Tiểu luận tâm lý học gia đình trẻ em trong gia đình

TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH Những nghiên cứu gần đây về gia đình xác định khái niệm gia đình là một môi trường đặc quyền để hình thành và ràng buộc nhân cách, do đó, nó có một vai trò cơ bản trong sự phát triển của trẻ mới biết đi và thanh thiếu niên (Berry, 2006; Relvas Vaz, 2007) Khái niệm gia đình đã và đang thay đổi và chịu một số tiến hóa quan trọng liên quan đến sự khác biệt giới tính, các yếu tố sinh học và chức năng của nam và nữ ở những biểu tượng và sự cấm đoán Tất cả những điều này đều qu.

TRẺ EM TRONG GIA ĐÌNH

Những nghiên cứu gần đây về gia đình xác định khái niệm gia đình là một môi trường đặc quyền để hình thành và ràng buộc nhân cách, do đó, nó có một vai trò cơ bản trong sự phát triển của trẻ mới biết đi và thanh thiếu niên (Berry, 2006; Relvas & Vaz, 2007) Khái niệm gia đình đã và đang thay đổi và chịu một số tiến hóa quan trọng liên quan đến sự khác biệt giới tính, các yếu tố sinh học và chức năng của nam và nữ ở những biểu tượng và sự cấm đoán Tất cả những điều này đều quan trọng đối với sự tiến hóa xã hội Những thay đổi này sẽ có sự thay đổi trong cấu trúc gia đình cũng như trong hoạt động của nó (Bayle, 2005) Trong suốt một thời gian dài, đứa trẻ đã chiếm một vị trí xung yếu trong gia đình Tuy nhiên, thời gian trôi qua, đứa trẻ trở thành trung tâm trong cuộc sống gia đình (Leal, 2005) Từ lý thuyết hệ thống, quan điểm gia đình là một phần của các bối cảnh và

hệ thống khác chèn vào các bối cảnh văn hóa và cộng đồng có ảnh hưởng đến hành

vi gia đình (Relvas, 1996; Shaffer, 2005) Gia đình được cấu thành bởi các đơn vị nhỏ, là cá thể nhỏ nhất (Relvas, 1996) Gia đình là một hệ thống thẩm thấu chịu ảnh hưởng của bối cảnh và chịu một số thay đổi theo mức độ tổ chức gia đình Mỗi gia đình như một động lực cụ thể tạo cho nó một quyền tự chủ và tính cá nhân riêng biệt Do đó, cha mẹ ảnh hưởng đến con cái và con cái cũng ảnh hưởng đến hành vi và cách giáo dục của cha mẹ Động lực gia đình cũng thay đổi theo sự tiến hóa của các thành viên (Shaffer, 2005) Điều đó nói lên rằng, nếu chúng ta muốn biết ai đó là mẹ hay cha, chúng ta phải quan sát họ trong động thái quen thuộc (Relvas, 1996) Một số nhà nghiên cứu chỉ ra rằng vai trò quan trọng nhất của gia đình là truyền tải bản thân xã hội Chính trong gia đình, trẻ em có những trải nghiệm quan hệ đầu tiên, do đó, gia đình có một vai trò rất quan trọng đối với sự phát triển xã hội của trẻ Cũng như nhiều mối quan hệ gần gũi khác, quan hệ trong gia đình có một đặc tính quan trọng là tính năng liên hệ dựa vào nhau Đây là đặc

tính của tất cả các mối quan hệ gần gũi cá nhân trong mối tương quan có ảnh hưởng trực tiếp lên đời sống của nhau, họ thường suy nghĩ về nhau và có nhiều hành vi được làm chung với nhau (Holmes, 2002)

Khi nhắc đến gia đình người ta sẽ nghĩ ngay đến mối quan hệ giữa cha mẹ

và con cái và đây là mối quan hệ rất đặc biệt khi mỗi chúng ta lần đầu tiên có cơ hội được tiếp xúc với một cá nhân khác Tất cả mọi cá nhân sinh ra và lớn lên trong cuộc đời này đều được cài đặt sẵn những khả năng liên hệ giao tiếp với những người khác Và cha mẹ là người cung cấp những nền tảng giao tiếp quan trọng đầu tiên chuẩn bị cho một cá nhân có hướng tiếp cận với thế giới bên ngoài

Khi biết tin mình sắp được làm cha làm mẹ, hay khi người lớn bắt đầu có kế hoạch sinh con, người cha người mẹ và thậm chí cả gia đình sẽ giành sự quan tâm

về sức khỏe thể chất của người phụ nữ đến mức người ta dễ dàng bỏ qua tầm quan trọng của sức khỏe tinh thần. Mang thai đánh dấu một sự thay đổi lớn trong cuộc sống đối với hầu hết mọi người, và nó đòi hỏi những điều chỉnh tâm lý có thể có những tác động lớn đến sức khỏe cảm xúc của người phụ nữ

Căng thẳng cảm xúc khi mang thai không chỉ có liên quan đến những kết quả tiêu cực cho người mẹ mà còn cho cả trẻ sơ sinh. Trẻ em sinh ra từ những phụ

nữ bị căng thẳng và lo lắng đáng kể trong thời kỳ mang thai có nguy cơ cao bị các biến chứng khi sinh bao gồm nhẹ cân, sinh non, tình trạng sơ sinh thấp và tăng trưởng trong tử cung kém Quá trình mang thai thậm chí còn có thể trở nên khó khăn hơn khi người phụ nữ cần chuẩn bị tâm lý cho những đứa con lớn của mình cho sự xuất hiện của một người anh em mới. Một số trẻ có thể háo hức chờ đợi một người em trai hoặc em gái, nhưng những phản ứng cảm xúc như sợ hãi, ghen tị và

lo lắng cũng khá phổ biến

Tiếp đến là sự chào đời của một đứa trẻ là một cú sốc nặng đối với thai nhi, nhất là sự thay đổi chuyển từ môi trường lỏng sang môi trường khí Sự chia cách đầu tiên với mẹ là một sang chấn đối với trẻ và trẻ biểu lộ nối đau bằng tiếng khóc đầu đời Về phía người mẹ, trước và khi mang thai, cha mẹ tương lại tha hồ tưởng tượng về trẻ, nào to lớn, đẹp trai, dịu dàng, xinh gái, khỏe mạnh và sau này sẽ giàu

có, hạnh phúc Khi sinh trẻ ra, người mẹ phải chấp nhận rằng trẻ không còn là một phần của mình nữa, trẻ tồn tại một cách riêng biệt Hơn nữa, đứa trẻ sinh ra có thể không giống với đứa trẻ mà cha mẹ mơ ước trong lúc mang thai

Baron, Byrne và Branscomb (2006) cho biết, trong những năm đầu tiên các trẻ sơ sinh rất nhạy cảm với những biểu diễn của nét mặt, cử động cơ thể và những

âm thanh Cha mẹ và trẻ em cung cấp cho trẻ em những bài học giao tiếp đầu tiên trên cơ năng tự động và những cơ năng giao tiếp này có ảnh hưởng lâu dài đến sự phát triển của em bé sau này

Miall và Dissanayake (2004), Selim (2004) cho biết cả cha mẹ và em bé luôn có kênh trao đổi rất đặc trưng, gần như thiêng liêng qua những lần giải mã tương đối chính xác, đáp ứng được nguyện vọng nhu cầu của em bé Và như thế, khi em bé lớn lên, những dấu ấn quan trọng đã trở thành một bộ phận đặc trưng trong cuộc đời của mỗi em bé

Quan hệ giữa cha mẹ và con cái – một ảnh hưởng bền vững Oberlander (2003) đã khẳng định rằng chất lượng chăm sóc của những bậc cha mẹ luôn có ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình hình thành thái độ quan hệ của các em bé sau này Foltz và nhóm nghiên cứu (1999) cho biết, xu hướng giao tiếp giữa con và cha mẹ luôn thể hiện rất giống như các mối quan hệ khác như quan hệ tình bạn, quan hệ tình cảm và quan hệ vợ chồng

Trong nghiên cứu của Bolby (1960, 1973) về quan hệ gắn bó mẹ con nhấn mạnh đến mức độ an toàn mà em bé nhận được nơi người mẹ qua quá trình chăm sóc đã góp phần hình thành khái niệm thái độ cơ bản nhất về giá trị nhân định của mình cũng như nền tảng niềm tin với người khác

Ở góc độ phát triển tâm vận động của trẻ tính từ khi một bào thai hình thành đứa trẻ đã bắt đầu chịu những ảnh hưởng tâm lý từ người mẹ Khi thai nhi lớn lên

từ trong bụng mẹ, em bé đã liên tục nhận được tin nhắn từ mẹ, đứa trẻ không chỉ lắng nghe nhịp tim của mẹ hay bất kỳ bản nhạc nào mà chúng bắt đầu nhận những tín hiệu hóa học thông qua nhau thai khi người mẹ có những thay đổi về hóc môn trong quá trình mang thai Đối với người lớn sự lo lắng căng thẳng có thể dẫn đến tình trạng đau bao tử, hay sợ hãi tức giận quá mức có thể khiến ta bị đột tử nhưng đối với một đứa trẻ bị những tổn thương trên cơ thể, từ sự co thắt dẫn đến nôn mửa, đau bụng cho đến tình trạng liệt cơ, co giật hoặc có những cử chỉ bất thường Những yếu tố tâm lý trong mối quan hệ mẹ - con có thể gây ra những vấn đề thể chất như:

- Mẹ bỏ rơi có thể dẫn đến sự suy nhược

- Mẹ lo âu và bảo bọc con quá đáng sẽ gây ra chứng bệnh đau bụng trong giai đoạn ba tháng tuổi

- Mẹ có ác cảm với con nhưng lại ngụy trang dưới sự lo âu quá mức thường gây ra chứng nổi chàm

- Mẹ thay đổi từ việc chiều chuộng qua việc hắt hủi một cách nhanh chóng đột ngột có thể tạo ra chứng hiếu động

- Mẹ có tính tình thất thường (vui buồn bất định) mang tính chu kỳ, lặp đi lặp lại trẻ sẽ có tình trạng nghịch với phân và nếu nghiêm trọng sẽ dẫn đến tình trạng ăn phân

- Mẹ có ác cảm với con nhưng lại muốn tìm cách bù trừ bằng những hành động chăm sóc bên ngoài, điều này dễ hình thành hung tính nơi trẻ Ngoại trừ những bà mẹ bỏ rơi con ngay từ khi sinh ra, có những bà mẹ ngay

cả khi nuôi con bằng sữa của mình, đích thân chăm sóc con, người mẹ ấy vẫn có tâm lý ruồng bỏ con khi trẻ không phải là đứa con mong muốn Có thể đó là đứa con hình thành từ một sự cưỡng bức hay là kết quả của một kẻ Sở Khanh đã quất ngựa truy phong, một ông chồng bội bạc Hoặc có thể trẻ sinh ra làm trở ngại con đường tiến thân trong công việc hay học tập của mẹ… hay do sự bất hòa căng thẳng giữa vợ chồng, đưa đến ly thân hay li dị khiến bà mẹ giận cá chém thớt, và cũng có những trường hợp cho rằng việc ôm ấp, cho con bú không phải là một người mẹ văn minh

Việc bồng ẵm con là một điều không phải đơn giản mà cần được hướng dẫn cho các bà mẹ trẻ Nếu khi cho con bú, mẹ ôm bé trong long như một khúc gỗ với nét mặt vô hồn, hay lúc đó mẹ luôn bày tỏ sự bực tức, cau có khiến cho trẻ có thể khóc thét lên hay nôn ra, điều này càng làm cho mẹ bực mình Cứ thế, mối quan hệ

mẹ con sẽ có những tổn thất ngày càng nhiều

Cũng có khi sự vụng về của bà mẹ trẻ không được học cách chăm sóc ôm ấp con, hoặc có con quá sớm trong lứa tuổi vị thành niên, chưa đủ trưởng thành về tâm lý để đón nhận đứa con của mình đều gây ra những tác hại nhất định

Ngược lại, những lo lắng cho con và sự bảo bọc quá mức, hơi một chút là

ôm chặt lấy trẻ, dỗ dành quá mức cần thiết cũng gây ra những bệnh tâm thể nơi trẻ

mà cụ thể là tình trạng đau bụng của trẻ Sự trấn an tưởng giành cho bé nhưng đôi khi đó lại là sự an ủi cho chính bản thân người mẹ Điều này khiến cho mỗi lần bú

là mỗi lần trẻ kêu khóc Đôi khi có những bà mẹ quá lo âu, cứ mỗi lần trẻ kêu lên

là lại cho bú thậm chí cả 20 lần trong ngày, sẽ gây ra tình trạng đau bụng

Ở nhiều trẻ em thường có chứng nổi chàm, da nổi rôm lên, chảy nước rồi bóc vảy xuất hiện ở bẹn, nách, sau lỗ tai… vào cuối năm thứ nhất, và qua đến năm thứ hai có khi là tự khỏi trong khi trước đó các bác sĩ tìm đủ cách mà không khỏi Nhà tâm lý Spitz cho rằng nguyên nhân tâm lý là chủ yếu, do hai yếu tố là bản tính của trẻ và rối loạn trong quan hệ mẹ - con

Cụ thể hơn trong những tình huống thực tế ta có thể bắt gặp ở các trung tâm nuôi dưỡng mồ côi, với những mối quan hệ mẹ - con không an toàn, chúng ta thường thấy những em bé hay lắc lư toàn thân hay cái đầu, nếu thỉnh thoảng thì không có vấn đề gì, nhưng nếu cử chỉ ấy lặp lại thường xuyên thì đó là một tình trạng bệnh lý Tình trạng này chỉ xuất hiện ở trẻ trên sáu tháng tuổi, các bé dựa tay trên đầu gối hay cùi tay để lắc lư, về sau khi đứng lên trẻ sẽ bám vào thành cũi để lắc lư, có khi hành động này diễn ra suốt ngày trừ những khi cho ăn Đây là hệ quả của một thái độ ứng xử không thống nhất của bà mẹ, hay của những người nuôi trẻ Khi thì ôm ấp, khi thì nổi cơn tức giận và tất cả đều diễn ra ở mức độ thái quá Những hành vi lắc lư, cào mặt, bứt tai, mút ngón tay hay gõ đầu vào tường để giúp trẻ trấn an bản thân bù đắp những thiếu hụt về cảm xúc, đây là một tình trạng tâm

lý thoái lùi về giai đoạn ấu thơ của trẻ

Những tình huống nói trên không chỉ xảy ra ở những đứa trẻ mồ côi có mối quan hệ với người chăm sóc lỏng lẻo mà còn xảy ra ở những bà mẹ bị trầm cảm, có

sự thay đổi tính tình bất thường mang tính lặp đi lặp lại theo chu kỳ Điều này khiến trẻ chưa kịp thích nghi với người chăm sóc khác

Chính những giá trị nhân định được xây đắp và bồi dưỡng đã trở thành những chất liệu cơ bản trong quá trình hình thành lòng tự trọng của em bé khi lớn lên Ngoài ra mức độ chăm sóc một cách có chủ ý hay thiếu quan tâm cần thiết của cha mẹ đã khiến cho em bé xây dựng những khái niệm giá trị, sự quan trọng ý

nghĩa hiện diện của em và nhất là em được yêu mến Vì thế khi không được chăm sóc đầy đủ, em bé sẽ không có được những khái niệm giá trị tinh thần rất quan trọng

Mối liên hệ không chỉ cung cấp cho em bé những chất liệu quan trọng để xây dựng những hệ giá trị, quá trình chăm sóc của cha mẹ còn giúp bé phát triển niềm tin trong quan hệ gần gũi thân mật sau này Shaver và Brennan (1992) giới thiệu khái niệm hình thái kiểu liên hệ an toàn để chỉ về các cá nhân có lòng tự trọng phát triển và khả năng đặt niềm tin ở nơi người khác cao hơn vì họ được cha

mẹ chăm sóc một cách đầy đủ Elliot và Reis (2003), Green và Campbell (2000) cho biết, được quan tâm chăm sóc đầy đủ không chỉ giúp cá nhân phát triển lòng tự trọng và khả năng đặt niềm tin nơi người khác mà còn có những ảnh hưởng tích cực lên quá trình phát triển về mặt tư duy khác, cũng như sẵn sàng thám hiểm thế giới xung quanh

Trẻ em chủ yếu dựa vào học tập để phát triển, một đứa trẻ mới sinh ra chưa thể biết cách cư xử xã hội, và chúng phải học nhiều cách ứng xử từ môi trường xung quanh khi lớn lên Đối với hầu hết mọi đứa trẻ việc học tập này bắt đầu với gia đình Học tập từ nhiều hình thức, đôi khi học bằng cách được nói gì đó trực tiếp hoặc cũng có thể học từ cách chúng quan sát cuộc sống hàng ngày của các thành viên trong gia đình Việc học tập và xã hội hóa của trẻ sẽ bị ảnh hưởng nhiều nhất bởi gia đình vì gia đình chính là nhóm xã hội chính của trẻ

Chúng ta đều biết rằng con cái luôn học tập thông qua cách quan sát và ứng

xử của cha mẹ Những đứa con trong gia đình cha mẹ xung đột ít cơ hội để học được các mẫu ứng xử như tương trợ, thỏa hiệp, giải quyết bất hòa một cách thân thiện – những mẫu ứng xử thúc đẩy sự bền chặt lâu dài, hài lòng giữa cặp đôi Ngược lại con trẻ chỉ tiếp nhận được những gì chúng chứng kiến, như cãi cọ, lớn

tiếng (gây hấn chủ động) hay im lặng, sử dụng từ ngữ hạ thấp giá trị (gây hấn thụ động)… Con trẻ dùng những chiến lược này để bảo vệ bản thân trong các mối quan hệ chúng hiện có, như mối quan hệ với anh chị hoặc bạn đồng trang lứa ở trường

Những chiến lược trên có tính chất phòng vệ, nhưng không giúp trẻ hạnh phúc Nếu không có yếu tố nào đủ mạnh giúp trẻ nhận ra và thay đổi thì lớn lên một cách ổn định như vậy Trẻ sẻ trở thành người lớn sử dụng các hình thức gây hấn khi xảy ra bất đồng, theo đó không xây dựng được mối quan hệ thân tình hạnh phúc, trong đó có mối quan hệ đôi lứa

Mối quan hệ cha mẹ - con cái: Xung đột hôn nhân giữa cha mẹ liên quan đến chất lượng mối quan hệ cha mẹ - con cái thấp Cha mẹ thường căng thẳng trong hôn nhân có thể gặp khó khăn trong điều hòa cảm xúc, khó ứng xử phân biệt giữa vấn đề hôn nhân và các vấn đề gia đình khác và thường xuyên chuyển dịch xung đột hôn nhân lên mối quan hệ cha mẹ và con cái Sự không hài lòng trong hôn nhân có thể chuyển sang không hài lòng với việc học tập, chế độ ăn uống hoặc cách con cái kết nối với bạn bè của chúng Do đó việc thiếu khả năng điều hòa căng thẳng do hôn nhân của cha mẹ có thể dẫn đến hành vi trừng phạt khắt khe, thiếu nhạy cảm và ít chấp nhận cảm xúc của con trẻ Khi thấy đặt lòng tin vào chính người gắn bó với mình, đứa trẻ phải đối diện với sự bấp bênh về bản thân trước người khác bằng hai mô thức hoặc né tránh xa cách hoặc bám víu lo âu Xung đột hôn nhân giữa cha mẹ dự báo dài hạn việc giảm cảm nhận hạnh phúc, giảm sự hài lòng với cuộc sống, giảm tự trọng, tăng căng thẳng tâm lý ở trẻ em Sự xung đột giữa cha mẹ đặt con cái khi nhỏ vào nhiều nguy cơ: trẻ tự trách bản thân khi cha mẹ xung đột; cha mẹ thiếu chăm sóc cảm xúc và trừng phạt trẻ Những cảm xúc căng thẳng ấy làm tăng nguy cơ trầm cảm sau này Khi những đứa trẻ này

lớn lên, nếu chúng vẫn mang những tổn thương cảm xúc như vậy vào mối quan hệ lứa đôi thì bất hạnh là điều có thể dự báo trước

Tóm lại, cha mẹ có thể ảnh hưởng đến con cái của họ thông qua ít nhất ba cơ chế khác nhau Điều rõ ràng nhất, và cũng là điều dễ hình dung và dễ đo lường nhất, liên quan đến hậu quả của những tương tác trực tiếp với đứa trẻ có thể được ghi lại thông qua các trải nghiệm Ví dụ, một người mẹ khen đứa trẻ 3 tuổi ăn uống đúng cách, một người cha đe dọa mất đặc quyền vì đứa trẻ không chịu đi ngủ, một phụ huynh ghi tên con vật lạ vào sách tranh Những sự kiện hàng ngày liên quan đến việc khen thưởng những hành động mong muốn, trừng phạt những hành động không mong muốn và chuyển giao kiến thức từ cha mẹ sang con cái có tác động tích lũy Không kỷ luật các hành vi không vâng lời và / hoặc gây hấn có liên quan đến hành vi xã hội của trẻ. Việc thể hiện sự quan tâm đến các hoạt động của trẻ có tác động lâu dài đến quá trình phát triển tâm vận động cũng như hình thành nhân cách của trẻ Những tác động mang tính tiêu cực có thể gây ra những hậu quả xuất hiện sau này trong cuộc đời. Một đứa trẻ 7 tuổi với vốn từ vựng phong phú hơn các bạn cùng lứa tuổi, do được cha mẹ khuyến khích phát triển ngôn ngữ sớm hơn 5 năm, sẽ làm chủ nhiệm vụ của các lớp tiểu học dễ dàng hơn và kết quả là tự nhận thấy mình có năng lực hơn các bạn cùng lứa tuổi. Niềm tin này có khả năng khuyến khích đứa trẻ chống lại sự áp đặt của người khác và cũng có thể làm động lực thúc đẩy việc vượt qua những nhiệm vụ khó khăn khác Hay một đứa trẻ 7 tuổi không bị trừng phạt vì hành vi hung hăng trước đó hoặc có cha mẹ ngược đãi hoặc bạo hành quá mức có thể sẽ hung hăng với bạn bè cùng trang lứa. Kết quả là, những đứa trẻ này kích động sự từ chối của bạn bè và cuối cùng đi đến nghi vấn về khả năng chấp nhận của chúng đối với những người khác Việc xác định cảm xúc với một trong hai hoặc cả cha và mẹ thể hiện với nhau trong gia đình có sự ảnh hưởng đến con cái. Ở độ tuổi 4 đến 5 tuổi, trẻ em tin rằng một số thuộc tính của

cha mẹ chúng là một phần của chính chúng, mặc dù niềm tin này có thể không có

cơ sở khách quan một cách vô thức. Một em bé có mẹ hay sợ hãi cũng sẽ thường

có những nỗi sợ tương tự. Ngoài ra, trẻ em chia sẻ gián tiếp một số trải nghiệm xảy

ra với cha mẹ mà chúng được nhận dạng. Ví dụ, một cậu bé có cha được bạn bè và

họ hàng yêu thích sẽ dễ dàng kết luận rằng cậu ấy cũng có những phẩm chất khiến cậu ấy được người khác yêu thích Một đứa trẻ được cha mẹ khen ngợi về năng lực trí tuệ, những người đọc sách và thể hiện sự tò mò về thế giới có nhiều khả năng coi trọng việc theo đuổi trí tuệ hơn một đứa trẻ được cha mẹ khen ngợi thành công trong học tập nhưng không quan tâm đến năng lực trí tuệ trong cuộc sống cá nhân của chúng Những gì trẻ học được thông qua sự tương tác giữa cha mẹ và con cái

là những gì đứa trẻ sẽ mang theo suốt cuộc đời về cách đối xử với người khác Thông qua quá trình xã hội hóa với gia đình đứa trẻ sẽ học cách tin tưởng, tìm kiếm tình bạn từ những người khác và cũng tìm thấy sự thoải mái ở những người khác

Trong nhiều năm làm việc với đối tượng trẻ em và cả người lớn, tôi nhận ra rằng các vấn đề cá nhân hầu như đều xuất phát có nguyên nhân từ các mối quan hệ trong gia đình Để giải quyết được các vấn đề cá nhân đều cần có sự can thiệp của

cả hệ thống gia đình Hay nhìn theo quan điểm của hệ thống gia đình, người ta nhìn nhận một thành viên gia đình có vấn đề được xem là có biểu hiện hành vi có vấn đề hoặc duy trì các vấn đề khó khăn trong các mối quan hệ gia đình hoặc giữa gia đình và cộng đồng Sự hỗ trợ gia đình thay đổi sẽ giúp cho không khí gia đình

mà còn giúp cho các thành viên sống tốt hơn Trong trị liệu nhắm vào bối cảnh để hiểu chức năng vận hành của gia đình, tập trung vào khía cạnh sinh thái: xem xét

đa dạng các khía cạnh cá nhân gia đình và cộng đồng văn hóa xung quanh Muốn quá trình trị liệu cá nhân hiệu quả cần có sự nhìn nhận một cách tổng thể của một gia đình vận hành, hiểu được bối cảnh văn hóa (chủng tộc, tôn giáo, tầng lớp xã