạt động ở địa bàn cơ sở do khu vực tư nhân đứng rađảm nhiệm như vệ sinh môi trường, thu gom vận chuyển rác thải ở một số đô thị nhỏ,cung ứng nước sạch ở một số vùng nông thôn…

5 Các hình thức cung ứng dịch vụ công

Trên thực tế, có những loại dịch vụ rất quan trọng phục vụ nhu cầu chung của cảcộng đồng, nhưng tư nhân không muốn hoặc chưa đủ điều kiện tham gia, vì nó khôngmang lại lợi nhuận, hoặc do tư nhân không đủ quyền lực và vốn để tổ chức việc cungứng, thí dụ như các dịch vụ phải đầu tư lớn để xây dựng kết cấu hạ tầng, dịch vụ tiêmchủng, cứu hỏa, thoát nước,… Đối với những loại dịch vụ này, hơn ai hết nhà nước cókhả năng và trách nhiệm cung ứng cho người dân Bên cạnh đó, cũng có những loạidịch vụ mà thị trường có thể cung cấp nhưng cung cấp không đầy đủ, hoặc dễ tạo ra sựbất bình đẳng trong xã hội, làm ảnh hưởng đến lợi ích của người tiêu dùng nói riêng vàtoàn thể xã hội nói chung, chẳng hạn như dịch vụ y tế, giáo dục, điện, nước sinh hoạt,

… Trong trường hợp đó, nhà nước có trách nhiệm trực tiếp cung ứng hoặc kiểm soátthị trường tư nhân để đáp ứng những quyền lợi cơ bản của người dân Tuy nhiên, trênthực tế, nhà nước không phải là tác nhân duy nhất cung ứng dịch vụ công Tuỳ theotính chất và loại hình, dịch vụ công có thể do các cơ quan nhà nước trực tiếp thực hiệnhoặc có thể được chuyển giao cho khu vực phi nhà nước Có thể thấy rõ rằng, theothời gian, vai trò của nhà nước và các tác nhân khác trong cung ứng dịch vụ công có

sự biến đổi đáng kể dẫn đến các dạng thức cung ứng dịch vụ công khác nhau Hiệnnay, việc cung ứng dịch vụ công ở hầu hết các nước thông thường được tiến hành theocác hình thức sau:

- Các cơ quan nhà nước trực tiếp cung ứng dịch vụ công Theo hình thức này,

nhà nước chịu trách nhiệm trực tiếp cung ứng dịch vụ công đối với các dịch vụ liênquan đến an ninh quốc gia và lợi ích chung của đất nước (như quốc phòng, an ninh, hộtịch…) mà chỉ có cơ quan công quyền mới có đủ tư cách pháp lý để làm Nhà nướcvới vai trò chủ đạo của mình, cũng trực tiếp cung ứng các loại dịch vụ thuộc các lĩnhvực và địa bàn không thuận lợi đầu tư (ví dụ vùng sâu, vùng xa) mà thị trường khôngthể hoặc không muốn tham gia do chi phí quá lớn hay không có lợi nhuận Các đơn vị

sự nghiệp do nhà nước thành lập để cung ứng như các bệnh viện và trường học công,các cơ sở cung cấp điện nước…hoạt động tương tự các công ty nhưng không vì mụctiêu lợi nhuận Ban đầu, nhà nước đầu tư cho các đơn vị đó, sau đó họ sẽ tự trang trải

và khi cần thiết có thể nhận được sự hỗ trợ bù đắp của nhà nước

- Nhà nước chuyển một phần hoạt động cung ứng dịch vụ công cho thị trường

dưới các hình thức:

+ Uỷ quyền cho các công ty tư nhân hoặc tổ chức phi chính phủ cung ứng một sốdịch vụ công mà nhà nước có trách nhiệm bảo đảm và thường có nguồn kinh phí từngân sách nhà nước như vệ sinh môi trường, thu gom và xử lý rác thải, xây dựng và xử

lý hệ thống cống thoát nước v.v…Công ty tư nhân hoặc tổ chức phi chính phủ được uỷquyền phải tuân thủ những điều kiện do nhà nước quy định và được nhà nước cấp kinhphí ( loại dịch vụ nào có thu tiền của người thụ hưởng thì chỉ được nhà nước cấp mộtphần kinh phí)

+ Liên doanh cung ứng dịch vụ công giữa nhà nước và một số đối tác trên cơ sởđóng góp nguồn lực, chia sẻ rủi ro và cùng phân chia lợi nhuận Hình thức này chophép nhà nước giảm phần đầu tư từ ngân sách cho dịch vụ công mà vẫn tham gia quản

lý trực tiếp và thường xuyên các dịch vụ này nhằm đảm bảo lợi ích chung

+ Chuyển giao trách nhiệm cung ứng dịch vụ công cho các tổ chức khác đối vớicác dịch vụ mà các tổ chức này có điều kiện thực hiện có hiệu quả như đào tạo, khámchữa bệnh, tư vấn, giám định…(bao gồm các hiệp hội nghề nghiệp, các tổ chức xãhội…), đặc biệt là, các tổ chức này tuy là đơn vị tư nhân hoặc phi chính phủ nhưngđược khuyến kích hoạt động theo cơ chế không vì lợi nhuận, chỉ thu phí để tự trangtrải

+ Tư nhân hoá dịch vụ công, trong đó nhà nước bán phương tiện và quyền chiphối của mình đối với dịch vụ nào đó cho tư nhân song vẫn giám sát và đảm bảo lợiích công bằng pháp luật

+ Mua dịch vụ công từ khu vực tư nhân đối với các dịch vụ mà tư nhân có thểlàm tốt và giảm được số người làm dịch vụ trong cơ quan nhà nước, như bảo dưỡngphương tiện phòng cháy, chữa cháy, các phương tiện tin học, đáp ứng nhu cầu vềphương tiện đi lại, làm vệ sinh và công việc phục vụ trong cơ quan…

II Tính chất của dịch vụ công và vai trò của nhà nước trong quản lý và cung cấp dịch vụ công

quyền ngang nhau trong việc tiếp cận các dịch vụ công với tư cách là đối tượng phục

vụ của nhà nước Từ đó có thể thấy tính kinh tế, lợi nhuận không phải là điều kiện tiênquyết chi phối hoạt động dịch vụ công

- Dịch vụ công cung ứng loại “hàng hóa” không phải bình thường mà là hàng hóađặc biệt do nhà nước cung ứng hoặc ủy nhiệm cho tổ chức, cá nhân thực hiện, đáp ứngnhu cầu toàn xã hội, bất kể các sản phẩm được tạo ra có hình thái hiện vật hay phi hiệnvật

- Việc trao đổi dịch vụ công không thông qua quan hệ thị trường đầy đủ Thôngthường, người sử dụng dịch vụ công không trực tiếp trả tiền, hay đúng hơn là đã trảtiền dưới hình thức đóng thuế vào ngân sách nhà nước Cũng có những dịch vụ công

mà người sử dụng vẫn phải trả một phần hoặc toàn bộ kinh phí; song nhà nước vẫn cótrách nhiệm đảm bảo cung ứng các dịch vụ này không nhằm mục tiêu lợi nhuận

- Từ góc độ kinh tế học, dịch vụ công là các hoạt động cung ứng cho xã hội mộtloại hàng hoá công cộng Loại hàng hóa này mang lại lợi ích không chỉ cho nhữngngười mua nó, mà cho cả những người không phải trả tiền cho hàng hóa này Ví dụgiáo dục đào tạo không chỉ đáp ứng nhu cầu của người đi học mà còn góp phần nângcao mặt bằng dân trí và văn hoá của xã hội Đó là nguyên nhân khiến cho chính phủ cóvai trò và trách nhiệm quan trọng trong việc sản xuất hoặc bảo đảm cung ứng các loạihàng hóa công cộng

Với sự đa dạng của các loại dịch vụ công, của các hình thức cung ứng dịch vụcông, và những đặc điểm của dịch vụ công, có thể thấy rằng cung ứng loại dịch vụ nàymột cách có hiệu quả không phải là một vấn đề đơn giản Nhà nước phải xác định rõloại dịch vụ nào nhà nước cần giữ vai trò cung ứng chủ đạo, loại dịch vụ nào cầnchuyển giao cho khu vực tư nhân và các tổ chức xã hội, loại dịch vụ nào nhà nước vàkhu vực tư nhân có thể phối hợp cung ứng và vai trò điều tiết, quản lý của nhà nước vềvấn đề này như thế nào Kinh nghiệm của nhiều nước những năm qua cho thấy rằng,trong cung ứng dịch vụ công, nhà nước chỉ trực tiếp thực hiện những loại dịch vụ công

mà khu vực phi nhà nước không thể làm được và không muốn làm Nếu nhà nướckhông chuyển giao việc cung ứng dịch vụ công ở các lĩnh vực thích hợp cho khu vựcphi nhà nước và cải cách việc cung ứng dịch vụ công của các cơ quan nhà nước, thìhiệu quả cung ứng dịch vụ công về tổng thể sẽ bị giảm sút, ảnh hưởng tiêu cực đến đờisống của người dân và sự phát triển chung của toàn xã hội

2 Vai trò của dịch vụ công đối với phát triển kinh tế - xã hội

Tính ưu việt của một xã hội được phản chiếu một cách rõ ràng qua chất lượng

cung ứng dịch vụ công, bởi vì dịch vụ công là những hoạt động phục vụ các lợi ích tốicần thiết của xã hội, đảm bảo cho xã hội phát triển bền vững và có kỷ cương, trật tự.Mọi xã hội đều có những vấn đề chung, liên quan đến cuộc sống của tất cả mọi người.

Đó là các vấn đề như trật tự trị an, phân hóa giàu nghèo, giáo dục, y tế, dân số, môitrường, tài nguyên,… Để giải quyết thành công các vấn đề này, cần có sự góp sức của

cả nhà nước, cộng đồng và các tổ chức xã hội thông qua việc cung ứng các dịch vụcông Nếu các dịch vụ công bị ngừng cung cấp hoặc cung cấp không đầy đủ, chấtlượng thấp thì sẽ dẫn đến những rối loạn trong xã hội, ảnh hưởng nghiêm trọng đến đờisống của mỗi người dân, đồng thời tác động tiêu cực đến sự phát triển của mỗi quốcgia Nhìn chung, dịch vụ công đáp ứng những nhu cầu chung của xã hội về các lĩnhvực sau đây:

- Duy trì trật tự công cộng và an toàn xã hội như quốc phòng, an ninh, ngoại giao

- Bảo vệ trật tự kinh tế, trật tự mua bán trên thị trường thông qua việc xây dựng

và thực thi thể chế kinh tế thị trường

- Cung cấp các tiện ích công cộng cho toàn thể thành viên trong xã hội như bảo

vệ sức khỏe, giáo dục đào tạo, giao thông công cộng, thông tin, thư viện công cộng

- Quản lý tài nguyên và tài sản công cộng như: quản lý tài sản nhà nước, bảo vệmôi trường, tài nguyên thiên nhiên

- Bảo vệ quyền công dân, quyền con người

Đề cập sâu hơn tới tác dụng của việc cung ứng dịch vụ công, chúng ta có thể lấythí dụ trong lĩnh vực hành chính công Hành chính công có liên quan đến mức độ thoảmãn các nhu cầu công cộng của xã hội, liên quan đến tiến bộ kinh tế, xã hội của mộtquốc gia Theo các nhà nghiên cứu Trung quốc1, tác dụng của hành chính công chủ yếu

là tác dụng dẫn đường, tác dụng quản chế, tác dụng phục vụ và tác dụng giúp đỡ Nói

về tác dụng quản chế, tức là nhà nước phát huy năng lực quản lý công cộng mang tínhquyền uy, cưỡng chế để xử lý, điều hòa các quan hệ xã hội vàlợi ích xã hội, đảm bảocho xã hội vận hành tốt; còn về tác dụng giúp đỡ, đó chính là sự giúp đỡ của nhà nướcđối với các địa phương nghèo, những người có hoàn cảnh khó khăn, như giúp đỡ ngườinghèo, cứu tế xã hội, phúc lợi xã hội, bảo hiểm xã hội, y tế,… Việc cung ứng dịch vụhành chính công còn có tác dụng trực tiếp đến sự phát triển kinh tế -xã hội của đấtnước Khi cung cấp các dịch vụ này, nhà nước sử dụng quyền lực công để tạo ra dịch

vụ như cấp các loại giấy phép, đăng ký, chứng thực, thị thực Tuy xét về mặt hìnhthức, sản phẩm của các dịch vụ này chỉ là các loại văn bản giấy tờ, nhưng chúng lại cótác dụng chi phối quan trọng đến các hoạt động kinh tế- xã hội của đất nước Chẳnghạn, giấy đăng ký kinh doanh của doanh nghiệp thể hiện việc nhà nước công nhận

doanh nghiệp đó ra đời và đi vào hoạt động, điều này dẫn đến những tác động và kếtquả đáng kể về mặt kinh tế - xã hội Ngoài ra, thông qua việc cung ứng dịch vụ công,nhà nước sử dụng quyền lực của mình để đảm bảo quyền dân chủ và các quyền hợppháp khác của công dân Nguyên tắc nhà nước phải chịu trách nhiệm cao nhất và cũng

là trách nhiệm cuối cùng đối với việc cung ứng đầy đủ về số lượng, chất lượng, có hiệuquả dịch vụ công cho dù là nhà nước tiến hành thực hiện trực tiếp hay thông qua các tổchức và cá nhân khác là một lá chắn bảo vệ an toàn cho cuộc sống của mỗi người dân.Với việc nhà nước bảo đảm sự công bằng, bình đẳng cho công dân, nhất là nhóm dân

cư dễ bị tổn thương, trong việc tiếp cận và hưởng thụ các dịch vụ công thiết yếu liênquan trực tiếp tới đời sống như y tế, giáo dục, an sinh xã hội…, người dân được hưởngcác quyền sống cơ bản của mình, trên cơ sở đó học tập, làm việc nâng cao mức sốngcủa bản thân và đóng góp nhiều hơn cho xã hội Như vậy, dịch vụ công có tác dụng cực

kỳ to lớn đối với sự phát triển của đất nước và từng người dân, và là yếu tố quan trọnggóp phần ổn định xã hội

3 Vai trò nhà nước trong quản lý và hoạt động cung cấp dịch vụ công

Chúng ta đều biết rằng, nhà nước của bất kỳ chế độ nào cũng bao gồm hai chứcnăng cơ bản: chức năng quản lý (hay còn gọi là chức năng cai trị) và chức năng phục

vụ (hay còn gọi là chức năng cung cấp dịch vụ cho xã hội) Hai chức năng này thâmnhập vào nhau, trong đó chức năng phục vụ là chủ yếu, chức năng quản lý xét đến cùngcũng nhằm phục vụ Với chức năng phục vụ, như đã phân tích ở các phần trên, nhànước có trách nhiệm cung ứng các dịch vụ công thiết yếu cho xã hội Bên cạnh đó, vớichức năng quản lý, nhà nước phải thực hiện vai trò quản lý và điều tiết xã hội nóichung, trong đó có vấn đề dịch vụ công Nhà nước bằng quyền lực của mình, thông quacác công cụ quản lý vĩ mô như pháp luật, quy hoạch, kế hoạch, chính sách, để quản lý

và điều tiết hoạt động cung ứng dịch vụ công, qua đó làm tăng hiệu quả cung ứng dịch

vụ công trong toàn xã hội

- Nhà nước hỗ trợ, khuyến khích, tạo điều kiện thuận lợi để các tổ chức phi chính phủ, các tổ chức tự quản của cộng đồng tham gia cung ứng dịch vụ công

Vai trò này vượt ra khỏi phạm vi quản lý nhà nước thuần túy, xuất phát từ việc xácđịnh trách nhiệm cao nhất và đến cùng của nhà nước trong lĩnh vực dịch vụ côngkhông có nghĩa là nhà nước phải trực tiếp cung ứng toàn bộ các dịch vụ này Thực hiệnvai trò này, nhà nước cần hoàn thiện cơ chế, chính sách khuyến khích tư nhân, cácdoanh nghiệp và các tổ chức xã hội của người dân tham gia cung ứng dịch vụ công Cơchế, chính sách ấy bao gồm: vạch rõ những lĩnh vực dịch vụ cần khuyến khích sự thamgia của khu vực phi nhà nước, chính sách hỗ trợ tài chính, chính sách thuế, các điều

kiện vật chất, các chính sách đào tạo, kiểm tra và kiểm soát, Nhà nước cần tạo ra mộtmôi trường pháp lý chung cho tất cả các đơn vị cung ứng dịch vụ công, đảm bảo mộtsân chơi bình đẳng cho tất cả các nhà cung ứng dịch vụ công.

- Nhà nước quản lý, kiểm tra, giám sát hoạt động của các cơ sở ngoài nhà nướccung ứng dịch vụ công

Xét cho cùng, nhà nước vẫn là người chịu trách nhiệm cuối cùng trước xã hội về

số lượng cũng như chất lượng dịch vụ công, kể cả các dịch vụ công được thực hiện bởicác công ty tư nhân hay các tổ chức kinh tế-xã hội Trong khi đó, đối với các công ty tưnhân, các tổ chức, cá nhân đảm nhận các dịch vụ công, lợi ích của chính bản thân họkhông phải bao giờ cũng thống nhất với lợi ích của nhà nước, của xã hội Vì vậy, nhànước phải tạo ra cơ chế để các tác nhân bên ngoài nhà nước khi đảm nhận các dịch vụcông thực hiện mục tiêu xã hội Xây dựng hệ thống chỉ tiêu chất lượng dịch vụ công đểđánh giá hoạt động của các đơn vị cung cấp, giám sát và kiểm tra hoạt động của các cơ

sở này Nhà nước cần định hướng phát triển đối với khu vực tư nhân, hướng khu vực tưnhân vào những lĩnh vực mà tư nhân hoạt động hiệu quả, đồng thời tạo môi trườngcạnh tranh lành mạnh nhằm không ngừng cải tiến việc cung ứng dịch vụ công cho xãhội Điều cốt lõi là nhà nước phải cân nhắc, tính toán và giải quyết thỏa đáng mối quan

hệ giữa lợi ích của nhà nước, của xã hội với lợi ích của tổ chức và cá nhân tham giacung ứng dịch vụ công

III Xu hướng cải cách quản lý và cung cấp dịch vụ công

1 Các xu hướng cải cách hoạt động quản lý và cung cấp dịch vụ công trên thế giới

- Những chuyển biến về chủ trương của nhà nước về cung ứng dịch vụ công

Ở nhiều nước trên thế giới, khu vực nhà nước đã từng nắm độc quyền trong lĩnhvực cung ứng dịch vụ công và nhìn chung chất lượng cung ứng là vấn đề gây nhiềubức xúc Những thập kỷ qua đã chứng kiến việc nhà nước trực tiếp tiến hành quánhiều hoạt động, trong đó có hoạt động cung ứng dịch vụ công, mà lẽ ra có thể chuyểngiao ở một mức độ nhất định cho thị trường và xã hội dân sự đảm nhiệm Kinhnghiệm từ các nước phát triển cho thấy một chính phủ ôm đồm quá mức sẽ không đưađến một xã hội phát triển Do vậy, một trong những mục tiêu cải cách đã được các nhànước xác định rõ là chuyển một phần khá lớn chức năng quản lý xã hội của chính phủsang cho các tác nhân khác, và xã hội hóa dịch vụ công là một xu thế lớn trong tràolưu cải cách nhà nước hiện nay ở phần lớn các nước trên thế giới

Nhà nước vẫn giữ vai trò quan trọng nhất trong đảm bảo cung cấp dịch vụ công,nhưng không nhất thiết phải là người trực tiếp cung cấp tất cả các dịch vụ đó Vai trò

của nhà nước cần thể hiện rõ hơn trong đẩy mạnh quản lý cung ứng dịch vụ công bằngluật pháp, chính sách và các biện pháp mang tính hỗ trợ, kích thích Các nhà nước tiêntiến hiện nay đang tìm cách sử dụng tối đa cơ chế thị trường trong lĩnh vực cung cấpdịch vụ công Phần lớn dịch vụ công được toàn xã hội tiến hành, nhà nước chỉ giữ lại

những dịch vụ cần thiết nhất theo hướng “nhà nước nhỏ như cần thiết, xã hội lớn như

có thể”.

Có nhiều nguyên nhân dẫn đến sự thay đổi nhận thức từ phía các cơ quan công quyền và từ chính những người dân về sự cần thiết phải có sự chuyển biến trong cung

ứng dịch vụ công Đó là, thứ nhất, cùng với sự phát triển ngày càng mạnh mẽ của khu

vực tư nhân về phương diện kinh tế, những thành tựu khoa học công nghệ đã làm cho khu vực tư nhân có thể tiếp nhận một số dịch vụ trước đây chỉ thuộc về nhà nước Thí

dụ, kỹ thuật truyền hình cáp phát triển cho phép nắm được thời gian sử dụng của từng máy thu hình, hoặc qua thiết bị tự ghi có thể đo chính xác lượng sử dụng khí ga, điện,

nước của từng hộ tiêu thụ ( để thu tiền) Thứ hai, sự thay đổi về mức sống tạo điều

kiện cho cá nhân có thể tự mua sắm cho mình những phương tiện mà trước đây chỉ có thể sử dụng công cộng Có thể thấy rõ điều này trong cung ứng dịch vụ công về lĩnh vực văn hóa; nếu như trước đây, người dân chỉ có thể xem phim ảnh tại các rạp chiếu công cộng, thì nay người ta có thể xem tại nhà qua đầu máy VCD, DVD Ngoài ra, sự thay đổi về mức sống của người dân theo hướng chất lượng cuộc sống ngày một nâng cao đòi hỏi số lượng các loại hình và chất lượng dịch vụ cũng cần phải ngày càng tăng

để đáp ứng yêu cầu của đời sống xã hội Thứ ba, lý do quan trọng khiến nhà nước cần

đổi mới cơ chế cung ứng dịch vụ công

thông qua cải cách và chuyển giao dần việc cung ứng dịch vụ công cho khu vực

tư nhân là sự kém hiệu quả của khu vực công so với khu vực tư nhân trong lĩnh vựcnày Theo J E Stiglitz, thì các dự án nhà ở công cộng thường tốn kém hơn nhà ở củakhu vực tư nhân khoảng 20%; chi phí thu gom rác thải do khu vực công cộng thựchiện thường cao hơn khu vực tư nhân 20%; chi phí phòng cháy, chữa cháy của khuvực tư nhân (nhưng do nhà nước cấp tiền) thấp hơn của khu vực công cộng 47%.Khảo sát ở 58 quốc gia đang phát triển cho thấy chỉ có 6% số người được hỏi đánh giádịch vụ công do nhà nước cung cấp là có hiệu quả còn 36% trả lời là không hiệu quả.Đặc biệt, dịch vụ xây dựng đường sá và dịch vụ y tế bị đánh giá là kém hiệu quả nhất

Lý do cuối cùng buộc nhà nước phải có những chuyển biến để giao một số lĩnh vựccung ứng dịch vụ công cho khu vực ngoài nhà nước là vì điều đó sẽ giúp nhà nướcgiảm nhẹ được gánh nặng ngân sách, huy động được các nguồn lực tiềm tàng của xãhội Lấy ví dụ trong lĩnh vực y tế, mặc dù ở hầu hết các nước, nhà

nước đều đảm nhận vai trò to lớn trong cung ứng dịch vụ y tế vì đây là một loại

hàng hóa công cộng rất đặc biệt, song nhà nước không thể là người cung ứng duy nhấtcác dịch vụ này do mức độ chi phí lớn của nó Theo một tài liệu khảo sát, chi tiêu chochăm sóc y tế trong GDP nói chung đã tăng lên đáng kể trong giai đoạn từ1965 đến

1983 với mức tăng ít nhất là 50%, trong đó có năm nước đạt mức tăng trên70% Vớimức tăng như vậy, ngân sách nhà nước khó mà chịu nổi và sự tham giacủa khu vực tưnhân là tất yếu Ở Mỹ, tỷ lệ chi của nhà nước trong tổng chi tiêuchăm sóc sức khỏeđạt khoảng 40% mỗi năm kể từ 1974 đến nay3 Phần chi còn lạiđến từ các nguồn kinhphí của tư nhân, các tổ chức xã hội hoặc tiền bảo hiểm

Để thực thi có hiệu quả các chức năng của nhà nước, các cơ quan công quyềnphải linh hoạt, mềm dẻo để thích ứng với các điều kiện phức tạp và thay đổi nhanh.Kinh nghiệm từ nhiều nước cho thấy, nếu nhà nước tự thân thực thi toàn bộ các chứcnăng của mình mà bỏ qua các nhân tố thị trường và xã hội thì sẽ dẫn tới một nhà nướcyếu và một xã hội kém phát triển Cũng vậy, trong lĩnh vực cung ứng dịch vụ công,nếu nhà nước chỉ sử dụng bộ máy của mình để cung ứng dịch vụ thì chắc chắn sẽ dẫntới những bất cập cả về khối lượng và chất lượng cung ứng Do đó, cùng với việc phảiđổi mới hiệu quả cung ứng dịch vụ công ngay trong khu vực nhà nước, điều quantrọng là nhà nước phải chuyển giao các loại dịch vụ công mà xã hội có thể đảm nhiệm

đi đôi với việc kiểm tra, giám sát nhằm đảm bảo chất lượng và hiệu quả cung ứngdịch vụ công

- Đẩy mạnh sự tham gia của khu vực phi nhà nước trong cung ứng dịch vụ công

Thực ra, việc khu vực phi nhà nước cung ứng dịch vụ công đã có từ thời xa xưa.Lịch sử cho thấy rằng, hầu hết các dịch vụ y tế đều được thực hiện trên cơ sở tư nhânbởi những bà đỡ, các thầy lang Tại các nước đang phát triển, đô thị hóa và côngnghiệp hóa mạnh mẽ đã dẫn đến việc thành lập các nhóm lao động và họ đã tự tổ chức

để cung ứng dịch vụ bảo hiểm y tế thông qua “những quỹ đề phòng ốm đau” hoặc đềnghị thành lập các hệ thống bảo hiểm xã hội được nhà nước cấp kinh phí

Chỉ đến thế kỷ XX nhà nước mới giữ vai trò quan trọng trong việc cung cấp cácdịch vụ xã hội như giáo dục và y tế, và ngày nay, trong trào lưu cải cách nhà nước trênkhắp thế giới, việc cung ứng dịch vụ công lại được chuyển từng phần thích hợp chokhu vực phi nhà nước, và đang trở thành một xu thế phát triển Thực tế cho thấy, khuvực phi nhà nước đã ngày càng thâm nhập vào các hoạt động cung ứng dịch vụ công,chẳng hạn như trong lĩnh vực làm sạch môi trường, cung cấp điện, nước,… Ngay cả ởnhững lĩnh vực mà theo truyền thống chỉ do nhà nước quản lý và thực hiện, thì naycũng trở thành địa bàn hoạt động của khu vực tư nhân Ở Mỹ hiện nay, nhiều nhà tùtại các bang đã được giao cho khu vực tư nhân quản lý, nhiều loại dịch vụ cảnh sát đã

được giao cho các công ty tư nhân đảm nhiệm Ngoài ra, khu vực tư nhân cũng đượcphép tham gia cung ứng dịch vụ giáo dục và y tế, là loại dịch vụ mà nhà nước giữ vaitrò cơ bản vì chúng liên quan trực tiếp đến mục tiêu phát triển của mỗi quốc gia Ởphần lớn các nước trên thế giới tồn tại song song hai hệ thống giáo dục công lập vàgiáo dục dân lập Sự phát triển hệ thống trường tư thục đã tạo điều kiện cạnh tranh vềchất lượng giảng dạy giữa hai hệ thống Tất nhiên, các trường tư phải chịu sự quản lýcủa nhà nước về nội dung giảng dạy, bảo đảm theo một chương trình chuẩn, thốngnhất Việc chuyển dần mô hình trường công lập sống nhờ bao cấp nhà nước với sức ỳquán tính sang định chế hội đồng quản trị tư doanh đã thúc đẩy tính năng động, sángtạo và cạnh tranh của các cơ sở giáo dục.

Bằng việc chuyển hoạt động cung ứng dịch vụ công cho khu vực tư nhân, nhànước có thể sử dụng cạnh tranh giữa các nhà cung ứng dịch vụ với nhau để có đượcnhà cung ứng dịch vụ có hiệu quả nhất Chính vì thế, thúc đẩy cạnh tranh trong cungứng dịch vụ giữa khu vực công và tư đang là một mục tiêu được nhiều nước hướng tớinhằm nâng cao chất lượng dịch vụ cung ứng Sử dụng thị trường để cung ứng nhữngdịch vụ cạnh tranh sẽ giảm bớt chi phí và cải tiến chất lượng dịch vụ, san sẻ gánhnặng của nhà nước và tiến tới xây dựng mối quan hệ hợp tác nhà nước- thị trường.Theo E.X Xavat, một chuyên gia hàng đầu của Mỹ về cạnh tranh trong dịch vụ côngcộng, thì ưu thế rõ ràng nhất của cạnh tranh là nó đem lại hiệu quả lớn hơn, nhiều hiệuquả hơn cho đồng vốn4 Theo một nghiên cứu của Ngân hàng thế giới, ở Braxin, việc

ký hợp đồng với các chủ đầu tư tư nhân về bảo dưỡng đường sá đã tiết kiệm được25% chi phí so với việc sử dụng các công ty nhà nước Cũng vậy, bằng cách áp dụng

cơ chế cạnh tranh vào việc sản xuất và cung ứng dịch vụ công, nhà nước tạo ra môitrường ganh đua tích cực giữa khu vực công và tư Chẳng hạn, với việc cho phép cáccông ty tư nhân tham gia tổ chức cung ứng dịch vụ vận tải nội địa, Chính phủ NiuDilân đã tạo ra được sự cạnh tranh giữa các tổ chức cung ứng dịch vụ vận tải, qua đónâng cao chất lượng phục vụ khách hàng, làm giảm cước phí vận chuyển Ngay cả ởcác nhà nước phúc lợi như Đan Mạch, Phần Lan và Thụy Điển, hiện nay, việc thúcđẩy cạnh tranh giữa khu vực công và tư đang là một tiêu điểm của các nhà hoạch địnhchính sách Ở Đan Mạch, hầu hết các dịch vụ xã hội là do nhà nước cung cấp, được tàitrợ thông qua hệ thống thuế với mức thuế thu nhập cá nhân rất cao, song nước này chỉđạt chỉ số cạnh tranh về sản xuất dịch vụ công ở dưới mức trung bình Vì vậy, từ năm

2002, mục tiêu tăng cạnh tranh tăng hiệu quả, chất lượng, đổi mới và tăng sự lựachọn đối với dịch vụ công đã trở thành mối quan tâm của chính phủ Đan Mạch Chínhphủ đã có sáng kiến về tăng cạnh tranh và khuyến khích quan hệ hợp tác công- tư.Điều này cũng được thể hiện rõ trong trường hợp Phần Lan Là một nhà nước phúc

lợi, song Phần Lan là nước có truyền thống duy trì hệ thống bệnh viện tư từ nhiều thập

kỷ Sự tồn tại của hệ thống bệnh viện tư một mặt gây sức ép về nâng cao chất lượng y

tế tại các cơ sở công, mặt khác là nguồn cung ứng thêm dịch vụ cho người sử dụng,tạo cho họ quyền lựa chọn dịch vụ rộng rãi hơn Chính sách cạnh tranh giữa các bệnhviện tư (về chất lượng dịch vụ, về mức phí và nhằm tăng thị phần) đã tác động tới hệthống y tế công và đặt khu vực này vào tình thế phải cải cách Như vậy, trong việcthúc đẩy cạnh tranh, hoạt động của nhà nước không đơn thuần là điều tiết, mà cònkhuyến khích và tạo động lực thị trường Chính phủ tạo ra một sân chơi bình đẳng chomọi đối tượng có khả năng cung cấp dịch vụ công để tạo ra sự cạnh tranh lành mạnhgiữa các nhà cung cấp dịch vụ, và người tiêu dùng các dịch vụ công được quyền tự dolựa chọn nhà cung cấp dịch vụ Nhiều bằng chứng thực tế cho thấy khi các tổ chứccung ứng dịch vụ công bước vào cuộc cạnh tranh thì mọi việc đều thay đổi Những tổchức nào cung ứng dịch vụ chất lượng kém với giá cả cao thì dần bị xóa bỏ, trong khinhững tổ chức cung ứng dịch vụ chất lượng cao với giá cả phải chăng thì ngày càngphát triển Chính sự cạnh tranh đã buộccác tổ chức cung ứng dịch vụ phải luôn luôn tựđổi mới và điều đó mang lại lợi ích cho cả người dân, nhà nước và nhà cung ứng dịchvụ

Một trong những chuyển biến quan trọng trong cung ứng dịch vụ công trongnhững năm gần đây là sự tham gia ngày càng mạnh mẽ của các tổ chức xã hội dân sự,bao gồm các tổ chức chính trị - xã hội, các tổ chức xã hội - nghề nghiệp, các tổ chứcphi chính phủ, các cá nhân…Việc mở rộng sự tham gia của các lực lượng xã hội nàycùng nhà nước vào cung ứng dịch vụ công đã tạo ra một môi trường cạnh tranh lànhmạnh, phá vỡ sự bất bình đẳng, phi thị trường do độc quyền gây ra trong lĩnh vực này,huy động được các nguồn lực cộng đồng và phát huy vai trò của các đối tác xã hộitrong quản lý xã hội Vai trò của các tác nhân này trong cung ứng các dịch vụ côngcho xã hội thể hiện cụ thể ở các mặt sau đây:

- Là cánh tay nối dài của nhà nước nhằm phát huy sức mạnh của cá nhân, của cảcộng đồng xã hội để tăng thêm nguồn lực đáp ứng các yêu cầu của xã hội về các dịch

vụ công;

- Là một trong những chức năng cơ bản của tổ chức dân sự trong hoạt động vậnđộng quần chúng và gắn bó với lợi ích cơ bản của người dân, là cầu nối giữa nhà nước

và nhân dân trong cung cấp dịch vụ công;

- Thực hiện vai trò đại diện và bảo vệ lợi ích của người hưởng thụ dịch vụ công,đảm bảo công bằng và đúng với chính sách của nhà nước;

- Tham gia bổ sung, hoàn thiện chính sách của nhà nước trong lĩnh vực dịch vụ

công đáp ứng yêu cầu phát triển của xã hội và phù hợp với khả năng của nền kinh tế.Thực tế cho thấy ngày càng nhiều hoạt động cung ứng dịch vụ công được mởrộng cho nhiều nhóm lợi ích trong xã hội có khả năng cung ứng Đó là các hiệp hộinghề nghiệp, các nhóm cộng đồng, các hợp tác xã, các hội từ thiện, các tổ chức củaphụ nữ, thanh niên, và các tổ chức phi chính phủ khác,… Các tổ chức này đã tham giatích cực vào việc cung ứng dịch vụ trực tiếp cho các cá nhân và cộng đồng, từ dịch vụ

y tế, giáo dục cho tới những dịch vụ cho vay tín dụng nhỏ, hoặc đào tạo hướngnghiệp Ở các nước phát triển và đang phát triển, nhiều tổ chức xã hội hoạt động songsong với những cơ quan cung ứng dịch vụ công của nhà nước Ví dụ, một số nước đãgiao cho các nhóm cộng đồng tự quản xây dựng và khai thác các công trình phúc lợi

xã hội trong địa phận sinh sống của họ Ở một số nước khác, chính phủ lại ủy quyềncho các hiệp hội nghề nghiệp cấp giấy phép hành nghề, điều hành và kiểm soát cáchội viên Nhiều bằng chứng cho thấy các tổ chức như vậy thường có nhiều lợi thế khithực hiện cung ứng dịch vụ công vì họ có cơ chế hoạt động rất linh hoạt và gần gũihơn với người dân

Việc cho phép khu vực tư nhân và các tổ chức xã hội tham gia cung ứng các dịch

vụ công ích mang lại lợi ích đáng kể Với việc huy động các nguồn vốn xã hội cho sựphát triển kết cấu hạ tầng, như hệ thống đường sá, giao thông vận tải, thông tin, vệsinh môi trường…, hiệu quả cung ứng các dịch vụ công trong những lĩnh vực này đãtăng mạnh, đi đôi với việc tiết kiệm một tỷ lệ lớn ngân sách nhà nước Đối với cácdịch vụ đường phố như quét dọn, sửa chữa, xây dựng, duy tu và bảo dưỡng, chi phícũng giảm đi khi thực hiện phương thức ký hợp đồng với các thành phần kinh tế khác.Cũng vậy, sự tham gia của khu vực phi nhà nước vào cung ứng dịch vụ công tạo điềukiện cho nhiều người tham gia vào hoạt động này, phát huy được khả năng và nguồnlực tiềm tàng trong xã hội, khơi dậy tính sáng tạo và chủ động của người dân, qua đó

đa dạng hóa và tăng cường nguồn cung ứng các dịch vụ công cho xã hội

Tóm lại, ngày nay phạm vi các dịch vụ công được chuyển giao cho khu vực tưnhân và các tổ chức xã hội ngày càng mở rộng Hầu hết các quốc gia áp dụng nguyêntắc lĩnh vực nào thị trường và xã hội có thể đảm nhiệm được thì nhà nước chuyển giaodần ở một mức độ nhất định trách nhiệm cung ứng dịch vụ công ở lĩnh vực đó Ởnhững lĩnh vực dịch vụ không thể chuyển giao được cho khu vực tư nhân và các tổchức xã hội, thì nhà nước phải giữ vai trò cung ứng nòng cốt và phải tiến hành cảicách ở trong chính khu vực nhà nước để cải thiện chất lượng cung ứng các loại dịch

vụ này Tuy nhiên, cần nhấn mạnh một lần nữa rằng, dù nhà nước trực tiếp cung ứngdịch vụ hay chuyển giao cho các khu vực khác, thì với vai trò là người đảm bảo côngbằng xã hội, nhà nước vẫn có nghĩa vụ quan tâm đến việc đạt được những mục tiêu

chính của hoạt động cung ứng dịch vụ công thông qua kiểm soát, điều tiết và bảo hộ

để thị trường và xã hội cung ứng các dịch vụ đó một cách thuận lợi

- Cải thiện chất lượng cung ứng dịch vụ công trong khu vực nhà nước

Cho dù khu vực tư nhân và các tổ chức xã hội ngày càng tham gia nhiều hơn vàocung ứng dịch vụ công, song khu vực nhà nước vẫn tất yếu là người cung ứng một sốlớn dịch vụ Chính vì vậy, trong đổi mới cung ứng dịch vụ công, việc cải thiện chấtlượng cung ứng dịch vụ ở ngay chính khu vực nhà nước là hết sức quan trọng Bên

cạnh chức năng quản lý nhà nước, chức năng phục vụ của nhà nước nhằm cung cấp

những dịch vụ cần thiết cho người dân để họ thực hiện tốt quyền lợi và nghĩa vụ củamình giờ đây cần được chú trọng hơn bao giờ hết Nâng cao chất lượng cung ứng dịch

vụ công không phải là một vấn đề mới mẻ Ngay từ giữa những năm 80 của thế kỷtrước, Pháp đã đưa ra các chu trình chất lượng thử nghiệm trong các cơ quan nhànước Trước yêu cầu của người dân hiện đã trở thành “người tiêu dùng đòi hỏi cao”,vấn đề chất lượng trong cung ứng dịch vụ công của nhà nước ngày càng trở nên cấpbách Nguyên tắc chất lượng trong cung ứng dịch vụ công của các cơ quan nhà nước

đã chính thức được đề cập tới trong Hiến chương dịch vụ công của Pháp ngày 18tháng 3 năm 1992 và văn bản ngày 26/7/1996 về cải cách Nhà nước Pháp Hiếnchương đưa ra một loạt các biện pháp nhằm đảm bảo cung ứng dịch vụ thiết yếu nhưtrường học, bệnh viện, cảnh sát, bưu điện cho những nơi xa xôi Điều quan trọng làHiến chương đã yêu cầu các cơ quan xây dựng chỉ số hiệu suất và chú trọng sự hợptác giữa cơ quan nhà nước cung cấp dịch vụ và người sử dụng Theo đó mỗi cơ quannhà nước phải “cố gắng làm cho người dân biết rõ mục tiêu của mình, điều chỉnh cácchỉ số chất lượng theo nhu cầu của người sử dụng dịch vụ” Các nhà nước cũng đangtiến hành nhiều cải cách khác nhau nhằm mục đích nâng cao hiệu quả cung ứng dịch

vụ công thông qua các đơn vị nhà nước Một số nước phát triển như Anh, Mỹ hiệnđang thử nghiệm một số phương pháp để tăng cạnh tranh trong nội bộ khu vực nhànước nhằm cải thiện việc cung ứng các dịch vụ công không thể chuyển giao được chokhu vực phi nhà nước

Ngoài ra, việc phi tập trung hóa cung ứng dịch vụ công thông qua phân cấp,phân quyền, cũng là một biện pháp có hiệu quả để gây sức ép cạnh tranh nhằm nângcao hiệu quả cung ứng dịch vụ công của khu vực nhà nước Lý do căn bản mang tínhnội tại của phi tập trung hóa cung ứng dịch vụ công là quyền quyết định sản xuất vàcung ứng dịch vụ công phải được trả lại cho những đơn vị thấp nhất, có khả năng nắmbắt được tình hình một cách rõ ràng nhất Việc phi tập trung hóa tạo điều kiện cho cácchính quyền địa phương linh hoạt hơn trong cung ứng các dịch vụ công phù hợp vớihoàn cảnh của địa phương mình, đồng thời buộc họ trở nên có trách nhiệm hơn Việc

phân cấp này làm tăng hiệu quả và hiệu lực cung ứng dịch vụ công, qua đó người tiêudùng sẽ được hưởng những dịch vụ chất lượng cao với giá cả hợp

2 Trường phái quản lý công mới (New public management)

Quản lý công mới thường được sử dụng khi nói đến “Mô hình hành chính côngtheo các tiêu chí hiện đại, chủ động, năng động, nhạy bén, thích nghi cao nhằm đápứng các yêu cầu quản lý và dịch vụ tối đa trong các điều kiện kinh tế thị truờng pháttriển mạnh mẽ và những quan hệ quốc tế ngày càng phụ thuộc chặt chẽ lẫn nhau”Chuyển đổi từ Hành chính công truyền thống sang Quản lý công (Hành chínhphát triển) là xu hướng phổ biến trên thế giới, đặc biệt là những nước kinh tế thitrường phát triển Vì sao lại vậy ? Nguyên nhân là: Thứ nhất: Về quy mô của Chínhphủ, nhiều quốc gia cho rằng bộ máy của Chính phủ quá lớn, chi phí cho việc duy trì

bộ máy đó ngày càng tăng trong khi đó hiêu quả hoạt động của nó ngày càng giảm đi

Do đó cần phải xem xét lại quy mô và vai trò của Chính phủ Theo quan điểm mới, vaitrò của Chính phủ chuyển từ “chèo thuyền” sang “lái thuyền” Nhà nước không nên

ôm đồm làm hết mọi dịch vụ mà nên dân chủ hoá gắn liền với phân quyền, xã hội hoánhằm nâng cao chất lượng và hiệu quả quản lý của Nhà nước Thứ hai, chất lượng dịch

vụ công chất lượng thấp, loại hình kém đa dạng, phong phú giá cả lại cao hơn khu vực

tư Mặt khác, về bối cảnh và xu hướng thời đại tác động đến mô hình hành chính côngtruyền thống dẫn đến sự xuất hiện mô hình hành chính phát triển Đó là: Sự phát triểnmạnh mẽ của khoa học, công nghệ đòi hỏi sự đièu chỉnh kinh tế và phát triển nền hànhchính; sự phát triển nền kinh tế thị trường và toàn cầu hoá kinh tế điều chỉnh các mốiquan hệ quốc tế và do đó ảnh hưởng đến nền hành chính công của mỗi nước trong quátrình hội nhập Xu hướng dân chủ hoá đời sống xã hội do trình độ dân trí được nângcao; tình thế chung buộc Nhà nước phải một mặt xã hội hoá, tư nhân hoá, chấp nhận

sự tham gia của công chúng vào công việc quản lý nhà nước, đồng thời phải can thiệpngày càng sâu vào các quá trình kinh tế- xã hội và cải tiến mô hình nền hành chínhcông và nâng cao chất lượng dịch vụ đối với người dân - những “khách hàng” của nềnhành chính…

Như vậy về bản chất, hành chính truyền thống và hành chính phát triển đều là đốitượng nghiên cứu của khoa học hành chính công được xây dựng bởi một hệ thống cáckhái niệm,hệ thống lý thuyết hành chính công với nhiều cách tiếp cận khác nhau Sựkhác nhau cơ bản ở đây là “mô hình”, mỗi “mô hình” có những thế mạnh và phù hợpvới điều kiện kinh tế - xã hội trong những giai đoạn lịch sử nhất định của các quốc gia

Đi sâu vào nghiên cứu hai “mô hình” dựa trên một số tiêu thức chúng ta nhận thấynhững điểm khác nhau cơ bản sau đây:

So sánh tiêu thức mục tiêu: hành chính công truyền thống; bảo đảm đúng chutrình, đúng quy tắc, thủ tục hành chính (đầu vào) Đánh giá việc quản lý hành chínhthông qua xem xét mức độ thực thi các quy tắc, thủ tục hành chính Trong khi đó, mụctiêu của hành chính phát triển là: Bảo đảm kết qua tốt nhất, hiệu quả cao nhất (đầu ra);dùng các tiêu chí cụ thể để đánh giá kết quả quản lý hành chính.Đối với công chức của hành chính công truyền thống: trách nhiệm của người côngchức; nhà quản lý là giám sát việc thực hiện và giải quyết công việc theo quy chế thủtục Những quy định, điều kiện để công chức thực thi công vụ theo một hệ thống thứbậc rất chặt chẽ, cứng nhắc theo quy định Thời gian làm việc của công chức được quyđịnh chặt chẽ, có thời gian công (làm việc ở cơ quan) và thời gian tư (thời gian khônglàm việc ở cơ quan) Công chức mang tính trung lập, không tham gia chính trị, thựchiện một cách trung lập các chính sách do các nhà chính trị đề ra Trong khi đó, đốivới công chức của hành chính phát triển: Trách nhiệm của người công chức, nhà quản

lý chủ yếu là bảo đảm thực hiện mục đích, đạt kết quả tốt, hiệu quả cao Những quyđịnh, điều kiện để công chức thực thi nhiệm vụ có hình thức linh hoạt, mềm dẻo hơn.Thời gian làm việc linh hoạt hơn, có thể họ làm việc trong một thời gian nhất định, cóthể làm chính thức hoặc hợp đồng (có một phần thời gian làm công vụ tại nhà) Côngchức cam kết về mặt chính trị cao hơn trong các hoạt động của mình, các hoạt độnghành chính mang tính chính trị nhiều hơn

Đối với Chính phủ của hành chính công truyền thống: Mọi công vụ được Chínhphủ thực thi, giải quyết theo pháp luật quy định Chức năng của Chính phủ nặng vềhành chính xã hội, trực tiếp tham gia các công việc công ích xã hội Chức năng củaChính phủ thuần tuý mang tính hành chính không trực tiếp liên hệ đến thị trường.Trong khi đó, đối với Chính phủ của hành chính phát triển: Các công vụ mang tínhchính trị nhiều hơn, ảnh hưởng của chính trị ngày càng lớn trong hành chính Chứcnăng tham gia trực tiếp các dịch vụ công cộng ngày càng giảm bớt mà thông qua việc

xã hội hoá các dịch vụ đó để quản lý xã hội, nhưng vẫn có sự quản lý của Nhà nước.Chức năng của Chính phủ đối mặt với những thách thức của thi trường Nền hànhchính phát triển của các nước đều phải quan tâm và gánh vác nghĩa vụ chung đối vớinhững vấn đề của loài người như nghèo đói, dịch bệnh, môi truờng, ma tuý, tộiphạm…

Nói tóm lại, Quản lý công mới (Hành chính phát triển) có cách tiếp cận mới đốivới hành chính công truyền thống Sự xuất hiện của mô hình này đã làm cho cách thức

hoạt động của khu vực công có nhiều thay đổi đáng kể Với các đặc tính của mô hìnhmới: hiệu quả hoạt động quản lý, phi quy chế hoá, phân quyền, áp dụng một số yếu tốcủa cơ ché thi trường, gắn bó với chính trị, tư nhân hoá một phần hoạt đọng của Nhànước, vận dụng nhiều phương pháp quản lý doanh nghiệp, xu hướng quốc tế hoá ; môhình hành chính phát triển xuất hiện nhằm khắc phục những yếu kém không phù hợpcủa mô hình hành chính truyền thống Nền kinh tế Việt Nam đang vận hành theo cơchế thị trường và ngày càng hội nhập sâu rộng vào nền kinh tế toàn cầu Chức năngcủa Chính phủ chắc chắn sẽ phải đối mặt với những thách thức của thị trường trongnước và thị trường thế giới Vận dụng những nhân tố hợp lý của mô hình Quản lý côngmới (Hành chính phát triển) để xây dựng một mô hình mang tính đặc sắc Việt Nam,đẩy mạnh cải cách hành chính theo kịp cải cách kinh tế đang là câu hỏi đặt ra đối vớicác nhà lãnh đạo, quản lý và các nhà khoa học hành chính.

3 Tăng cường sự giám sát của cộng đồng đối với quản lý và cung cấp dịch vụ công

Sự tham gia của người dân vào quá trình hoạch định chính sách và đảm bảo chấtlượng dịch vụ công sẽ giúp nâng cao hiệu quả cung cấp dịch vụ của nhà nước thôngqua việc cải tiến quản lý dịch vụ công và tăng cường sự minh bạch trong quyết địnhchính sách Quá trình tham gia này thể hiện qua nhiều cách khác nhau, có thể từ thamkhảo ý kiến, trao đổi thông tin, cho tới những hành động trực tiếp tham gia của côngdân, chủ động đề xuất sáng kiến hoặc góp ý vào chính sách Nhất là ở những nơi việccung ứng dịch vụ công không hiệu quả thì người dân có thể thông báo cho các cấpchính quyền về vấn đề này và thúc ép họ phải cải tiến Do đó, các cơ quan công quyềnbuộc phải có trách nhiệm hơn trong việc lắng nghe tiếng nói của người dân và phảnhồi kịp thời, đầy đủ trước các yêu cầu đó Cơ chế phản hồi này giúp cho các thông tinhai chiều luôn thông suốt và được chia sẻ Thông qua đó, người dân và các nhà cungcấp dịch vụ có cơ hội cùng đánh giá và trao đổi ý kiến nhằm nâng cao chất lượng dịch

vụ Kinh nghiệm các nước cho thấy rằng sự tương tác ngày càng tăng giữa người sửdụng và nhà cung ứng dịch vụ công đã đem lại những kết quả tích cực Một đánh giágần đây của người dân về hệ thống cung cấp nước ở Bacu, Adebaigian đã cho thấykhông chỉ những vấn đề nghiêm trọng về thất thoát nước và chất lượng nước có hạicho sức khỏe mà cả những chi phí cao do bộ máy cung cấp nước không đáng tin cậycủa thành phố áp đặt cho những người tiêu dùng có thu nhập thấp Ngoài ra, nhữngngười tiêu dùng này cũng cho biết thêm là họ sẵn sàng trả nhiều hơn từ 2 đến 5 lần sốtiền thực tế mà họ đang trả cho việc cung cấp nước sạch và đáng tin cậy Những thôngtin như vậy ở một mức độ nhất định đã buộc nhà cung cấp phải xem xét lại chất lượngdịch vụ của mình, điều có thể dẫn tới những thay đổi tích cực trong việc cung cấp

nước ở thành phố này Ở Singapore, Cục thông tin phản hồi của công chúng tập hợpmột cách có hệ thống những bình luận của công dân về nhiều loại chính sách quốc gia,trong đó có cung ứng dịch vụ công, và mời những nhóm có quan tâm tới dự nhữngcuộc họp báo cáo với các bộ trưởng và quan chức cao cấp Điều này làm tăng tinh thầntrách nhiệm của cơ quan nhà nước cung ứng dịch vụ công thông qua việc đòi hỏi các

cơ quan này phải công bố và tuân thủ những định mức và tiêu chuẩn dịch vụ, cung cấpthông tin công cộng và trả lời khiếu nại của người dân Ở các thành phố của Mỹ, chínhquyền các thành phố đã thiết lập một cơ chế đồng bộ, động viên công chúng tham giavào toàn bộ quá trình quản lý đô thị Do những người có lợi ích liên quan được thamgia một cách rộng rãi vào quá trình quyết định chính sách, nên quá trình thực thi chínhsách được thực hiện một cách tương đối thuận lợi

Một lý do nữa khiến cho sự tham gia của cộng đồng vào việc hoạch định chínhsách và đảm bảo chất lượng dịch vụ công trở nên cần thiết; đó là thực tế cho thấy cơquan cung ứng dịch vụ công của nhà nước không thể dự kiến trước và đáp ứng đượctất cả các dịch vụ công mà người dân muốn có Việc xuất hiện những biện pháp thaythế của các tổ chức xã hội và khu vực tư nhân có thể giúp lấp đi những khoảng trốngtrong cung ứng dịch vụ công Do vậy, các tổ chức xã hội có thể vừa là những cộng sự,đồng thời là những đối thủ cạnh tranh trong cung ứng dịch vụ công

Và một khi được người dân ủng hộ, các tổ chức này có thể gây áp lực với chínhquyền để cải thiện việc cung ứng và nâng cao chất lượng các dịch vụ công Trong cungứng dịch vụ công, các nhà nước đang tạo ra những cơ chế thuận lợi để mọi người dânđều có thể đóng góp, san sẻ gánh nặng tài chính với nhà nước, và qua đó cải thiệnđược chất lượng dịch vụ mà chính họ được hưởng Có thể thấy rõ xu hướng này qua

hệ thống bảo hiểm y tế xã hội dựa vào cộng đồng Đây là một hình thức lựa chọn đểtăng độ bao phủ của hệ thống bảo hiểm y tế, đặc biệt mang lại lợi ích cho người dânvùng nông thôn, và các vùng sâu, vùng xa Xu hướng xây dựng hệ thống bảo hiểm y tếnhư vậy được nhiều nước chú trọng Thí dụ, Đài loan và Hàn quốc đã rất quan tâm đếnviệc xây dựng hệ thống bảo hiểm y tế theo hướng phục vụ người dân ngày càng cóhiệu quả dựa trên sự đóng góp tài chính từ phía người dân cùng với sự hỗ trợ của nhànước Chương trình bảo hiểm y tế quốc gia của Đài Loan, sau 3 năm thực hiện (1998),

đã thu hút được 97% dân số tham gia Đến cuối năm 2003, con số này đã lên tới99%6 Chương trình bảo hiểm y tế đã làmcho người dân hiểu rõ được quyền và nghĩa

vụ hợp pháp của họ trong việc cùng nhà nước và những người dân khác chia sẻ nghĩa

vụ đóng góp và cùng hưởng những lợi ích từ Bảo hiểm y tế quốc gia Thực tế cho thấyrằng Chương trình Bảo hiểm y tế quốc gia của Đài loan đã bảo vệ người dân khỏinhững rủi ro tài chính và có sự tiếp cận công bằng tới các dịch vụ y tế Bên cạnh đó,

Chương trình đã tăng cường cung cấp các dịch vụ y tế ở vùng sâu vùng xa, đảm bảolợi ích cho người dân sống ở các vùng khó khăn Điều đó cho thấy rằng chủ trươngtăng cường sự tham gia của người dân vào cung ứng dịch vụ công qua đó mang lại lợiích cho cả hai phía người dân và nhà nước là hoàn toàn đúng đắn và cần được nhânrộng ra nhiều lĩnh vực cung ứng khác.

IV Xã hội hóa dịch vụ công

1 Khái niệm xã hội hóa dịch vụ công

1.1 Quan niệm về “xã hội hoá”

Trong những năm qua ở nước ta, có một thực tế là thuật ngữ “xã hội hoá” được

đề cập trong nhiều văn bản quan trọng của Đảng và Nhà nước cũng như trên cácphương tiện thông tin đại chúng, nhưng cho đến nay chưa có một khái niệm (địnhnghĩa) thống nhất về “xã hội hoá”, hoặc chí ít là chưa có sự giải nghĩa tương đối đầy

đủ về nội hàm của thuật ngữ này Thực tế, điều này đã trở thành một thách thức lớntrong việc quán triệt và thực hiện chủ trương xã hội hoá cung ứng dịch vụ công ở nước

ta do có những cách hiểu khác nhau, thậm chí mâu thuẫn nhau về xã hội hoá Cáchhiểu thông thường nhất là dùng nghĩa của từ “xã hội” cộng với nghĩa của hình vị

“hoá”, như các cách giải thích dưới đây cho “xã hội hoá” là “chung” hoạt động sảnxuất- kinh doanh là hoạt động không thể tự một người hay một gia đình làm được, mà

là một hoạt động có tổ chức và có tính tập thể cao; hoạt động do nhà nước quyết định,điều động và kiểm soát- huy động mọi người làm chung; hoạt động chung có tính tựnguyện: như là tập thể người bỏ vốn vào công ty, quyền tuỳ thuộc số tiền bỏ vốn ra;hay là các hợp tác xã mà người lao động làm chung, quyết định chung mỗi người mộtphiếu giống nhau; hay xã hội hoá là mỗi người tự đóng góp, tự lo, nhà nước có xuhướng giảm đi trách nhiệm của mình

Nhìn chung, nhiều cách hiểu về “xã hội hoá” còn ít nhiều phiến diện, chưa làm rõđược bản chất của “xã hội hoá” Để giảm thiểu thách thức nêu trên đây, phần này cốgắng làm rõ nội hàm của thuật ngữ “xã hội hoá”, từ đó suy ra nội hàm của “xã hộihoá” cung ứng dịch vụ công (xem xét khái niệm của “xã hội hoá” trong bối cảnh cungứng dịch vụ công) Đi tìm trong các từ điển tiếng Việt, không tìm thấy cuốn từ điểnnào giải nghĩa đầy đủ cho thuật ngữ “xã hội hoá” trên tư cách là một thuật ngữ độclập Tuy nhiên, chúng ta có thể tìm thấy những sự giải nghĩa thuật ngữ “xã hội hoá”khi nó được ghép với các thuật ngữ khác như: “xã hội hoá sản xuất”; “xã hội hoá cánhân”; “xã hội hoá hình thức”; “xã hội hoá thực tế”; “xã hội hoá thặng dư” Quanghiên cứu các thuật ngữ trên có thể suy ra một cách khái quát rằng: “Xã hội hoá” một

hoạt động nào đó chính là sự gia tăng tính chất “xã hội” của hoạt động ấy thông qua sựtham gia của nhiều chủ thể khác nhau trong xã hội dựa trên những điều kiện và trongkhuôn khổ cơ chế nhất định Điều kiện và cơ chế cụ thể như thế nào là phụ thuộc vàobối cảnh của xã hội hoá Những điều kiện và cơ chế đóng vai trò then chốt đối với sựthành công của xã hội hoá Chúng quy định hình thức, phương thức “tham gia” củacác chủ thể khác nhau trong xã hội vào hoạt động được xã hội hoá Như vậy, điều kiện

và cơ chế gắn với bối cảnh xã hội hoá sẽ quyết định ý nghĩa của “xã hội hoá” trong bốicảnh ấy

1.2 “Xã hội hoá” cung ứng dịch vụ công

Điều được xem xét ở đây là “cung ứng dịch vụ công” Từ “cung ứng” hiểu đầy

đủ có nghĩa là cả sản xuất và phân phối Muốn thật rõ nghĩa, có thể viết: cung ứng vàphân phối dịch vụ công (hoặc cung ứng và hưởng thụ dịch vụ công) Cung ứng dịch vụcông tức là hoạt động cung ứng các dịch vụ vốn được thực hiện bởi Nhà nước Nhưvậy, theo nghĩa chung nhất, “xã hội hoá” ở đây có nghĩa là mở rộng sự tham gia củacác chủ thể kinh tế ngoài nhà nước vào việc cung ứng dịch vụ công

Trước đây hoạt động cung ứng dịch vụ công chỉ do một mình Nhà nước đảmnhiệm thì nay nó được mở rộng cho sự tham gia của nhiều chủ thể kinh tế khác dựatrên điều kiện và cơ chế nhất định Điều kiện và cơ chế thực hiện xã hội hoá như thếnào là tuỳ thuộc vào tình hình cụ thể của từng quốc gia Với cách tiếp cận như vậy, cóthể hiểu khái niệm “xã hội hoá” áp dụng trong bối cảnh cung ứng dịch vụ công, được

đề cập nhiều trong các văn bản của Đảng và Nhà nước và trên các phương tiện thôngtin đại chúng trong thời gian qua, là:

- Quá trình vận động và tổ chức để nhân dân và toàn xã hội tham gia (về vốn, tàisản, sức lao động, trí tuệ ), hình thành cộng đồng trách nhiệm của các tổ chức Đảng,Nhà nước, đoàn thể, các tổ chức chính trị xã hội và các tầng lớp nhân dân Mỗi bêntham gia có thể có mục đích riêng của mình, tuy nhiên tất cả các bên đều hướng tớimột mục đích chung quan trọng nhất là nâng cao hiệu quả của hoạt động cung ứngdịch vụ công, đáp ứng tốt hơn nhu cầu hưởng thụ dịch vụ của nhân dân Quá trình vậnđộng nhân dân tham gia cũng có nghĩa là tạo ra các phong trào lành mạnh sâu rộngtrong xã hội như: học tập, tập luyện thể dục thể thao, rèn luyện thân thể, vệ sinh phòngdịch, xây dựng đời sống văn hoá mới

- Quá trình đa dạng hoá các hình thức hoạt động, mở ra cơ hội để mọi người chủđộng và bình đẳng tham gia Dịch vụ công không còn chỉ được cung ứng bởi Nhànước nữa, mà được mở rộng cho sự tham gia của các tổ chức ngoài nhà nước với

nhiều hình thức đa dạng, phong phú (có thể hoạt động độc lập, liên kết với Nhà nướchoặc quan hệ bạn hàng với Nhà nước) và bình đẳng.

- Quá trình đa dạng hoá các nguồn đầu tư để thu hút, khai thác mọi tiềm năngtrong xã hội Gắn với việc đa dạng hoá các hình thức hoạt động cung ứng dịch vụ công

là quá trình đa dạng hoá các nguồn đầu tư trong xã hội Cùng với Nhà nước, các tổchức ngoài nhà nước có thể bỏ vốn đầu tư vào hoạt động cung ứng dịch vụ công

- Xã hội hoá dịch vụ công bao gồm cả xã hội hoá việc cung ứng dịch vụ công,huy động toàn xã hội và thu hút cả đầu tư nước ngoài vào lĩnh vực hoạt động này và cả

xã hội hoá hưởng thụ dịch cụ công, thực hiện công bằng xã hội, bảo đảm cho mọingười dân được hưởng những dịch vụ công cơ bản, thiết yếu Việc xác định khái niệm

“xã hội hoá” có ý nghĩa đặc biệt quan trọng trong việc hoạch định chủ trương xã hộihoá và cơ chế gắn liền với chủ trương ấy (cũng có thể gọi là cơ chế xã hội hoá) trongviệc cung ứng và hưởng thụ dịch vụ công ở nước ta Mặc dù “xã hội hoá” thường đượcnói đến với các ý nghĩa khác nhau trên các phương tiện thông tin đại chúng thời gianqua, song khi điểm qua chủ trương “xã hội hoá” cung ứng dịch vụ công ở nước ta từnửa cuối những năm 1990 trở lại đây thì thấy rằng các cơ quan hoạch định chính sách

cố gắng làm rõ khái niệm “xã hội hoá” theo những nội dung như trình bày trên đây

2 Sự cần thiết phải xã hội hóa dịch vụ công:

Thứ nhất, việc chuyển giao một số dịch vụ công cho các cơ sở ngoài nhà nước sẽtạo ra môi trường cạnh tranh, tạo điều kiện cho người tiêu dùng lựa chọn và sử dụngnhững dịch vụ tốt nhất Qua đó, tổ chức ngoài Nhà nước có điều kiện để khẳng địnhchính mình, đáp ứng nhu cầu tốt hơn và ngày càng cao của công dân Các tổ chức nàyluôn phải đổi mới quản lý, nâng cao hiệu quả để tồn tại và phát triển

Thứ hai, có nhiều dịch vụ công Nhà nước làm được, nhưng xét chung thì tư nhân

sẽ làm tốt hơn, tốc độ nhanh, trọn gói, gọn gàng, đội ngũ nhân viên làm việc nhiệt tình

và thuận lợi hơn

Thứ ba, xã hội hóa dịch vụ công nhằm để huy động mọi nguồn lực xã hội đápứng dịch vụ cho công dân Tạo điều kiện cho mọi người tham gia tích cực vào hoạtđộng này, phát huy khả năng, năng lực tiềm tàng trong xã hội; khơi dậy tính sáng tạo,chủ động, tích cực của người dân nhờ đó đa dạng hóa và tăng nguồn cung ứng dịch

vụ công cho xã hội Ngoài ra còn huy động, động viên sự đóng góp kinh phí của mỗingười cho hoạt động cung ứng dịch vụ công cho Nhà nước; làm giảm gánh nặng ngânsách cho Nhà nước để Nhà nước tập trung ngân sách vào những nhiệm vụ trọng tâmcủa sự nghiệp CNH-HĐH đất nước

Tuy nhiên, bên cạnh những thuận lợi trên, quá trình xã hội hóa nếu không đượcquản lý phù hợp sẽ làm nảy sinh các mặt tiêu cực như: chất lượng dịch vụ kém, phícao, tiếp tay cho lừa đảo, lách luật…Tất cả những dịch vụ cung ứng dù ở bất kỳ hìnhthức nào thì Nhà nước vẫn là người chịu trách nhiệm trước xã hội về việc bảo đảmcung ứng chúng

Xã hội hóa cung ứng dịch vụ ngoài công lập là một chủ trương đúng đắn củaĐảng và Nhà nước Qua hoạt động này, nhu cầu của các tổ chức và công dân được đápứng nhiều hơn, giảm bớt gánh nặng ngân sách của Nhà nước; phát huy được tiềm lựcchủ động sáng tạo của nhân dân Tuy nhiên, hoạt động này, Nhà nước phải quản lýchặt chẽ thông qua các hoạt động chỉ đạo, kiểm tra, giám sát các dịch vụ tư, đảm bảonhu cầu của nhân dân được đáp ứng tốt hơn, công bằng hơn

Trong xu thế dân chủ hóa đời sống xã hội ngày càng mạnh mẽ, cải cách dịch vụcông đang trở thành một nội dung quan trọng trong cải cách hoạt động của Nhà nước,nhằm nâng cao hiệu quả và hiệu lực hoạt động của Nhà nước, làm cho Nhà nước đápứng ngày càng tốt hơn nhu cầu của công dân

Thực tiễn vấn đề xã hội hóa các dịch vụ công, như cổ phần hóa một số bệnh viện,trường công lập nhằm nâng cao chất lượng chữa bệnh, chất lượng đào tạo nên đượcxem xét một cách nghiêm túc, nếu thật sự điều này dẫn đến một sự cải thiện về nguồnvốn đầu tư, về hiệu quả đầu tư, về hiện đại hóa công nghệ, cải thiện cung cách quản lý,tạo động lực làm việc và nâng cao chất lượng phục vụ Cộng đồng sẽ có nhiều bệnhviện tốt hơn, nhiều trường học tốt hơn để phục vụ bệnh nhân tốt hơn và đào tạo họcsinh tốt hơn Những nơi này không cung cấp dịch vụ miễn phí nhưng thật ra, điều nàykhông làm thay đổi chính sách điều trị miễn phí bệnh nhân nghèo, cũng như khônglàm thay đổi chính sách giáo dục cưỡng bách quốc gia, nếu chúng ta thực sự muốn duytrì các chương trình xã hội cần thiết này Hệ thống bảo hiểm y tế đang mở rộng chomọi người dân trong cộng đồng và không có gì trở ngại về mặt chính sách và biệnpháp thực hiện trong việc cung cấp thẻ bảo hiểm y tế miễn phí cho những thành viêncủa các gia đình cần được giúp đỡ, và các trẻ em cơ nhỡ

3 Sự khác nhau giữa xã hội hóa và tư nhân hóa dịch vụ công:

Điều khác biệt cơ bản với tư nhân hoá là xã hội hoá vẫn nhấn mạnh trách nhiệm

và đảm bảo sự chỉ đạo, điều hành của Nhà nước đối với việc cung ứng các dịch vụcông Đối với các cơ sở ngoài công lập, Nhà nước luôn luôn khuyến khích hoạt độngtheo cơ chế phi lợi nhuận, được hiểu là lợi nhuận thu được không chia hết cho các cánhân mà chủ yếu dùng để đầu tư phát triển, thực hiện các chính sách xã hội, trợ giúpngười nghèo Do vậy, việc hoạt động theo cơ chế hoàn toàn thương mại hoá là hạn

chế Bên cạnh đó, vẫn còn một bộ phận không nhỏ các cơ sở công lập không chuyểnđổi sở hữu mà chỉ đổi mới cơ chế hoạt động, cho nên không thể coi là tư nhân hoá.Trên thực tế, trong những năm qua, chính nhận thức không đúng trên đã gây ranhững hệ quả tiêu cực trong một số lĩnh vực như giáo dục, y tế, văn hoá Không ít nơi

đã xảy ra hiện tượng thương mại hoá tràn lan và không lành mạnh trong các lĩnh vựcnày Thí dụ, trong lĩnh vực giáo dục và đào tạo là hiện tượng dạy thêm, học thêm trànlan, trong trường thì dạy hời hợt, ngoài trường thì dạy nhồi nhét, thu tiền học cao, dạy

và học chạy theo bằng cấp, thi cử, v.v Trong lĩnh vực y tế là hiện tượng giá thuốc chữabệnh tăng cao bất hợp lý, sự lạm dụng kỹ thuật khám, chữa bệnh đắt tiền ở các cơ sở y

tế ngoài công lập, v.v Những hiện tượng này được dư luận xã hội hết sức quan tâm,bởi vì chúng có liên quan đến đời sống của đông đảo người dân và là những vấn đề rấtnhạy cảm Có không ít người nghèo đáng ra được Nhà nước trợ giúp lại không thể tiếpcận được với các dịch vụ công, hoặc nếu tiếp cận được thì phải chịu những khoản chiphí vượt quá khả năng thực tế của mình Việc làm rõ hàm ý nội dung của cơ chế xã hộihoá sẽ góp phần khắc phục được nhận thức sai lầm này

4 Các dịch vụ công cần xã hội hóa:

- Dịch vụ giáo dục: đó cũng chỉ là một trong những phương cách để nhà nướcthực hiện nhiệm vụ hiến định là tạo điều kiện cho con em của mọi tầng lớp trong xãhội đều được đến trường và mọi cái gì cản trở nó đều không phải xã hội hóa giáo dục.Nói cách khác, xã hội hóa giáo dục (hay không xã hội hóa) dù kiểu nào đi chăng nữađều phải nhằm đạt được những mục tiêu thiết yếu của giáo dục và nhà nước, trong mọitrường hợp, luôn luôn phải chịu trách nhiệm chính, không thể chuyển giao trách nhiệmcủa mình cho ai khác Càng không thể lợi dụng xã hội hóa để biến giáo dục, nhiệm vụchính danh của nhà nước, thành một ngành kinh doanh lấy lợi nhuận làm mục tiêuthay thế

Điển hình cho quan niệm như trên về phát triển giáo dục là CHLB Đức Họcsinh, sinh viên ở đây từ cấp phổ thông đến đại học đều được hưởng chế độ miễn họcphí Ngoài ra, riêng những học sinh, sinh viên nghèo (không đủ điều kiện vật chấtsống tối thiểu) còn được nhà nước trợ cấp, “bù” thêm tài chính để họ có thể an tâmsống và học tập Ngoài hệ thống trường công lập, tại Đức có tới 2.500 trường tư.Trong số ấy, theo quy định của pháp luật, bất kỳ trường tư nào được nhà nước côngnhận văn bằng có giá trị tương đương trường công thì nhà nước có nghĩa vụ cung cấptoàn bộ tài chính cho hoạt động của trường đó Điều này cho thấy giáo dục trong mọitrường hợp là nhiệm vụ không thể tách rời của nhà nước, kể cả khi giáo dục được xãhội hóa và cho tư nhân tham gia Tuy nhiên, không nên hiểu xã hội hóa giáo dục một