Tiến trình tham vấn 1 Mô hình tham vấn tiếp cận từ góc độ nhà tham vấn Hoạt động tham vấn tâm lý không bắt buộc phải tuân thue theo một quy trình nhất định, mà tùy thuộc vào đối tượng và cách tiếp cận khác nhau sẽ có những tiến trình tham vấn khác nhau Tuy nhiên, hầu hết các ca tham vấn đều tuân thủ các nguyên tắc và các bước nhất định Trong buổi làm việc đầu tiên, các nhà tham vấn không thể nói đến thời gian gặp gỡ, độ dài các buổi làm việc, kinh phí Tất cả các nhà tham vấn đều cần đề cập đến s.
Trang 1Tiến trình tham vấn
1 Mô hình tham vấn tiếp cận từ góc độ nhà tham vấn
Hoạt động tham vấn tâm lý không bắt buộc phải tuân thue theo một quy trình nhất định, mà tùy thuộc vào đối tượng và cách tiếp cận khác nhau sẽ có những tiến trình tham vấn khác nhau Tuy nhiên, hầu hết các ca tham vấn đều tuân thủ các nguyên tắc và các bước nhất định
Trong buổi làm việc đầu tiên, các nhà tham vấn không thể nói đến thời gian gặp gỡ, độ dài các buổi làm việc, kinh phí… Tất cả các nhà tham vấn đều cần đề cập đến sự tin cậy lẫn nhau giữa nhà tham vấn và thân chủ, trách nhiệm các bên, tính bảo mật và giới hạn của sự bảo mật Việc giúp thân chủ vượt qua khó khăn đòi hỏi nhà tham vấn cần xác định được những mối lo âu có nguyên nhân của thân chủ, cùng thân chủ xây dựng các mục tiêu đã được xác định và cuối cùng là trò chuyện về sự chấm dứt mối quan hệ tham vấn Tất cả những vấn đề trên được nhà tham vấn bộc lộ trong các giai đoạn khác nhau trong mối quan hệ tham vấn Sau đây, tôi xin trình bày về mô hình tham vấn tiếp cận từ góc độ nhà tham vấn
Giai đoạn 1: Xây dựng quan hệ và sự tin tưởng giữa nhà tham vấn và thân chủ
Đây là giai đoạn xây dựng mối quan hệ mật thiết và lòng tin tưởng Thân chủ đến tham vấn với những nối băn khoăn lớn Lần đầu gặp gỡ rất quan trọng vì
đó là thời điểm cả nhà tham vấn và thân chủ có những ấn tượng ban đầu về người kia; thời điểm thiết lập mối tương giao, quan hệ, tạo niềm tin, xác định vấn đề của thân chủ, xác định hướng đi
Trong buổi này, nhà tham vấn cần tạo bầu không khí thân thiện vừa phải, không làm thân chủ khó chịu, không đi sâu vào chuyện riêng tư quá sớm làm thân chủ ngại ngùng, mà có thể đi ngay vào mục đích thân chủ tìm đến nhà tham vấn
Trang 2Nhà tham vấn cần thiết lập bầu không khí tin tưởng bằng cách tạo thoải mái cho thân chủ, hoan nghênh thân chủ đến, giới thiệu bản thân
Trong giai đoạn xây dựng mối quan hệ và lòng tin nhà tham vấn sử dụng nhiều hơn kĩ năng lắng nghe tích cực và kĩ năng thấu cảm Nhà tham vấn cần lưu ý một cách chăm chú, cẩn thận khi thân chủ nói về những khía cạnh xúc cảm, tình cảm; giữ bình tĩnh, kiên trì khi nét mặt, điệu bộ, cách ngồi, cách dùng từ
Giai đoạn 2: Thu thập thông tin và xác định vấn đề
Ở giai đoạn này nhà tham vấn và thân chủ xem xét sự khám phá đầu tiên về một hay một số vấn đề Những vấn đề khác cũng có thể xuất hiện khi nhà tham vấn khám phá tình trạng của thân chủ Nhà tham vấn và thân chủ cần được sáng tỏ nội dung ở giai đoạn này là:
- Vấn đề xuất hiện ở đâu
- Vấn đề tồn tại bao lâu
- Ai liên quan đến vấn đề ? Liên quan như thế nào?
- Mức độ nghiêm trọng của vấn đề ? Vấn đề có đe dọa đến cuộc sống của bản thân hay người khác không ?
- Vấn đề trước mắt của thân chủ muốn giải quyết là gì
- Vấn đề đã được giải quyết như thế nào ? Thân chủ đã cố gắng như thế nào trong việc giải quyết ? Có ai giúp đỡ không ?
- Thân chủ cảm thấy như thế nào ?
Nhà tham vấn có thể tham khảo ý kiến của bất kể nhà chuyên môn nào về những mặt mà nhà tham vấn chưa biết về thân chủ như hỏi những nguồn thông tin khác nhau để làm sáng tỏ vấn đề của khách hàng Nhưng tham vấn phải tuyệt đối tránh đăt những người cung cấp thông tin hay người quen của thân chủ vào tình huống xung đột với thân chủ Điều này có nghĩa là khi thu thập thông tin cần có sự đồng ý của thân chủ hoặc phải báo trước cho thân chủ về những người quen của thân chủ mà nhà tham vấn muốn gặp và những vấn đề mà nhà tham vấn sẽ hỏi họ
Sau khi thu thập thông tin từ những nguồn khác nhau nhà tham vấn đánh giá các vấn đề của thân chủ theo nhận định ban đàu của mình Sẽ có những vấn đề mà
Trang 3thân chủ không nhận thức đầy đủ Đây là lúc mà nhà tham vấn giúp thân chủ cải thiện suy nghĩ về bản thân và về vấn đề của mình Để làm rõ vấn đề của thân chủ, nhà tham vấn có thể mô hình hóa các mối quan hệ của thân chủ để giúp cho nhà tham vấn lượng giá được vấn đề của thân chủ và đưa ra được chiến lược can thiệp nhằm cải thiện mối quan hệ của thân chủ với những người trong gia đình, cũng như xem xét sự hỗ trợ các dịch vụ xã hội mà thân chủ có thể được hưởng nhằm cải thiện tình trạng của thân chủ
Tiếp đến là nhà tham vấn cùng thảo luận về các giải pháp và xây dựng kế hoạch thực hiện Với thân chủ là trẻ em, nhà tham vấn khi đưa ra các giải pháp cần
có ý kiến của cha mẹ hoặc người giám hộ
Giai đoạn 3: Lựa chọn giải pháp và xây dựng kế hoạch thực hiện
Nhà tham vấn không nên đưa ra các giải pháp cho thân chủ Trong trường hợp thân chủ đủ khả năng đưa ra giải pháp thực hiện, nhà tham vấn gợi ý cho thân chủ lựa chọn giải pháp qua việc cung cấp thông tin, hoặc giúp thân chủ xác định các nguồn hỗ trợ và những giới hạn để có được giải pháp phù hợp
Sau khi thân chủ xác định một giải pháp nào đó, nhà tham vấn cùng thân chủ phân tích thế mạnh và măt hạn chế của giải pháp Nhà tham vấn cần tôn trọng lựa chọn của thân chủ Giúp thân chủ hiểu và phân tích được những thuận lợi và hạn chế của từng giải pháp
Tiếp theo, từ cơ sở lựa chọn các giải pháp phù hợp, nhà tham vấn cùng thân chủ đưa ra kế hoạch thực hiện ; cùng thân chủ xây dựng các mục đích, mục tiêu của kế hoạch hành động
Giai đoạn 4: Triển khai thực hiện và giải quyết vấn đề
Đây là giai đoạn thân chủ hành động để thay đổi thực trạng vấn đề của mình Thân chủ bắt đầu giải quyết những vấn đề đã được khám phá ở giai đoạn trước Thân chủ cần hiều rõ trách nhiệm của mình là tích cực tham gia giải quyết vấn đề của mình, bằng cách thực hiện kế hoạch đặt ra Ở giai đoạn này, nhà tham vấn cần
Trang 4sử dụng các kỹ năng cần có để thách thức, thôi thúc thân chủ, nhà tham vấn như một người kiểm tra, theo dõi, động viên, hỗ trợ, điều chỉnh những khó khăn của thân chủ gặp phải trong quá trình hành động
Giai đoạn 5: Lượng giá và kết thúc
Lượng giá bao gồm lượng giá thường xuyên và lượng giá khi kết thúc Lượng giá thường xuyên được tiến hành thường xuyên trong suốt quá trình tham vấn, nhằm xác định kết quả đạt được sau mỗi giai đoạn Lượng giá thường xuyên giúp cho thân chủ đi đúng vấn đề, tránh lan man, giúp cho nhà tham vấn nắm ý chính của vấn đề, kịp thời điều chỉnh, thay đổi giúp thân chủ cản nhận tốt hơn các tình huống của mình, cũng như một sự kiểm tra lại xem nhà tham vấn và thân chủ
có hiểu ý nhau không
Lượng giá kết thúc khi quá trình tham vấn đến giai đoạn kết thúc Nhà tham vấn nên lưu ý đến những tiến bộ của thân chủ đã đạt được để củng cố và tăng cường niềm tin nơi thân chủ, sẽ hỗ trợ, giúp đỡ họ khi cần thiết
Kết thúc quá trình tham vấn là kết thúc mối quan hệ tham vấn giữa nhà tham vấn và thân chủ Thông thường kết thúc diễn ra khi quá trình làm việc đạt được mục tiêu đầu ra và những biểu hiện cho thấy thân chủ không cần sự hỗ trợ từ phía nhà tham vấn, hoặc quá trình tham vấn không làm thay đổi các vấn đề của thân chủ, nếu tiếp tục sẽ gây hại cho thân chủ hoặc nhà tham vấn bị đe dọa bởi thân chủ Hoặc có những lý do khác mà thân chủ chủ động kết thúc quá trịnh làm việc
Kết thúc là một quá trình, đầu tiên là điều chỉnh lịch hựn theo hướng giãn dần ra và thưa dần Trong quá trình này nhà tham vấn cần nhấn mạnh những mục tiêu đạt được trong thời gian làm việc giúp thân chủ nhận thấy những thay đổi tích cực của bản thân Nhà tham vấn lắng nghe những mong muốn, nguyện vọng của thân chủ và thảo luận những vấn đề có thể nảy sinh trong tương lai và cách ứng phó với chúng giú cho thân chủ sử dụng những nguồn hỗ trợ một cách hiệu quả
Trang 5Cuối cùng nhà tham vấn tóm tắt quá trình làm việc, điểm lại những gì đã đạt được cũng như củng cố thêm niềm tin của thân chủ đối với bản thân
Giai đoạn 6: Theo dõi sau khi kết thúc
Thông thường, nhà tham vấn vẫn giữ liên hệ với thân chủ sau quá trình kết thúc để theo dõi tình trạng của họ Thời gian theo dõi có thể kéo dài từ 3 tháng đến
1 năm Trong thời gian theo dõi, thân chủ cũng có thể gặp gỡ nhà tham vấn cũng
có thể gặp gỡ thân chủ theo một lịch trình nhất định để thảo luận về vấn đề của mình Việc theo dõi thân chủ sau quá trình làm việc giúp cho nhà tham vấn đánh giá hiệu quả quá trình làm việc của mình và đánh giá tình trạng vấn đề của thân chủ Nhà tham vấn có thể tạo dựng mối quan hệ xã hội với thân chủ sau khi chấm dứt quan hệ tham vấn và cần đảm bảo các nguyên tắc và quy điều đạo đức
Phần 2: Phân tích tiến trình một ca tham vấn chi tiết
1 Thông tin cá nhân:
Họ và tên: Trần H.A
Giới tính: Nam
Ngày tháng năm sinh: 02/07/2009
Thân chủ là con một trong gia đình có bố mẹ ly hôn, hiện tại đang sống cùng mẹ Trình độ văn hóa: Đang học lớp 8 tại một Trường Trung học cơ sở NVT
2 Vấn đề hiện tại: Em H.A được mẹ đưa đến phòng tham vấn khi thấy tình
trạng của em ngày càng xấu đi, mặc dù được mẹ khuyên giải rất nhiều Trong khoảng sáu tháng nay, em có nhiều biểu hiện khác lạ so với trước đây Về cảm xúc,
em luôn cảm thấy bồn chồn, khó chịu trong người Em rất khó kiểm soát cảm xúc, lúc nào cũng muốn hét lên, bùng nổ Về mặt hành vi, em có nhiều hành vi hung tính như la hét, đập phá đồ đạc, chửi bới người khác Em đã chửi mẹ nhiều lần và
Trang 6cảm thấy rất có lỗi và hối hận Trong thời gian nghỉ hè (tiệm cận với thời gian thăm khám lần đầu) em hay cáu gắt với mọi người, ngủ ít, chơi điện tử nhiều và dành nhiều thời gian xem đoạn phim trên mạng về chủ đề phim ảnh hành động, viễn tưởng và ảo thuật
3 Xây dựng quan hệ và sự tin tưởng giữa nhà tham vấn và thân chủ
Khi đến gặp nhà tham vấn H.A có mẹ em đi theo cùng Trong thời gian đầu nói chuyện có cả mẹ ngồi cạnh, em hay đánh mắt về phía mẹ với chút ngại ngùng Khi nhà tham vấn mời mẹ ra ngoài chờ để trao đổi với một mình em, thì em tỏ vẻ hài lòng và thoải mái hơn H.A là một cậu bé có dáng người nhỏ nhắn, hơi gầy, nhanh nhẹn, ban đầu em tỏ ra khá trầm và khuôn mặt buồn, nhưng khi được nhà tham vấn hỏi thì em khá chủ động chia sẻ vấn đề của mình Em chủ yếu nói câu ngắn Nhiều lúc cảm xúc bùng nổ làm em có một số biểu hiện như nói nhanh, vấp, nói lắp, hay vung chân tay để diễn đạt cảm xúc hay những điều mình muốn chia sẻ
Em mặc quần áo gọn gàng nhưng hơi cũ và có một vài điểm rách theo phong cách thời trang thanh thiếu niên hiện tại Sau khi được nhà tham vấn chia sẻ về tên tuổi, công việc và các nguyên tắc bảo mật và tạo bầu không khí cởi mở thì thân chủ đã tin tưởng và cởi mở hơn với nhà tham vấn trong buổi trò chuyện đầu tiên, và các buổi tham vấn sau
4 Thu thập thông tin và xác định vấn đề của thân chủ
Em H.A là con một sinh ra trong một gia đình có bố bán sơn sau đó chuyển thành thầy thuốc đông y, viết sách và xem bói, mẹ làm nghề lao công tại các bệnh viện và trường học ở thành phố Năm em một tuổi bố mẹ cãi nhau dẫn đến ly hôn, hồi đó em còn quá nhỏ để ý thức được mọi chuyện, nên chỉ nghe bà kể lại như vậy
Tuổi thơ của em phải chứng kiến nhiều cảnh bố mẹ mắng chửi thậm chí là đánh nhau Có thời gian lúc em 3 tuổi bố mẹ có quay lại sống chung với nhau và từ
Trang 7đó em liên tục phải chứng kiến cảnh bố mẹ đánh nhau và đánh cả em nữa Em nhớ nhất là lúc 3 – 5 tuổi em thấy bố mẹ đánh nhau Em kể: “Em chỉ biết đứng nhìn khóc mà không làm gì được và cảm thấy bất lực Em rất thương mẹ, sau này lớn hơn một chút em mới hiểu lúc đó em còn quá bé để giải quyết những chuyện người lớn và bảo vệ mẹ” Nhiều lần mẹ luôn bị bố chửi mắng thậm tệ vì bố vu khống cho
mẹ nói xấu bố với em Em biết được điều này nhưng mẹ không hề nói với em, chỉ
là bản thân em tự nhận thức được điều đó nên em có quyền được ghét được yêu
Năm em 7 tuổi, em khuyên mẹ và bố nên ở cùng nhau Theo lời em kể, em muốn bố mẹ “cho nhau cơ hội” vì em muốn bố mẹ hạnh phúc và bản thân có được một gia đình đầy đủ có cả bố và mẹ Nhưng bố tính vẫn vậy không thay đổi gì nên
em lại khuyên mẹ ra ở riêng Lần này thì em với mẹ “đi hẳn” – lời em chia sẻ Em cũng vẫn đến nhà bà nội thăm bà thường xuyên nhưng không bao giờ gặp bố dù bố
ở nhà
Với em, bố từng là một người khá vui tính, hồi nhỏ có đưa em đi chơi công viên và ăn kem, em cảm thấy vui và hạnh phúc, nhưng những lần đó rất ít Hiện tại
em không muốn nhìn mặt bố vì bố càng ngày càng trở nên lập dị và khác thường Chỗ ở của bố rất bẩn và hôi, bố trở nên lười biếng không làm việc gì, chỉ ở nhà viết sách và đọc sách Bố em luôn có nhiều suy nghĩ tiêu cực về cuộc sống, phê phán và định kiến với mọi chuyện Đối với em, bố cũng có thái độ và cách ứng xử mang tính bạo lực Khi em làm gì sai hoặc không theo ý bố là bố luôn dùng vũ lực để giải quyết mọi chuyện Cách đây hai năm, một lần đi học tiếng Anh, em về muộn,
bố đến tận trung tâm tiếng Anh chửi em, chửi thầy giáo và chửi cả mọi người “Lúc
đó em chỉ muốn chạy tới và xông vào đánh cho ông ấy một trận.” – lời em chia sẻ Trong quá trình làm việc với nhà trị liệu, em dùng nhiều từ ngữ tiêu cực để gọi bố như “thằng chó”, “lão già”, “đồ khốn nạn”… Em chia sẻ hiện tại những suy nghĩ tiêu cực về bố luôn thường trực trong tâm trí của em
Trang 8Mối quan hệ của em với mẹ lại ngược lại, Với em, mẹ là người chăm chỉ làm việc, đôi khi hơi kiên định với suy nghĩ, quan điểm của mình Mẹ là người mạnh mẽ luôn là chỗ dựa tinh thần cho em Theo chia sẻ của mẹ, từ nhỏ em tỏ ra chín chắn hơn tuổi đã phải chứng kiến những mâu thuẫn giữa bố và mẹ, và chứng kiến cảnh mẹ vất vả lam lũ kiếm tiền, thậm chí là vay mượn khắp nơi để em có tiền
ăn học còn bố thì cứ ngồi lì trong nhà, nên em rất thương mẹ
Về mối quan hệ bạn bè ở lớp, theo như lời em chia sẻ, em thích học và ham học vì em nghĩ em cần học giỏi để sau này kiếm tiền mua nhà cho hai mẹ con ở
Em tự nhận thấy mình học đều các môn và đứng nhóm đầu của lớp và luôn đạt danh hiệu học sinh giỏi Dù học giỏi nhưng em không thích chơi với nhiều bạn trong lớp Em có hai người bạn thân là con trai Đặc biệt, em rất ghét các bạn nữ vì các bạn nữ cao lớn hơn mình và tỏ ra người lớn hơn mình
Khi nhà tham vấn hỏi tại sao em không chơi hòa đồng cùng với các bạn, em trả lời do em không tin tưởng các bạn và các bạn cũng không chung sở thích đam
mê như em Em chia sẻ: “Các bạn ấy chỉ có mấy trò chơi trẻ con bình thường”
Việc học tập trong thời gian gần đây cũng có nhiều biểu hiện suy giảm Em cảm thấy khó tập trung chú ý hoặc trí nhớ trống rỗng khi trên lớp học Em hay nhìn
ra cửa sổ và suy nghĩ vẩn vơ Dẫn đến kết quả học tập dạo gần đây có giảm sút đáng kể, Hiện tại dù đang nghỉ hè, không phải đi học nhưng em luôn cảm thấy uể oải, mệt mỏi
Theo lời kể của mẹ thân chủ, nửa năm gần đây em có những hành động và lời nói kì quặc, được cho là “ mất dậy” khi ở nhà Mẹ thường nghe thấy con ngồi nói bậy hoặc chửi một mình, thậm chí là đập phá đồ đạc Khi mẹ hỏi thì em cáu gắt
và cãi lại lời của mẹ Ở nhà thân chủ không làm các việc nhà như trước đây từng giúp mẹ mà cứ thích nằm xem điện thoại cả ngày Nếu mẹ có thu điện thoại thì cáu gắt, đập phá thậm chí là chửi cả mẹ Tuy nhiên sau đó em biết lỗi và biết mình làm
Trang 9thế là sai, nhưng không hiểu sao lúc đó em lại làm như vậy và không kiểm soát được hành vi và lời nói của mình
Trước kia dù có bị mẹ trách mắng nhưng em chỉ phản biện lại nhưng giờ em cáu gắt đến mất kiểm soát Nhiều lúc em muốn hét lên kể cả ở một mình hay chỗ đông người
Theo như lời thân chủ và mẹ của thân chủ chia sẻ thì em là một người khá già dặn trong suy nghĩ của mình, là một người hay nghĩ và nghĩ tiêu cực, là người sống tình cảm với mẹ và bà nội Chỉ duy nhất bố là người khiến em không muốn nhắc và nghĩ tới mỗi khi được hỏi
Trong đầu em cũng luôn có những suy nghĩ miên man về tương lai, em lo lắng sợ mình không lo được cho mẹ khi mẹ về già, nhỡ không may mẹ bị ốm thì không biết lấy tiền đâu ra để nộp học
Với bản thân em có niềm đam mê về làm phim ảnh, em có những sở thích về đạo diễn hoặc dựng phim Em muốn mua một quyển sách từ lâu em rất thích nhưng
em không dám bảo mẹ mua vì giá của nó rất đắt
Khi chia sẻ với nhà tham vấn, thân chủ luôn hỏi em bị vấn đề gì và rất mong muốn được cải thiện cảm xúc và hành động của mình vì không muốn làm tổn thương đến mẹ, không muốn mẹ phải buồn và suy nghĩ về vấn đề của mình Nên
em đã nhờ mẹ đưa đến bệnh viện để khám và điều trị
Danh sách vấn đề của thân chủ:
ST
T
Các biểu
hiện
Mô tả
1 Triệu chứng
về cơ thể
- Hay mệt mỏi và không muốn làm gì trong suốt thời gian khoảng 6 tháng gần đây
- Giảm năng lượng: cả ngày nằm ở nhà chơi và xem điện thoại, không muốn đi học thêm hay làm việc nhà giúp mẹ nữa
Trang 10- Tiết nhiều mồ hôi (thân chủ nói ngắt quãng, thở gấp và khô miệng, liên tục phải uống nước)
2 Cảm xúc tiêu
cực
-Dễ cáu gắt, thậm chí mẹ chỉ cần nói nhẹ là em khùng lên
và đập phá đồ đạc, có khi chửi cả mẹ Lúc nào cũng thấy buồn bực với mọi người và nhất là nhắc đến bố
- Khó kiểm soát được cảm xúc khi ở chỗ đông người, luôn
lo lắng rằng mình làm vậy nhỡ may ảnh hưởng đến người khác hoặc ai đó
-Lo lắng nếu như nhà mình nghèo như vậỵ không theo đuổi đam mê và sở thích của mình
-Lo lắng bản thân bị rối loạn đa nhân cách và phải chữa trị ngay vì đọc báo thấy nhiều vụ giết người vì những người
đó rối loạn đa nhân cách và sợ mình giống họ
-Không thích kết nhiều bạn vì lo nhà mình nghèo không được như các bạn và sẽ bị tẩy chay khỏi nhóm
3 Nhận thức
tiêu cực
- Mình là người kém cỏi, mọi thứ xảy ra không theo ý kiến của mình
- Bố là một người tồi tệ, lập dị, bạo lực
- Bạn bè trong lớp không thích, không hiểu mình, không thể chơi cùng Đặc biệt, nhận thức tiêu cực về bạn khác giới
-Tương lai xấu có thể xảy ra (bản thân không giỏi, không thành công; mẹ bị ốm bệnh không có tiền sinh hoạt, học tập)
4 Hành vi kém
thích ứng và
hành vi tự gây
hại
- Chỉ cần một tác động nhỏ là cảm thấy chân tay co cứng
và thường xuyên hét lên thật to hoặc đôi khi là chửi bậy
- Liên tục diễn đạt bằng cả hành động như: khua tay múa chân