Tài liệu Báo cáo " Trao đổi một số ý kiến về sử dụng ngôn ngữ mô tả khi áp dụng AACR2 trong biên mục ở Việt Nam " pot

ỨNG DỤNG DDC VÀ AACR2 TRAO ĐỔI MỘT SỐ ý kiếN VỀ SỬ DỤNG NGÔN NGỮ MÔ Tả KHI AP DUNG AACR2 TRONG BIEN MỤC Ở VIỆT NAM lên mục tài liệu thư viện là một B trong những hoạt động nghiệp vụ F

ỨNG DỤNG DDC VÀ AACR2

TRAO ĐỔI MỘT SỐ ý kiếN VỀ SỬ DỤNG NGÔN NGỮ MÔ Tả KHI AP DUNG AACR2 TRONG BIEN MỤC Ở VIỆT NAM

lên mục tài liệu thư viện là một

B trong những hoạt động nghiệp vụ

F hết sức cơ bản của công tác

thông tin - thư viện Biên mục góp phần

quan trọng vào việc kiểm soát thư mục

không chỉ của từng thư viện, cơ quan

thông tin, mà của cả quốc gia, khu vực

và toàn cầu Tiêu chuẩn hoá biên mục

luôn là một yêu cầu sống còn mà mọi

thư viện cần tuân thủ Ở Việt Nam, việc

- tiêu chuẩn hoá công tác biên mục tài liệu

cũng được chú ý từ lâu Năm 2007, Bộ

Văn hóa - Thông tin nay là Bộ Văn hoá,

Thể thao và Du lịch, đã có khuyến nghị

thống nhất áp dụng AACR2 trong việc

mô tả tài liệu thư viện cho các thư viện ở

Việt Nam

Trung tâm Thông tin Khoa học và

Công nghệ Quốc gia với sự tài trợ của tổ

chức The Atlantic Philantropies cũng đã

tiến hành dịch AACR2 sang tiếng Việt và

chuẩn bị phát hành Nhân đọc bài viết

"Về vấn đề áp dụng thống nhất AACR2

trong giảng dạy và công tác biên mục ở

các cơ quan thông tin, thư viện Việt

Nam" [2] của tác giả Nguyễn Thị Đào

đăng trong Tạp chí Thư viện Việt Nam

số 2(14), tháng 4/2008, tôi thiết nghĩ

cần có một sự thảo luận trong cộng

đồng thông tin thư viện Việt Nam về một

số vấn dé liên quan đến áp dụng Quy

tắc biên mục Anh - Mỹ (xuất bản lần

2 -viết tắt là AACR2) với mong muốn

đi đến một sự đồng thuận, tạo ra một

cách hiểu thống nhất, áp dụng thống

nhất trong toàn hệ thống Tuy nhiên, vì

vấn đề áp dụng AACR2 là rất rộng và đa

Tap chi THU VIEN VIET NAM

THS CAO MINH KIỀM Trung tam thông tin KH&CN Quốc gia

dạng nên trong khuôn khổ bài trao đổi

này, tác giả bài viết xin chỉ tập trung vào một vấn đề nhỏ là ngôn ngữ mô tả và sử dụng một số từ viết tắt chỉ định dùng

trong biên mục

1 Xác định ngôn ngữ mô tả 1.1 Tiếng Việt cần được coi là ngôn ngữ mô tả đối với cơ quan thông tin, thư viện Việt Nam

Đối với công tác biên mục, xác định ngôn ngữ mô tả có ý nghĩa quan trọng Quy tắc 0.12 của AACR2 nêu: "Trong

quy tắc có một số chỗ mà ở đó những

quyết định được dựa trên cơ sở ngôn ngữ

và trong đó ngôn ngữ tiếng Anh được

ưu tiên chọn lựa Những người áp dụng quy tắc mà không sử dụng tiếng Anh như ngôn ngữ làm việc cần thay các

từ tiếng Anh ưu tiên bằng những từ ưu tiên tương ứng trong ngôn ngữ làm việc của mình Những bản dịch được ủy quyền cũng sẽ thực hiện như vậy" [3,4] Với quy tắc 0.12 này, trước hết phải xác định cơ quan biên mục chọn ngôn ngữ gì làm ngôn ngữ làm việc (nói cách khác là xác định ngôn ngữ biên mục) Đối với Việt Nam, chúng ta nên thống

nhất nếu cơ quan biên mục là các tổ

chức thông tin, thư viện Việt Nam, thực hiện biên mục trước hết là cho người Việt Nam thì ngôn ngữ làm việc là tiếng Việt (tất nhiên có thể có ngoại lệ khi xây dựng mục lục bằng ngôn ngữ khác)

Từ việc thống nhất có tính nguyên tắc

như trên, chúng ta cần đi đến thống nhất là: đối với cơ quan thông tin, thư

viện Việt Nam, ngôn ngữ mô tả là tiếng

Việt Như vậy, ở một số chỗ trong bản

- biên mục, người biên mục sẽ cần sử

dụng tiếng Việt và có thể chuyển đổi

một số ký hiệu viết tắt sang tiếng Việt

(tuy nhiên không phải là tất cả) Việc xác

định ngôn ngữ mô tả rất quan trọng vì

không chỉ một số vùng mô tả cần sử

dụng ngôn ngữ mô tả, mà cả một số yếu

tố khác khi biên mục đọc máy cũng cần

áp dụng nguyên tắc này (như tiêu đề mô

tả, từ khoá, đề mục chủ đề, v.v ) Trong

ngữ cảnh bài này, khi nói ngôn ngữ mô

tả trong biên mục thông thường ở cơ

quan thông tin, thư viện, thì "ngôn ngữ

mô tâ" sẽ tương ứng là "tiếng Việt"

1.2 Tiếng Việt xếp vào nhóm chữ

viết gì?

Việc quan trọng thứ hai là xác định

xem "ngôn ngữ mô tả" sử dụng trong

thư viện Việt Nam, nói cách khác là "tiếng

Việt" thuộc nhóm chữ viết/ngôn ngữ gì để

có quyết định phù hợp trong lựa chọn một

số chữ viết tắt chỉ định hay những ký hiệu

phù hợp với ngôn ngữ mô tả

Trong AACR2 thường đưa ra một số

nhóm ngôn ngữ chính như:

- Nhóm chữ viết Latinh;

- Nhóm chữ viết Kirin (Nga, Bungari );

- Nhóm chữ viết tượng hình (thường

gọi là nhóm C.JK, gồm các ngôn ngữ như

Trung, Nhật, Hàn);

- Nhóm chữ viết Hy Lạp;

- Nhóm chữ viết Ả Rap:

- Nhóm chữ viết Hebrơ;

- Nhóm chữ Phạn (Ấn Độ, );

- Một vài nhóm chữ viết khác

AACR2 có hướng dẫn về những chữ

viết tắt chỉ định cho tiếng Anh với tư cách

là ngôn ngữ mô tả và mặc định nó là

thuộc nhóm ngôn ngữ Latinh Với những

ngôn ngữ không thuộc nhóm Latinh,

hướng dẫn sử dụng chữ viết tắt tương

đương bằng ngôn ngữ tương ứng Theo chúng tôi, ta không nên coi tiếng Việt là một nhóm ngôn ngữ riêng biệt, sử dụng chữ viết/ký tự khác hoàn toàn với các chữ viết/ký tự của các ngôn ngữ còn lại

mà xếp tiếng Việt vào nhóm sử dụng chữ viết/ký tự Latinh Trong bộ mã ký tự máy tính, các ký tự tiếng Việt cũng được các nhà tin học xếp vào nhóm bộ mã ký tự Latinh mở rộng Việc xác định này có ý nghĩa quyết định trong việc lựa chọn một

số chữ viết tắt chỉ định phù hợp cho ngôn ngữ dùng chữ viết Latinh trong biên mục sau này

2 Những vùng cần sử dụng ngôn ngữ chính văn trong mô tả và ngoại lệ 2.1 Những vùng cần sử dụng ngôn ngữ của chính văn

Quy tắc AACR2 xác định rõ những

yếu tố dữ liệu nào cần được chuyển tải

theo đúng ngôn ngữ của tài liệu đang mô

tả (còn gọi là ngôn ngữ chính văn) và những yếu tố dữ liệu nào cần áp dụng ngôn ngữ mô tả do cơ quan biên mục quy định Theo Quy tắc 1.0B1 của AACR2, bản mô tả được chia thành 8 vùng (Vùng nhan đề và thông tin trách nhiệm; Vùng lần xuất bản; Vùng chỉ tiết

đặc thù về loại tài liệu (hoặc loại xuất bản phẩm), Vùng xuất bản, phát hành,

v.v ; Vùng mô tả vật lý; Vùng tùng thư;

Vùng phụ chú; Vùng Số chuẩn quốc tế

và điều kiện thu thập)

Quy tắc con 1.0E1 về ngôn ngữ và chữ viết của bản mô tả nêu: "Trong

những vùng sau, ghi thông tin duoc

chuyển tải từ bẵn thân tài liệu bằng ngôn ngữ và chữ viết (nếu có thể áp dụng) của thông tin đó (trên tài liệu):

Nhan đề và thông tin trách nhiệm; Lần xuất bẳn

Xuất bản, phát hành, v.v Tùng thư" Như vậy có 4 Vùng cần sử dụng chính

văn trong mô tả Ví dụ: nếu chính văn

viết bằng tiếng Anh thì những vùng này

cũng cần sử dụng tiếng Anh, nếu viết

bằng tiếng Việt thì cũng sử dụng tiếng

Việt để mô tả Những vùng còn lại sử

dụng ngôn ngữ mô tả, nghĩa là nếu ta

xác định các cơ quan thông tin, thư viện

Việt Nam sử dụng tiếng Việt làm ngôn

ngữ mô tả như nói ở trên thì những vùng

sử dụng tiếng Việt trong mô tả sẽ bao

gồm các Vùng (ngoài 4 Vùng nêu trên) là:

- Chỉ tiết đặc thù về loại tài liệu (hoặc

loại xuất bản phẩm);

- Mô tả vật lý;

- Phụ chú;

- Số chuẩn quốc tế và điều kiện thu thập

2.2 Ngoại lệ được sử dụng ngôn

ngữ mô tả trong vùng cần sử dụng

ngôn ngữ chính văn

Mặc dù vậy, ở những vùng quy định

sử dụng ngôn ngữ chính văn trong mô tả,

vẫn có một số yếu tố cho phép sử dụng

tiếng Việt trong biên mục Quy tắc 1.0E

đã xác định rõ có những chỗ được sử

dụng ngôn ngữ mô tả thay vì ngôn ngữ

chính văn như sau: "Nói chung, ghi giải

thích vào những vùng này bằng ngôn

ngữ và chữ viết của dữ liệu khác trong

vùng Những ngoại lệ trong trường hợp

này gồm:

Những giải thích và chữ viết tắt chỉ định

Định danh dạng tài liệu chung

Những dạng được chỉ định về nơi xuất bản

Thông tin về chức năng của nhà xuất

ban, phát hành, v.v "

Điều đó có nghĩa là chúng ta có thể sử

dụng tiếng Việt (kể cả khi ngôn ngữ

chính văn không phải là tiếng Việt) cho

một số yếu tố như nêu trên trong những

vùng quy định sử dụng ngôn ngữ chính

văn Ví dụ, định danh dạng tài liệu chung

(General Material Designation) là yếu tố

Tạp ch: THƯ VIỆN VIỆT NAM

dữ liệu bổ sung khi biên mục được chỉ định sử dụng ngôn ngữ biên mục Một số định danh dạng tài liệu chung nêu trong

Quy tắc AACR2 được giới thiệu trong Bảng 1

lâm nhạc music

bản gốc nghệ thuật art original bản thảo Imanuscript

bản vẽ kỹ thuật technical drawing

bộ tài liệu kit

đa phương tiện multimedia

nguồn tin điện tử electronic resources

phiếu hoạt động activity card

phim dai filmstrips

phim dién anh movie tài liệu bản đồ map tấm phim đèn chiếu |slide tấm phim trong transperancy thẻ chớp nhoáng flash card tranh ảnh picture tranh tầm sâu panorama

trò chơi game

vi hình microform

Bang 1 Danh mục một số thuật ngữ

định danh dạng tài liệu chung

28

Những định danh này khi mô tả để trong

ngoặc vuông ([ J), thí dụ [âm nhạc], [ghi

âm], v.v Chẳng hạn, nếu mô tả một tài

liệu ghi âm tiếng Anh và ngôn ngữ mô tả

là tiếng Việt, thì định danh tài liệu chung

sẽ là [ghi âm] chứ không phải là

[recording] trong khi những thông tin

khác trong vùng này vẫn là tiếng Anh

Thí dụ:

The art of the fugue [ghi 4m] = Die

Kunst der Fuge = L’art de la fugue :

BMV 1080 (Contrapuntus 1-9)/ Johann

Sebastian Bach Suites for harpsichord

= Cembalo = Clavecin / Georg Friedrich

Haendel

mà không phải là:

The art of the fugue [recording] =

Die Kunst der Fuge = L'art de la fugue :

BMV 1080 (Contrapuntus 1-9)/

Johann Sebastian Bach Suites for

harpsichord = Cembalo = Clavecin /

Georg Friedrich Haendel

Những giải thích được cơ quan biên

mục đưa thêm nhằm làm rõ hơn bản mô

tả cũng được ghi bằng ngôn ngữ mô tả

Chẳng hạn đó có thể là giải thích chức

năng của cơ quan/tổ chức/cá nhân (được

ghi trong ngoặc vuông) trong vùng Xuất

bản, phát hành, v.v Ví dụ:

London: Educational Records, 1973;

New York: Edcorp [nhà phát hành],

1975

mà không phải là:

London: Educational Records, 1973;

New York: Edcorp [distributor], 1975

3 Sử dụng những chữ viết tắt chỉ

định không phải tiếng Việt trong

những vùng, các vùng mô tả

AACR2 cũng quy định việc sử dụng

một số chữ viết tắt chỉ định không phải là

ngôn ngữ mô tả Trong trường hợp ngôn

ngữ mô tả là tiếng Việt thì yếu tố dữ liệu

đó được thể hiện bằng những chữ viết tắt

chỉ định không phải là tiếng Việt Đây chính là một điểm cần được xem xét để

đi đến quy định thống nhất cho các cơ quan biên mục Việt Nam Qua những trao đổi với một số chuyên gia, trong

đó có ý kiến của một số tác giả

tham gia biên soạn AACR2 và ISBD [5],

và qua nghiên cứu bản gốc tài liệu AACR2, chúng tôi thấy rằng một số chữ viết tắt chỉ định là chữ Latinh, không phải tiếng Anh, tiếng Pháp, tiếng Tây Ban Nha, (xem Bảng 2) Chúng được áp dụng thống nhất cho những ngôn ngữ thuộc nhóm sử dụng chữ viết bằng

ký tự Latinh mà không chuyển đổi sang ngôn ngữ mô tả của nước đó

Chữ viết tắt | Chữ đẩy đủ Ý nghĩa

sử trong mô tả

et al et alii và những

người khác ete et cetera van van i.e id est đúng là

sl sine loco} Không nơi

xuất bản s.n sine Không

Bảng 2 Một số chữ viết tắt chỉ định đối với ngôn ngữ latinh

Theo chúng tôi, nếu đã thống nhất tiếng Việt thuộc nhóm chữ viết dùng ký

tự Latinh, thì chúng ta nên tuân thủ nguyên tắc này Sau đây là một số trường hợp cụ thể

3.1 Su dung [et al.] thay vi [va những người khác] trong Vùng Nhan

đề và thông tin trách nhiệm AACR2 quy định bỏ qua (không mô

tả hết) một số thông tin trách nhiệm khi có nhiều hơn ba (03) tên đối với một thông tin trách nhiệm Quy tắc 1.1F5

nêu: "Nếu một thông tin trách nhiệm có

nhiều hơn ba tên người hoặc tên tổ chức

cùng thực hiện một chức năng, hoặc có

mức độ trách nhiệm tương đương nhau,

ghi tên người hoặc tên cơ quan đầu tiên

của mỗi nhóm và bỏ qua tất cả những

tên người và tên cơ quan còn lại Chỉ dẫn

sự bỗ qua bằng dấu ba chấm ( ) và bổ

sung cum te fet al.] (hoặc những từ tương

đương bằng ngôn ngữ không phải

Lalinh) được đặt trong ngoặc vuông."

Một số tác giả cho rằng với trường hợp

ngôn ngữ mô tả là tiếng Việt, có thể thay

[et ai] bằng cụm từ [và những người

khác] Nếu chúng ta xem lại quy tắc

1.1.F5 thì có thể thấy việc thay thế này

chỉ áp dụng cho nhóm ngôn ngữ không

phải Latinh Nếu chúng ta đã thống nhất

rằng tiếng Việt thuộc nhóm chữ viết

Latinh thì chữ viết tắt chỉ định cho trường

hợp này vẫn là [ef ai.] như trong quy tắc,

mà không phải là cụm từ tiếng Việt [và

những người khác] như một số tác giả

kiến nghị Hơn nữa nếu chấp nhận

chuyển đổi [ef al] thành [và những

người khác] thì trong trường hợp tác giả

không phải là cá nhân (tên người) mà là

tổ chức (tác giả tập thể) thì việc sử dụng

[và những người khác| cũng không phù

hợp lắm Những chữ viết tắt chỉ định này

cần áp dụng cả cho tiếng Việt, chứ

không chỉ cho tài liệu có chính văn viết

bằng chữ viết ký tự Latinh

Ví dụ, tài liệu Quy tắc biên mục Anh

Mỹ được nhiều hơn 3 tác giả tập thể

tham gia biên soạn, khi đó chúng ta chỉ

mô tả thông tin trách nhiệm đầu tiên và

sử dụng [ef ai] để thể hiện sự bổ qua

như sau:

Quy tắc biên mục Anh - Mỹ/Biên soạn

bởi Uÿ ban chỉ đạo chung chỉnh lý

AACR2 [et al.], Người dịch: Nguyễn

Thị Xuân Bình [et al.] - Xuất bản lần

thứ hai, Chỉnh lý năm 2002, cập nhật

2004, 2008; Bản dịch tiếng Việt lần

thứ nhất - Hà Nội: Trung tâm Thông

Tap chi THU VIEN VIET NAM

tin Khoa hoc va Céng nghé Quéc gia,

2008

mà không phải là:

Quy tắc biên mục Anh - Mỹ/Biên soạn bởi Uÿ ban chỉ đạo chung chỉnh lý AACR2 wà những người khác];

Người dịch: Nguyễn Thị Xuân Bình và những người khác] - Xuất bản lần thứ

hai, Chỉnh lý năm 2002, cập nhật 2004, 2008; Bản dịch tiếng Việt lần thứ nhất -

Hà Nội: Trung tâm Thông tin Khoa học

và Công nghệ Quốc gia, 2008 3.2 Sử dụng [s.n.] va [s.1.] thay vi [k.d] va [k.nxb] trong vùng Xuất bản, phát hành, v.v

Một số quy tắc con trong Quy tắc 1.4

Vùng xuất bản, phát hành của AACR2 quy định nếu không biết tên nhà xuất

bản thì sử dụng chữ viết tắt la: [s.n.]

(tương ứng với chữ Latinh sine nomime); nếu không có nơi xuất bản/phát hành thì dùng chữ Viết tắt [s.] (tương ứng với sine loco) Có tác giả đề xuất sử dụng [K.d] thay cho [s./.] và [K.nxb] thay cho [s.n.] với tài liệu tiếng Việt Theo chúng tôi nếu đã thống nhất tiếng Việt là ngôn ngữ thuộc nhóm ngôn ngữ dùng chữ viết Latinh, thì nên áp dụng nhất quán theo nguyên tắc áp dụng cho ngôn ngữ

Latinh Vì thế chúng tôi cho rằng với tài

liệu tiếng Việt, nếu không biết tên nhà

xuất bản, địa điểm xuất bản thì sẽ sử

dụng chữ viết tắt chỉ định là [s.n.] đối với không nhà xuất bản và [s./] đối với không địa chỉ xuất bản Ví dụ:

Xử lý nước thải ở các khu công nghiệp/Nguyễn Văn Nguyên [et al.] - ƒs.n : s.L], 1992.- 2T1tr

mà không phải là:

Xử lý nước thải ở các khu công nghiệp/Nguyễn Văn Nguyên [va những người khác] - [k.đ : k.nxb], 1992.- 211tr

29

4 Kết luận

Sự thống nhất trong việc hướng dẫn

áp dụng AACR2 trong biên mục tài liệu

là một vấn đề quan trọng trong chuẩn

hóa công tác nghiệp vụ thông tin thư

viện Một trong những vấn đề cần thống

nhất là việc xác định ngôn ngữ mô tả

trong biên mục ở các cơ quan thông tin,

thư viện Việt Nam và thống nhất quan

niệm tiếng Việt thuộc nhóm chữ viết gì

Theo chúng tôi, ta có thể cho rằng tiếng

Việt thuộc nhóm ngôn ngữ sử dụng chữ

viết Latinh

Khi xác định ngôn ngữ mô tả là tiếng

Việt thì có thể thống nhất rằng khi mô tả

tài liệu không phải tiếng Việt, trong một

số vùng mô tả yêu cầu sử dụng ngôn

ngữ chính văn vẫn có những yếu tố có

thể sử dụng tiếng Việt

Với việc xác định tiếng Việt là thuộc

nhóm chữ viết Latinh, chúng ta có thể sử

dụng một số chữ viết tắt chỉ định dùng

cho nhóm ngôn ngữ sử dụng chữ viết

Latinh như: [et al.], [s.n.], [s.!], ca., f

v.v mà không cần dịch sang tiếng: Việt

như: [và những người khác|, [k.nxb],

[Kd], v.v )

TAI LIEU THAM KHAO

1 Giáo trình biên mục/Vũ Văn Sơn -

Hà Nội: Trung tâm Thông tin Khoa học và

Công nghệ Quốc gia, 1998 - 310 tr

2 Về vấn đề áp dụng thống nhất AACR2

trong giảng dạy và công tác biên mục ở các

cơ quan thông tin, thư viện Việt Nam/Nguyễn

Thị Đào//Tạp chí Thư viện Việt Nam, số 2

(14), tháng 4/2008, - Tr.30-34

3 Anglo-American cataloguing

rules/Prepared under the direction of the

Joint Steering Committee for Revision

of AACR, a committee of the American

Library Association [et al.] - 2nd ed.,

2002 revision, 2004 updated — Chicago:

American Library Association - ca 500 tờ

4 Quy tắc biên mục Anh - My/Bién soạn bởi Uỷ ban chỉ đạo chung chỉnh lý

AACR2 fet al.] ; Người dịch: Nguyễn Thị Xuan Binh [et al.] - Xuất bản lần thứ hai Chỉnh lý năm 2002, cập nhật

2004, 2005; Bản dịch tiếng Việt lần thứ nhất - Hà Nội: Trung tâm Thông tin Khoa học và Công nghệ Quốc gia, 2008 (đang xuất bản)

5 Trao đổi cá nhân với GS Patricia

Oyler

Bài viết trao đổi một số vấn đề sử dụng ngôn ngữ mô tả trong biên mục ở Việt Nam Tác giả cho rằng cần xác định ngôn

ngữ làm việc trong cơ quan thông tin thư viện Việt Nam là tiếng Việt nên ngôn ngữ

mô tả là tiếng Việt và cho rằng cần xếp tiếng Việt vào nhóm ngôn ngữ sử dụng chữ viết Latinh để có những quyết định phù hợp Từ những xác định trên, tác giả cũng đã nêu rõ việc sử dụng tiếng Việt ở một số vùng được quy định sử dụng ngôn ngữ của chính văn khi mô tả Ngoài ra tác giả cũng thảo luận việc sử dụng một số chữ viết tất chỉ định (như et al., s.n., s.I., ) quy định cho ngôn ngữ nhóm chữ viết Latinh mà không dịch sang tiếng Việt khi mô tả tài liệu tiếng Việt

The article discuss some issues of the use of language of descriptio in cat- aloguing practice in Vietnam The author express the opinion that if working {!an- guage _ in information centers and libraries in Vietnam is Vietnamese, so the language of description must be Vietnamese which is clasiffied as a lan- guage using Roman scripts From the above mentioned assumption, the author discuss the use of Vietnamese in some description areas that should use the lan- guage of the text when transcribing infor- mation from the described resource

The author also discuss the use of some prescribed abbreviations for lan- guges with Roman scripts (such as et al., s.n., S.1., ) when describing Vietnamese language resources