Sáng kiến kinh nghiệm THPT: Dạy học tác phẩm văn học theo đặc trưng thể loại (Qua bài: Đây thôn vĩ dạ - Hàn Mặc Tử)

Mục đích của đề tài Dạy học tác phẩm văn học theo đặc trưng thể loại (Qua bài: Đây thôn vĩ dạ - Hàn Mặc Tử) là cung cấp cho học sinh về kiến thức khoa học, giúp các em viết được những bài văn hay mà còn hình thành cho các em kĩ năng giao tiếp, kĩ năng sống, bồi đắp cho các em những tình cảm cao đẹp, giá trị thẩm mĩ, giúp các em tiêp cận tác phẩm văn học theo đặc trưng thể loại…

C NG HÒA XàH I CH  NGHĨA VI T NAMỘ Ộ Ủ Ệ

Đ c l p – T  do – H nh phúcộ ậ ự ạ

Đ N YÊU C U CÔNG NH N SÁNG KI NƠ Ầ Ậ Ế

Kính g i ử :    H i đ ng th m đ nh sáng ki n S  Giáo d c &ộ ồ ẩ ị ế ở ụ  Đào t o ạ t nh Ninhỉ  Bình

Nhóm tác gi  sáng ki nả ế

T H  và tênọ

Ngày   tháng  năm sinh N i công tácơ Ch c vứ ụ Trình   độ chuyên môn T   l   %

đóng   góp  vào vi c t oệ ạ  

Hoa L  A ư Giáo viên Đ i h c ạ ọ 10%

Là đ ng tác gi  đ  ngh  xét công nh n sáng ki n: ồ ả ề ị ậ ế

1. TÊN SÁNG KI N VÀ LĨNH V C ÁP D NGẾ Ự Ụ

Tên sáng ki n: ế

D Y   H C   TÁC   PH M   VĂN   H C   THEO   Đ C   TR NG   TH   LO IẠ Ọ Ẩ Ọ Ặ Ư Ể Ạ  (Qua bài: ĐÂY THÔN VĨ D  ­ Hàn M c T )Ạ ặ ử

 Lĩnh v c áp d ng: lĩnh v c giáo d cự ụ ự ụ

 Th i gian áp d ng: năm h c:  2018 ­2019, 2019 ­2020, 2020­2021ờ ụ ọ

2. MÔ T  SÁNG KI NẢ Ế2.1. V  n i dungề ộ

M c đích c a viêc giang day môn Ng  văn trong nha trụ ủ ̣ ̉ ̣ ữ ̀ ương phồ ̉ thông không ch  cung câp cho h c sinh v  ki n th c khoa h c, giup cac emỉ ́ ọ ề ế ứ ọ ́ ́  viêt đ́ ược nh ng bai văn hay mà còn hình thành cho các em kĩ năng giaoữ ̀  

ti p, kĩ năng  s ng, b i đ p cho các em nh ng tinh cam cao đep, giá trế ố ồ ắ ữ ̀ ̉ ̣ ị 

th m mĩ, giúp các em tiêp c n tác ph m văn h c theo đ c tr ng th  lo i…ẩ ậ ẩ ọ ặ ư ể ạ      a.Tính m i, tính sáng t o c a gi i pháp m iớ ạ ủ ả ớ

Gi i pháp cũả Gi i pháp m iả ớ

N i dungộ

­D y   h c   t ng   tácạ ọ ừ  

ph m   riêng   l   H cẩ ẻ ọ  sinh   h c   tác   ph mọ ẩ  nào   ch   n m   đỉ ắ ượ  c

n i   dung   và   nghộ ệ thu t c  b n c a tácậ ơ ả ủ  

ph m đó.ẩ

­D y h c tác ph m theo đ c tr ng th  lo i.ạ ọ ẩ ặ ư ể ạ  

T  đó h c sinh s  bi t cách khai thác, ti pừ ọ ẽ ế ế  

c n các tác ph m khác cùng th  lo iậ ẩ ể ạ

M c đíchụ

­   Chuy n   t i   ki nể ả ế  

th c     v   tác   ph m;ứ ề ẩ  giáo d c ph m ch t,ụ ẩ ấ  hình   thành   năng   l cự  cho h c sinhọ

­ Hướng d  h c sinh tìm hi u các  tác ph mẫ ọ ể ẩ  

v n h c theo đ c tr ng th  lo i,  giáo d cắ ọ ặ ư ể ạ ụ  

ph m ch t, hình thành năng l c cho h c sinhẩ ấ ự ọ

­ Giúp h c sinh tích c c, ch   đ ng trongọ ự ủ ộ  

vi c ti p c n tác ph m văn h c – k  cệ ế ậ ẩ ọ ể ả 

nh ng tac ph m ngoài chữ ẩ ương trình

­ Phát tri n năng l c t  h c, t  b i dể ự ự ọ ự ồ ưỡng, năng l c t o l p văn b n…cho h c sinh.ự ạ ậ ả ọ

u đi m

Ki n   th c   trình   bàyế ứ  logic, có h  th ngệ ố

H c sinh h c t p tích c c, giáo viên chuy nọ ọ ậ ự ể  giao nhi m v  h c t p cho h c sinh. D yệ ụ ọ ậ ọ ạ  

h c sinh cách t  thu th p ki n th c và t  rútọ ự ậ ế ứ ự  

ra bài h c. Hình th c h c t p phong phú, đaọ ứ ọ ậ  

d ng: h c sinh h c th y, h c b n, h c trênạ ọ ọ ầ ọ ạ ọ  

l p, t  thông tin đ i chúng, t  tài li u traớ ừ ạ ừ ệ  

c u trên Internet, h c qua tr i nghi m th cứ ọ ả ệ ự  tế

Nhược đi mể

­ H c sinh th  đ ng,ọ ụ ộ  

ki n th c thiên v  lýế ứ ề  thuy t,   không   khíchế  

l   s   sáng   t o,   kệ ự ạ ỹ năng th c hành kém,ự  

h p v i n i dung, s  d ng công ngh  thông tin… T  đó giúp các em cóợ ớ ộ ử ụ ệ ừ  

được kh  năng tìm hi u nh ng tác ph m văn h c khác cùng th  lo iả ể ữ ẩ ọ ể ạ

­ V  hình th c: Thông qua ho t đ ng d y h c trên l p h c sinhề ứ ạ ộ ạ ọ ớ ọ  

được phát huy vai trò ch  th , tính tích c c, ch  đ ng t  giác và sáng t oủ ể ự ủ ộ ự ạ  

c a b n thân. Các em đủ ả ược bày t  quan đi m, ý tỏ ể ưởng;  được đánh gia và 

l a ch n ý tự ọ ưởng ho t đ ng; đạ ộ ược th  hi n và t  kh ng đ nh b n thân.ể ệ ự ẳ ị ả

­ V  phề ương pháp: Nhóm ng  văn đã l a ch n nh ng phữ ự ọ ữ ương pháp phù h p khi t  ch c ho t đ ng d y tác ph m văn h c theo đ c tr ng thợ ổ ứ ạ ộ ạ ẩ ọ ặ ư ể 

lo i nh : phạ ư ương pháp ho t đ ng nhóm, phạ ộ ương pháp thuy t trình, tr  l iế ả ờ  câu h i, d y h c d  án…Chú tr ng rèn luy n phỏ ạ ọ ự ọ ệ ương pháp t  h c. ự ọ

­ Tăng cường h c t p cá th , ph i h p v i h c t p h p tác:ọ ậ ể ố ợ ớ ọ ậ ợ   Ở chuyên đ  này, chúng tôi đã t o đi u ki n cho các em đề ạ ề ệ ược h p tác, ph iợ ố  

h p gi a các cá nhân đ  hoàn thành nhi m v  chung c a nhóm,tránh hi nợ ữ ể ệ ụ ủ ệ  

tượng   l i. T  đó, tính cách, năng l c c a m i thành viên đỷ ạ ừ ự ủ ỗ ược b c l ,ộ ộ  

u n n n; phát tri n tình b n, ý th c t  ch c, tinh th n tố ắ ể ạ ứ ổ ứ ầ ương tr   ợ

­ K t h p đánh giá c a th y v i t  đánh giá c a trò: tế ợ ủ ầ ớ ự ủ rước đây giáo viên gi  đ c quy n đánh giá h c sinh.Trong phữ ộ ề ọ ương pháp tích c c, giáoự  viên c n t o đi u ki n thu n l i đ  h c sinh đầ ạ ề ệ ậ ợ ể ọ ược tham gia đánh giá l nẫ  nhau.   chuyên đ  này, chúng tôi đã t o đi u ki n cho các em đỞ ề ạ ề ệ ược giám sát, ph n bi n, nh n xét ho t đ ng c a nhóm b n. Vi c ki m tra, đánh giáả ệ ậ ạ ộ ủ ạ ệ ể  không ch  d ng l i   yêu c u tái hi n các ki n th c, l p l i các kĩ năng đãỉ ừ ạ ở ầ ệ ế ứ ặ ạ  

h c mà các emọ

b. Hi u qu  xã h i đ t đệ ả ộ ạ ược

*V i h c sinh.ớ ọ

­ Chuyên đ  giúp h c sinh ti p c n tác ph m m t cách ch  đ ng,ề ọ ế ậ ẩ ộ ủ ộ  

ch  c n các em n m đỉ ầ ắ ược đ c tr ng th  lo i các em s  tìm hi u đặ ư ể ạ ẽ ể ượ  c

nh ng tác ph m khác. Sau 03 năm áp d ng  (2018 ­2019, 2019 ­2020, 2020­ữ ẩ ụ2021) ch t lấ ượng giáo d c nâng cao rõ r t: HSG c p t nh tăng thêm 02ụ ệ ấ ỉ  

gi i nhì, x p lo i h c l c tăng 0,56% , thi THQG tăng 0,6% so v i nh ngả ế ạ ọ ự ớ ữ  năm h c trọ ước

­ D y h c ki n th c:  Cùng m t ho t đ ng h c,h c sinh tích h pạ ọ ế ứ ộ ạ ộ ọ ọ ợ  

được ki n th c li lu n v  đ c tr ng th  lo i tác ph m văn h c. Đây đế ứ ậ ề ặ ư ể ạ ẩ ọ ượ  ccoi là chìa khóa tìm hi u tác ph m.ể ẩ

­ Giáo d c kĩ năng: bu c h c sinh ph i tìm hi u t  li u và t  ti pụ ộ ọ ả ể ư ệ ự ế  

c n nh ng tác ph m văn h c khác cùng th  lo i. H c sinh h c không ph iậ ữ ẩ ọ ể ạ ọ ọ ả  

đ  đ i phó v i thi c  mà h c đ  th c hành, đ  tr i nghi m,  ng d ng. Vìể ố ớ ử ọ ể ự ể ả ệ ứ ụ  

v y thông qua ho t đ ng,chúng tôi nh n th y khá nhi u h c sinh b c lậ ạ ộ ậ ấ ề ọ ộ ộ 

rõ năng l c, s  trự ở ường c a mình. Giáo viên ch  g i ý, đ nh hủ ỉ ợ ị ướng, Qua đây, h c sinh th c s  đọ ự ự ược phát huy tính tích c c ch  đ ng  c a các em. ự ủ ộ ủ

=>Nh  v y, qua ho t đ ng h c chúng tôi đã đ t đư ậ ạ ộ ọ ạ ược hai m c đích:ụ  

d y h c ki n th c khoa h c và giáo d c kĩ năng cho h c sinh.ạ ọ ế ứ ọ ụ ọ

* V i giáo viên:ớ

­ T  ch c d y h c tác ph m văn h c theo đ c tr ng th  lo i,giáoổ ứ ạ ọ ẩ ọ ặ ư ể ạ  viên v a đ m b o ki n th c chuyên môn v a rút ng n th i gian d y h cừ ả ả ế ứ ừ ắ ờ ạ ọ  

v a kh i h ng thú h c t p, d  phát hi n năng l c c a HS, nâng cao ch từ ơ ứ ọ ậ ễ ệ ự ủ ấ  

lượng d y h c và giáo d c. ạ ọ ụ

­ Nâng cao hi u qu  trong ph i k t h p làm vi c gi a các giáo viên.ệ ả ố ế ợ ệ ữ

­ D y h c tác ph m văn h c theo đ c tr ng th  lo i,   giáo viênạ ọ ẩ ọ ặ ư ể ạ  không ph i là ngả ười cung c p lí thuy t cho h c sinh mà là ngấ ế ọ ườ ướ  i h ng

d n h c sinh g n lí thuy t v i th c ti n. T  đó t o cho h c sinh s  h ngẫ ọ ắ ế ớ ự ễ ừ ạ ọ ự ứ  thú, ni m đam mê và yêu thích môn h c h n. Giáo viên không ph i làề ọ ơ ả  

người giao gi ng đ o đ c mà đ  h c sinh t  tr i nghi m, t  nh n th c,ả ạ ứ ể ọ ự ả ệ ự ậ ứ  

t  đó h c sinh m i có nh ng bài h c sâu s c th m thía.ừ ọ ớ ữ ọ ắ ấ

­ Chuyên đ  cũng là c  h i đ  cho các đ ng chí giáo viên đề ơ ộ ể ồ ượ  cnghiên c u, th o lu n, trao đ i ki n th c, kinh nghi m trong vi c thi t kứ ả ậ ổ ế ứ ệ ệ ế ế bài gi ng sao cho phù h p v i đ i tả ợ ớ ố ượng và m c đích d y h c, giáo d c.ụ ạ ọ ụ

   ­> T  đó góp ph n th c hi n t t đ i m i phừ ầ ự ệ ố ổ ớ ương pháp và hình 

th c t  ch c d y h c, đ i m i phứ ổ ứ ạ ọ ổ ớ ương pháp ki m tra đánh giá k t quể ế ả 

h c t p c a h c sinh trong giai đo n hi n nay.ọ ậ ủ ọ ạ ệ

* V i ph  huynh h c sinh:th y rõ hi u qu  h c t p c a con em quaớ ụ ọ ấ ệ ả ọ ậ ủ  phong thái t  tin, thái đ  say mê, ch t lự ộ ấ ượng h c t p t  đó đ t ni m tinọ ậ ừ ặ ề  vào th y cô và nhà trầ ường. 

2.2. Đi u ki n và kh  năng áp d ngề ệ ả ụ

 a, Đi u ki n áp d ng: ề ệ ụ+ V  phía h c sinh: Các em c n phát huy tính tích c c, ch  đ ng,ề ọ ầ ự ủ ộ  sáng t o c a mình, tránh h c chay, h c v t, th  đ ng ạ ủ ọ ọ ẹ ụ ộ

 + V  phía giáo viên: Giáo viên ph i th c s  kh i d y đề ả ự ự ơ ậ ược h ngứ  thú, say mê trong h c t p và chuy n giao nhi m v  h c t p cho h c sinh.ọ ậ ể ệ ụ ọ ậ ọ  giáo viên xây d ng k  ho ch gi ng d y phù h p v i đ i tự ế ạ ả ạ ợ ớ ố ượng và m cụ  tiêu giáo d c.ụ

+ V  phía t  nhóm chuyên môn: Tích c c đ i m i hình th c sinhề ổ ự ổ ớ ứ  

ho t t  nhóm chuyên môn theo hạ ổ ướng nghiên c u bài d y, m nh d n giaoứ ạ ạ ạ  

b, Kh  năng áp d ng:ả ụ

­ Đ  tài sáng ki n c a chúng tôi có th  áp d ng r ng rãi v i m iề ế ủ ể ụ ộ ớ ọ  giáo viên và nhi u c p h cề ấ ọ

    +V  m t n i dung: Sáng ki n c a chúng tôi r t kh  thi v i ti tề ặ ộ ế ủ ấ ả ớ ế  

d y h c tác ph m văn h c theo đ c tr ng th  lo i  môn ng  văn   c pạ ọ ẩ ọ ặ ư ể ạ ữ ở ấ  Trung h c.ọ

   + V  m t phề ặ ương pháp: v n d ng phậ ụ ương pháp t  h c, t  nghiênự ọ ự  

c u   các môn h c khác nhau trong các c p h c.ứ ở ọ ấ ọ

Chúng tôi xin cam đoan m i thông tin nêu trong đ n là trung th c,ọ ơ ự  đúng s  th t và hoàn toàn ch u trách nhi m trự ậ ị ệ ước pháp lu t.ậ

3.N I DUNG SÁNG KI NỘ Ế

3.1. M t s  v n đ  v  lo i th  văn h cộ ố ấ ề ề ạ ể ọ

      3.1.1. Quan ni m v  lo i th  và vi c phân chia lo i thệ ề ạ ể ệ ạ ể

      Hình th c t  ch c tác ph m văn h c đ c xác đ nh trong lo i(lo i hình,ứ ổ ứ ẩ ọ ượ ị ạ ạ  

ch ng lo i) và th (th  tài, th  lo i). Lo i là phủ ạ ể ể ể ạ ạ ương th c t n t i chung; th  làứ ồ ạ ể  

s  hi n th c hóa c a lo i. Ph n l n các nhà nghiên c  đ u tán thành phân cácự ệ ự ủ ạ ầ ớ ứ ề  tác ph m văn h c làm ba lo i l n: tr  tình (l y c m xúc, suy nghĩ, tâm tr ng conẩ ọ ạ ớ ữ ấ ả ạ  

người làm đ i tố ượng th  hi n ch  y u), t  s  (dùng l i k , miêu t  đ  xâyể ệ ủ ế ự ự ờ ể ả ể  

d ng c t truy n, kh c h a tính cách nhân v t, d ng lên nh ng b c tranh v  đ iự ố ệ ắ ọ ậ ự ữ ứ ề ờ  

s ng) và k ch (thông qua l i tho i và hành đ ng c a ố ị ờ ạ ộ ủ nhân v t mà tái hi n nh ngậ ệ ữ  xung đ t xã h i). Lo i tr  tình có các th : th  ca, khúc ngâm…Lo i t  sộ ộ ạ ữ ể ơ ạ ự ự có các th :ể  truy n, kí…Lo i k ch có các th : chính k ch, bi k ch, hài k ch…ệ ạ ị ể ị ị ị

  Lo i th  văn h c thu c v  ý th c, v  cách th  hi n cu c s ng trong vănạ ể ọ ộ ề ứ ề ể ệ ộ ố  

h c cũng nh  cách c u t o và bi u hi n n i dung trong tác ph m văn h c cọ ư ấ ạ ể ệ ộ ẩ ọ ụ 

th  Tác ph m văn h c t n t i trong nh ng hình th c c a các lo i th  văn h c.ể ẩ ọ ồ ạ ữ ứ ủ ạ ể ọ  Không có tác ph m nào t n t i ngoài hình th c quen thu c c a lo i th  Phânẩ ồ ạ ứ ộ ủ ạ ể  tích m t tác ph m v  n i dung cũng nh  ngh  thu t không th  xem nh  đ cộ ẩ ề ộ ư ệ ậ ể ẹ ặ  

tr ng lo i th ư ạ ể

      Theo Tr n Thanh Đ m, lo i th  bao g m lo i (lo i hình) và th  (th  tài).ầ ạ ạ ể ồ ạ ạ ể ể  Theo Nguy n Th  D  Khánh, lo i th  g m lo i (lo i hình) và th  (th  th , thễ ị ư ạ ể ồ ạ ạ ể ể ơ ể văn). T  đây, chúng ta có th  hi u m t cách th ng nh t v  lo i th  Chúng g mừ ể ể ộ ố ấ ề ạ ể ồ  các nhóm l n nh t là lo i, m i lo i có nh ng nhóm nh  h n là th  (ho c thớ ấ ạ ỗ ạ ữ ỏ ơ ể ặ ể 

lo i, th  tài).ạ ể

   Sáng tác văn h c h t s c đa d ng, phong phú, vì th  đ  thọ ế ứ ạ ế ể ưởng th c, nghiênứ  

c u, phê bình, n m b t các qui lu t c a văn h c, ngứ ắ ắ ậ ủ ọ ười ta có nhu c u phân lo iầ ạ  các th  lo i c a các tác ph m văn h c. Đó là m t công vi c vì hai nguyên nhân.ể ạ ủ ẩ ọ ộ ệ  

M t làộ  b n thân th  lo i ả ể ạ r t ph c t p và hai là ấ ứ ạ có nhi u cách phân lo i khácề ạ  nhau

        Các th  lo i văn h c đã nhi u l i luôn   trong s  v n đ ng, thay đ i, pha tr nể ạ ọ ề ạ ở ự ậ ộ ổ ộ  vào nhau. Trong ti n trình đ i s ng, m t s  th  lo i do không thích h p đã b  lo i b ,ế ờ ố ộ ố ể ạ ợ ị ạ ỏ  

m t s  th  lo i m i n y sinh và thay th  Các hi n t ng đó làm khó cho công vi cộ ố ể ạ ớ ả ế ệ ượ ệ  phân lo i. Tiêu chí phân lo i cũng r t nhi u. Phân lo i v  ngôn ng , v  ph ng th cạ ạ ấ ề ạ ề ữ ề ươ ứ  

c u t o hình t ng, v  dung l ng dài ng n. Các tiêu chí làm cho vi c phân lo iấ ạ ượ ề ượ ắ ệ ạ  không kh i ch ng chéo, và nhìn chung s  phân lo i ch  có th  mang tính ch t t ngỏ ồ ự ạ ỉ ể ấ ươ  

đ i.ố

       Cho đ n nay ph  bi n v n t n t i cách chia ba và cách chia b n. Cách chiaế ổ ế ẫ ồ ạ ố  

ba có t  th i c  đ i, t  th i Aristote, văn h c đừ ờ ổ ạ ừ ờ ọ ược chia làm ba lo i theo phạ ươ  ng

th c, phứ ương ti n bi u đ t c a chúng: t  s , tr  tình, k ch. Cách chia b n xu tệ ể ạ ủ ự ự ữ ị ố ấ  

hi n mu n h n, chia văn h c làm b n lo i: th  ca, ti u thuy t,  k ch, kí (t nệ ộ ơ ọ ố ạ ơ ể ế ị ả  văn).    Vào th  k  XIX, nhà lí lu n văn h c Nga là Belinski cũng chia tác ph mế ỉ ậ ọ ẩ  văn h c thành ba lo i: t  s , tr  tình, k ch. Ông cho r ng, “chia th  ca (văn h c)ọ ạ ự ự ữ ị ằ ơ ọ  làm ba lo i: t  s , tr  tình, k ch là xu t phát t  ý nghĩa c a vi c nh n th c chânạ ự ự ữ ị ấ ừ ủ ệ ậ ứ  

lí, cũng t c là trên tinh th n nh n th c­ xu t phát t  m i quan h  qua l i gi aứ ầ ậ ứ ấ ừ ố ệ ạ ữ  

ch  th  v i đ i tủ ể ớ ố ượng­ khách th  nh n th c. Th  tr  tình bi u hi n phể ậ ứ ơ ữ ể ệ ươ  ng

di n ch  quan c a m t con ngệ ủ ủ ộ ười, đem con người bên trong ph i bày ra tr cơ ướ  

m t chúng ta, do đó toàn b  là c m xúc, tình c m, âm nh c. Th  t  s  là miêu tắ ộ ả ả ạ ơ ự ự ả khách quan m t s  ki n đã hoàn thành, là nhà ngh  sĩ đã ch n cho chúng ta m tộ ự ệ ệ ọ ộ  

đi m thích h p nh t đ  bày t  t t c  m i phể ợ ấ ể ỏ ấ ả ọ ương diên, làm thành m t b c tranhộ ứ  cho chúng ta xem. Th  k ch là s  đi u hòa hai phơ ị ự ề ương di n trên, ch  quan, trệ ủ ữ tình và khách quan, t  s  Trình bày ra trự ự ước m t chúng ta, không ph i là s  ki nắ ả ự ệ  

đã hoàn thành, mà là đang th c hi n; không ph i nhà th  đang thông báo s  vi cự ệ ả ơ ự ệ  cho   ta,   mà   là   t ng   nhân   v t   xu t   hi n   nói   v i   chúng   ta”.ừ ậ ấ ệ ớ

      T  truy n th ng trên, trong lí lu n văn h c phừ ề ố ậ ọ ương Tây th nh hành cáchị  chia văn h c làm ba lo i. Theo truy n th ng đó, lo i t  s  bao g m các th  lo iọ ạ ề ố ạ ự ự ồ ể ạ  

s  thi (anh hùng ca), th  t  s  (truy n th ), ti u thuy t…; lo i tr  tình bao g mử ơ ự ự ệ ơ ể ế ạ ữ ồ  

các th  lo i nh  th  tr  tình, văn xuôi tr  tình; lo i k ch bao g m bi k ch, hàiể ạ ư ơ ữ ữ ạ ị ồ ị  

D a theo tiêu chí lo i hình n i dung th  lo i, nhà nghiên c u Nga G.ự ạ ộ ể ạ ứ  Pospelov l i chia ra các lo i th n tho i s  thi, th  s  và đ i t  D a theo tiêu chíạ ạ ầ ạ ử ế ự ờ ư ự  miêu t  cu c s ng đã hoàn thành và ch a hoàn thành, nhà nghiên c u M. Bakhtinả ộ ố ư ứ  

đ a ra các th  lo i văn h c s  thi và các th  lo i ti u thuy t.ư ể ạ ọ ử ể ạ ể ế

   Trung Qu c và Vi t Nam t  x a, do quan niêm văn s  b t phân, ngỞ ố ệ ừ ư ử ấ ườ  i

ta chia văn h c ra làm hai lo i chính theo hình th c ngôn t  là th  và văn. Cácọ ạ ứ ừ ơ  tuy n  t p  văn  h c  l n  trong  l ch  s  văn   h c  cũng   chia  ra  nh  th ,  ví  dể ậ ọ ớ ị ử ọ ư ế ụ 

như Hoàng Vi t thi tuy n, Hoàng Vi t văn tuy n ệ ể ệ ể  do Bùi Huy Bích (1744­1818) 

so n. Cho đ n nh ng năm 60 th  k  XX xu t hi n bạ ế ữ ế ỉ ấ ệ ộ H p tuy n th  văn Vi t ợ ể ơ ệ   Nam do nhi u h c gi  ch  trì, sau đó xu t hi n bề ọ ả ủ ấ ệ ộ Th  văn Lí Tr n ơ ầ  do Vi nệ  Văn h c ch  trì. Các tên sách đ u cho th y quan ni m chia hai m ng văn th  r tọ ủ ề ấ ệ ả ơ ấ  

th nh hành.ị

 3.1.2. Nh ng mâu thu n và t n t iữ ẫ ồ ạ

      Các cách phân lo i đã trình bày   trên đ u có nh ng  u đi m và nhạ ở ề ữ ư ể ượ  c

đi m, nói chung đ u có tính ch t tể ề ấ ương đ i. Đó là vì, m t là m i khái quát vố ộ ọ ề 

lo iạ  th  văn h c x aể ọ ư  nay nói chung không bao gi  đ y đ  Th  hai không m tờ ầ ủ ứ ộ  tiêu chí phân lo i văn h c nào có th  lo i tr  đạ ọ ể ạ ừ ược các tiêu chí khác. Th  ba, cácứ  

th  và các lo i văn h c không ng ng xâm nh p vào nhau, t o thành các lo iể ạ ọ ừ ậ ạ ạ  trung gian. Ch n cách nào đ u nh m m t m c đích ti n l i nào đó trong vi cọ ề ằ ộ ụ ệ ợ ệ  

      + Sân kh u dân gian: g m các th  chèo, tu ng, múa r i.ấ ồ ể ồ ố

      + K ch hi n đ i: g m các th  bi k ch, hài k ch, chính k ch.ị ệ ạ ồ ể ị ị ị

      Cách phân lo i trên là c n thi t khi bạ ầ ế ước đ u ti p c n các tác ph m vănầ ế ậ ẩ  

h c trong nhà trọ ường. Tuy nhiên, trong th c t , m t s  tác ph m thu c th  lo iự ế ộ ố ẩ ộ ể ạ  này nh ng l i mang tính ch t c a lo i khác. T c là t n t i v n đ  “ch t c aư ạ ấ ủ ạ ứ ồ ạ ấ ề ấ ủ  

lo i” trong th  Ch ng h n nh  m t truy n ng n giàu ch t tr  tình, m t bài thạ ể ẳ ạ ư ộ ệ ắ ấ ữ ộ ơ giàu ch t t  s , hay m t truy n ng n giàu ch t k ch… Chúng ta c n th n tr ngấ ự ự ộ ệ ắ ấ ị ầ ậ ọ  

N u ch  chú ý vào th  mà quên đi tính ch t lo i trong th  trong tác ph m, chúngế ỉ ể ấ ạ ể ẩ  

ta r t d  phân tích tác ph m m t cách r p khuôn, sai l ch. Nh  v y, chúng taấ ễ ẩ ộ ậ ệ ư ậ  

c n quan tâm và tìm ra các phầ ương pháp, bi n pháp thích h p đ  gi i quy tệ ợ ể ả ế  

nh ng t n t i và mâu thu n này trong quá trình d y h c tácữ ồ ạ ẫ ạ ọ

  3. 2. V n đ  d y h c tác ph m văn chấ ề ạ ọ ẩ ương theo lo i thạ ể

      3.2.1. Ngườ ại d y b  chi ph i b i “th ” nhi u h n “tính ch t c a ị ố ở ể ề ơ ấ ủ

tr  tình, chú ý khai thác hình  nh, v n, nh p đi u… trong tác ph m. “Chuy nữ ả ầ ị ệ ẩ ệ  tình” gi a tác gi  và Hoàng Th  Kim Cúc ch  là m t y u t  đ  ta hi u thêm vữ ả ị ỉ ộ ế ố ể ể ề tác ph m ch  không ph i là căn c  đ  phân tích tác ph m.ẩ ứ ả ứ ể ẩ

      Nguyên nhân chính c a tình tr ng trên là do giáo viên ch a xác đ nh lo iủ ạ ư ị ạ  

th  c a tác ph m ho c ch a chú ý đ n đ c đi m c a lo i th  c a tác ph m.ể ủ ẩ ặ ư ế ặ ể ủ ạ ể ủ ẩ  

Vi c không xác đ nh lo i th  c a tác ph m cũng nh  ch a chú ý đ n đ c đi mệ ị ạ ể ủ ẩ ư ư ế ặ ể  

c a lo i th  c a tác ph m khi phân tích tác ph m văn chủ ạ ể ủ ẩ ẩ ương cũng gi ng nhố ư 

vi c không xác đ nh gi i tính ho c ch a chú ý đ n đ c đi m gi i tính khi phânệ ị ớ ặ ư ế ặ ể ớ  tích, nh n xét, đánh giá m t con ngậ ộ ười. Tình tr ng này khi n cho vi c phân tích,ạ ế ệ  

nh n xét, đánh giá mang tính r p khuôn, võ đoán.ậ ậ

      3.2.2. Vi c xác đ nh lo i th  là v n đ  m u ch t trong d y h c tác ph mệ ị ạ ể ấ ề ấ ố ạ ọ ẩ  văn ch ngươ   

       Không xác đ nh rõ “ch t c a lo i” trong th  d  d n đ n tình tr ng khiị ấ ủ ạ ể ễ ẫ ế ạ  

th y th , ta d y th  tr  tình, khi g p truy n, ta d y h c theo tinh th n văn xuôiấ ơ ạ ơ ữ ặ ệ ạ ọ ầ  

t  s  Xa r i b n ch t lo i th  c a tác ph m chính là xa r i tác ph m c  v  linhự ự ờ ả ấ ạ ể ủ ẩ ờ ẩ ả ề  

h n và th  xác. Vì th , có th  nói, xác đ nh lo i th  là v n đ  m u ch t trongồ ể ế ể ị ạ ể ấ ề ấ ố  

vi c d y h c tác ph m văn chệ ạ ọ ẩ ương

       Trước khi tìm hi u m t tác ph m, chúng ta c n xác đ nh lo i th , xácể ộ ẩ ầ ị ạ ể  

đ nh “ch t c a lo i” trong th  trong tác ph m. Đ  nh n bi t “ch t c a lo i”ị ấ ủ ạ ể ẩ ể ậ ế ấ ủ ạ  trong th  trong m t tác ph m, chúng ta c n chú ý đ n đ c đi m c a lo i. Sauể ộ ẩ ầ ế ặ ể ủ ạ  đây là m t s  đ c đi m c a lo i t  s , tr  tình và k ch.ộ ố ặ ể ủ ạ ự ự ữ ị

       ­ Lo i t  sạ ự ự ph n ánh đ i s ng trong tính khách quan (tả ờ ố ương đ i) c a nó­ố ủ  qua con người, hành vi, s  ki n đự ệ ược k  l i b i m t ngể ạ ở ộ ườ ểi k  chuy n nào đó.ệ

Tác ph m t  s  h u nh  không b  h n ch  b i không gian và th i gian. Nó cóẩ ự ự ầ ư ị ạ ế ở ờ  

th  k  v  nh ng kho nh kh c hay nh ng s  ki n x y ra hàng trăm năm. T mể ể ề ữ ả ắ ữ ự ệ ả ầ  bao quát cu c s ng trong tác ph m r ng l n. Nh p đi u trong tác ph m nhìnộ ố ẩ ộ ớ ị ệ ẩ  chung là khoan thai

       Nhân v t t  s  đậ ự ự ược kh c h a đ y đ n nhi u m t: bên trong, bên ngoài, c  ắ ọ ầ ặ ề ặ ả

đi u nói ra và không nói ra, c  ý nghĩ và c  cái nhìn, c  c m xúc, tình c m, ý ề ả ả ả ả ả

th c và vô th c, c  quá kh , hi n t i và tứ ứ ả ứ ệ ạ ương lai

H  th ng chi ti t ngh  thu t c a tác ph m t  s  phong phú, đa d ng, b  b n ệ ố ế ệ ậ ủ ẩ ự ự ạ ề ộ

h n hai lo i tr  tình và k ch.ơ ạ ữ ị

Tác ph m t  s  nào cũng có hình tẩ ự ự ượng người tr n thu t c a nó. Hìnhầ ậ ủ  

tượng người tr n thu t, k  chuy n r t đa d ng: khách quan, ngôi th  nh t,ầ ậ ể ệ ấ ạ ứ ấ  thông su t, thông su t có ch n l a… và cũng có khi ngố ố ọ ự ườ ểi k  chuy n nh  m tệ ư ộ  

nhân v t… khi nh p thân, khi gián cách, khi đ ng ngoài, khi hòa nh p… ít nhi uậ ậ ứ ậ ề  

ta v n nh n ra thái đ  c a h ẫ ậ ộ ủ ọ

 L i văn c a lo i t  s  có th  là văn v n hay văn xuôi nh ng luôn hờ ủ ạ ự ự ể ầ ư ướ  ng

ngườ ọi đ c ra th  gi i đ i tế ớ ố ượng, khác h n l i tr  tình hẳ ờ ữ ướng s  chú ý t i c mự ớ ả  xúc, ý đ nh ch  quan c a ngị ủ ủ ười nói, khác h n l i tho i trong k ch.ẳ ờ ạ ị

      L i nói c a nhân v t t  s  là m t thành ph n, m t y u t  c a văn t  s  ờ ủ ậ ự ự ộ ầ ộ ế ố ủ ự ự

Nó xu t hi n g n li n v i s  miêu t  Trong t  s , không có ch  cho nh ng l i ấ ệ ắ ề ớ ự ả ự ự ỗ ữ ờ

th  l  tr  tình đ c l p, hay t  bi u hi n m t cách tr c ti p, cái đó ch  y u dànhổ ộ ữ ộ ậ ự ể ệ ộ ự ế ủ ế  cho nhân v t. Chính vì v y mà trong t  s  v n ch p nh n ngôn ng  đa thanh, đa ậ ậ ự ự ẫ ấ ậ ữnghĩa, n a tr c ti p, n a gián ti p.ử ự ế ủ ế

Văn t  s  có ch c năng tái hi n, phân tích s  v t qua miêu t  và thuy t minh. ự ự ứ ệ ự ậ ả ế

Vi c kh ng đ nh lo i t  s  ph i căn c  trên c  n i dung và ngh  thu t. Nó cũngệ ẳ ị ạ ự ự ả ứ ả ộ ệ ậ  mang nh ng ch  đ : l ch sữ ủ ề ị ử  dân t c, th  s  đ o đ c và đ i t ộ ế ự ạ ứ ờ ư

­  Lo i tr  tìnhạ ữ  bi u hi n tr c ti p th  gi i ch  quan c a con ngể ệ ự ế ế ớ ủ ủ ười. 

Trong tác ph m tr  tình, tình c m, c m xúc, tâm tr ng, suy nghĩ   đẩ ữ ả ả ạ ược trình bày tr c ti p và làm thành n i dung ch  y u c a tác ph m. Tác gi  có th  bi u ự ế ộ ủ ế ủ ẩ ả ể ể

hi n c m xúc cá nhân mình mà không c n kèm theo b t c  m t s  miêu t  bi n ệ ả ầ ấ ứ ộ ự ả ế

c , s  ki n nào.ố ự ệ

        Tác ph m tr  tình bi u hi n c m xúc ch  quan c a nhà th  nh ng đi u đó ẩ ữ ể ệ ả ủ ủ ơ ư ềcũng được xác l p trong m i quan h  gi a con ngậ ố ệ ữ ười và th c t i khách quan b iự ạ ở  

vì m i c m xúc, tâm tr ng, suy nghĩ c a con ngọ ả ạ ủ ười bao gi  cũng đ u là c m xúcờ ề ả  

v  cái gì, tâm tr ng trề ạ ước v n đ  gì Do đó, hi n tấ ề ệ ượng cu c s ng v n độ ố ẫ ược 

th  hi n trong tác ph m tr  tình. Tác ph m tr  tình v n coi tr ng vi c miêu t  ể ệ ẩ ữ ẩ ữ ẫ ọ ệ ảcác s  v t, hi n tự ậ ệ ượng trong đ i s ng khách quan b ng các chi ti t chân th t, ờ ố ằ ế ậsinh đ ng. Nh ng chi ti t chân th t, sinh đ ng trong đ i s ng d  khêu g i ộ ữ ế ậ ộ ờ ố ễ ợ

nh ng tình c m sâu s c, m i m  Có đi u nh ng chi ti t trong tác ph m tr  tìnhữ ả ắ ớ ẻ ề ữ ế ẩ ữ  bao gi  cũng h t s c cô đ ng, súc tích.ờ ế ứ ọ

       Tác ph m tr  tình bao gi  cũng mang đ m d u  n riêng c a nhà th  Ðó là ẩ ữ ờ ậ ấ ấ ủ ơ

nh ng n i ni m ch  quan th m kín nh ng khi sáng tác nhà th  luôn luôn nâng ữ ỗ ề ủ ầ ư ơmình lên thành người mang tâm tr ng, c m xúc, suy nghĩ cho m t lo i ngạ ả ộ ạ ười, 

m t th  h  và c  nh ng chân lí ph  bi n Ngộ ế ệ ả ữ ổ ế ười ta thường nói đ n t  chân tr iế ừ ờ  

c a cái "tôi" đ n chân tr i c a cái "ta", "t  chân tr i c a m t ngủ ế ờ ủ ừ ờ ủ ộ ườ ếi đ n chân 

tr i c a t t c " cũng trên ý nghĩa này.ờ ủ ấ ả

Trong tác ph m tr  tình có nhân v t tr  tình và nhân v t trong tác ph m ẩ ữ ậ ữ ậ ẩ

tr  tình. Nhân v t trong tác ph m tr  tình là đ i tữ ậ ẩ ữ ố ượng đ  nhà th  g i g m tâm ể ơ ử ắ

s , c m xúc, suy nghĩ  c a mình, là nguyên nhân tr c ti p khêu g i ngu n c m ự ả ủ ự ế ợ ồ ả

h ng cho tác gi  Nhân v t tr  tình không ph i là đ i tứ ả ậ ữ ả ố ượng đ  nhà th  miêu t  ể ơ ả

mà chính là nh ng c m xúc, ý nghĩ, tình c m, tâm tr ng, suy t v  l  s ng và ữ ả ả ạ ư ề ẽ ốcon ngườ ượi đ c th  hi n trong tác ph m. Ph n l n nhân v t tr  tình xu t hi n ể ệ ẩ ầ ớ ậ ữ ấ ệ

v i t  cách là nh ng tình c m, tâm tr ng, suy t  c a chính b n thân nhà th  ớ ư ữ ả ạ ư ủ ả ơTuy nhiên, có nhi u trề ường h p nhân v t tr  tình không ph i là hi n thân c a ợ ậ ữ ả ệ ủtác gi  Do tính ch t tiêu bi u, khái quát c a nhân v t tr  tình nên nhà th  có thả ấ ể ủ ậ ữ ơ ể 

tưởng tượng, hóa thân vào đ i tố ượng đ  xây d ng nhân v t tr  tình theo qui lu tể ự ậ ữ ậ  

đi n hình hóa trong sáng t o ngh  thu t. Có th  coi đây là nh ng nhân v t tr  ể ạ ệ ậ ể ữ ậ ữtình nh p vai.ậ

L i văn trong tác ph m tr  tình đòi h i b c l  nh ng tình c m m nh ờ ẩ ữ ỏ ộ ộ ữ ả ạ

m , nh ng ý t p trung, hàm súc do đó nó ph i tìm cho mình nh ng l i văn phù ẽ ữ ậ ả ữ ờ

h p v i yêu c u gây  n tợ ớ ầ ấ ượng m nh, không ph i ch  b ng ý nghĩa c a t  mà ạ ả ỉ ằ ủ ừcòn b ng c  âm thanh, nh p đi u c a t  ng  n a. Không ph i ng u nhiên mà ằ ả ị ệ ủ ừ ữ ữ ả ẫnhi u ngề ười kh ng đ nh đ c đi m quan tr ng nh t c a l i văn trong tác ph m ẳ ị ặ ể ọ ấ ủ ờ ẩ

tr  tình là giàu nh c tính. Nh c tính này, do đ c đi m ngôn ng  c a t ng dân ữ ạ ạ ặ ể ữ ủ ừ

t c, độ ược 

bi u hi n khác nhau.ể ệ

­ Lo i k chạ ị  có hai lo i: k ch b n văn h c và ngh  thu t sân kh u k ch.ạ ị ả ọ ệ ậ ấ ị  Ngh  thu t sân kh u k ch mang tính ch t t ng h p bao g m nhi u ho t đ ngệ ậ ấ ị ấ ổ ợ ồ ề ạ ộ  

c a di n viên, đ o di n, hóa trang, ánh sáng, âm thanh… K ch b n văn h c chủ ễ ạ ễ ị ả ọ ỉ 

là m t y u t , dù đó có th  là m t trong nh ng y u t  đ u tiên và quan tr ngộ ế ố ể ộ ữ ế ố ầ ọ  

K ch b n văn h c đị ả ọ ược vi t ra ch  y u là đ  di n trên sân kh u trế ủ ế ể ễ ấ ước 

m t t p th  khán gi  trong m t th i gian nh t đ nh nên nhà văn không th  xây ộ ậ ể ả ộ ờ ấ ị ể

d ng k ch b n v i m t th i gian quá dài v i nhi u nhân v t qua nh ng không ự ị ả ớ ộ ờ ớ ề ậ ữgian r ng l n nh  trong ti u thuy t. Ngoài ra, nhân v t còn ph i “sân kh u hóa” ộ ớ ư ể ế ậ ả ấ

t t c  nh ng gì đấ ả ữ ược miêu t  Nh ng s  ki n, di n bi n c a c t truy n ph i ả ữ ự ệ ễ ế ủ ố ệ ả

được xây d ng th  nào cho phù h p v i vi c th  hi n m t cách tr c ti p trên ự ế ợ ớ ệ ể ệ ộ ự ếsân kh u thông qua hành đ ng, ngôn ng  c a di n viên. Nh  v y, có th  nói, ấ ộ ữ ủ ễ ư ậ ể

k ch b n là m t tác ph m văn h c hoàn ch nh nh ng đ ng th i g n bó ch t ch  ị ả ộ ẩ ọ ỉ ư ồ ờ ắ ặ ẽ

v i ớ ngh  thu t sân kh u. Chính ngh  thu t này đã qui đ nh nh ng đ c đi m c a k ch ệ ậ ấ ệ ậ ị ữ ặ ể ủ ị

xung đ t khác nhau. Có xung đ t bi u hi n c a s  đè nén, gi ng co, ch ng đ iộ ộ ể ệ ủ ự ằ ố ố  

gi a các l c lữ ự ượng, có xung đ t độ ược bi u hi n qua s  đ u tranh n i tâm c aể ệ ự ấ ộ ủ  

m t nhân v t, có xung đ t là s  đ u trí căng th ng và lí l  đ  thuy t ph c đ iộ ậ ộ ự ấ ẳ ẽ ể ế ụ ố  

Xung đ t k ch độ ị ược tri n khai thông qua các hành đ ng. Hành đ ng là cể ộ ộ ơ 

s  c a tác ph m k ch. Hành đ ng là nh ng ho t đ ng bao g m c  ngôn ng , cở ủ ẩ ị ộ ữ ạ ộ ồ ả ữ ử 

ch , thái đ , quan h …c a con ngỉ ộ ệ ủ ười trong cu c s ng xung quanh. Trong k ch,ộ ố ị  hành đ ng độ ược th  hi n qua suy nghĩ c a nhân v t, qua hành vi, đ ng tác, ngônể ệ ủ ậ ộ  

Ði m khác nhau c  b n gi a tác ph m k ch v i tác ph m t  s  là k ch ể ơ ả ữ ẩ ị ớ ẩ ự ự ịkhông có nhân v t ngậ ườ ểi k  chuy n.ệ

Tác ph m k ch đẩ ị ược vi t ra ch  y u là đ  di n trên sân kh u, b  h n ch  ế ủ ế ể ễ ấ ị ạ ế

b i không gian và th i gian nên s  lở ờ ố ượng nhân v t không th  quá nhi u nh  ậ ể ề ưtrong các tác ph m t  s  và cũng không đẩ ự ự ược kh c h a t  m , nhi u măt. Do đó, ắ ọ ỉ ỉ ềtính cách nhân v t trong k ch t p trung, n i b t vàxác đ nh nh m gây  n tậ ị ậ ổ ậ ị ằ ấ ượng mãnh li t và sâu s c cho khán gi ệ ắ ả

Nhân v t c a k ch thậ ủ ị ường ch a đ ng nh ng cu c đ u tranh n i tâm. Doứ ự ữ ộ ấ ộ  

đ c tr ng c a k ch là xung đ t nên khi đ ng trặ ư ủ ị ộ ứ ước nh ng xung đ t đó, conữ ộ  

ngườ ắi b t bu c ph i hành đ ng và vì v y, con ngộ ả ộ ậ ười không th  không đ n đo,ể ắ  suy nghĩ, cân nh c, băn khoăn, d n v t…Dĩ nhiên đ c tr ng này cũng đắ ằ ặ ặ ư ược thể 

hi n trong các lo i văn h c khác nh ng rõ ràng đệ ạ ọ ư ược th  hi n t p trung và phể ệ ậ ổ 

đ i tho i trong k ch s c s o, sinh đ ng và có tác d ng h  tố ạ ị ắ ả ộ ụ ỗ ương v i nhau nh mớ ằ  

th  hi n k ch tính. Ð c tho i là l i nhân v t t  nói v i mình, qua đó b c lể ệ ị ộ ạ ờ ậ ự ớ ộ ộ 

nh ng d n v t n i tâm và nh ng ý nghĩa th m kín. Bàng tho i là nói v i khánữ ằ ặ ộ ữ ầ ạ ớ  

gi  Có khi đang đ i đáp v i m t nhân v t khác, b ng d ng nhân v t ti n g nả ố ớ ộ ậ ỗ ư ậ ế ầ  

đ n và hế ướng v  khán gi  nói vài câu đ  phân tr n, gi i thích m t c nh ng ,ề ả ể ầ ả ộ ả ộ  

m t tâm tr ng c n độ ạ ầ ược chia s  ẻ