HƯỚNG DẪN CÔNG TÁC TÂM LÝ HỌC TRƯỜNG HỌC TRONG TRƯỜNG TRUNG HỌC

NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA CÔNG TÁC lý học dạy học; Tâm lý học gia đình,… Người làm tâm lý học đường khái niệm hoá sự phát triển của trẻ em từ nhiều quan điểm lý thuyết để giảm bớt các vấn đ

CHƯƠNG TRÌNH PHÁT TRIỂN GIÁO DỤC TRUNG HỌC GIAI ĐOẠN 2 - SESDP2

HUỲNH VĂN SƠN (Chủ biên) NGUYỄN THỊ TỨ - GIANG THIÊN VŨ - BÙI HỒNG QUÂN

NGUYỄN THẾ HUY - NGUYỄN HỮU LÀNH - NGUYỄN THỊ TRANG NHUNG

HƯỚNG DẪN CÔNG TÁC TÂM LÝ HỌC TRƯỜNG HỌC TRONG TRƯỜNG TRUNG HỌC

NHÀ XUẤT BẢN GIÁO DỤC VIỆT NAM



1.2 Vai trò của công tác tâm lý học đường ở trường trung học

trong bối cảnh hiện nay

1.3 Thực hiện công tác tâm lý học đường trong trường trung học

CHƯƠNG 2 THAM VẤN HỌC ĐƯỜNG - NỘI DUNG CƠ

BẢN CỦA CÔNG TÁC TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG

2.1 Tham vấn học đường

2.2 Nguyên tắc cơ bản trong tham vấn học đường tại các trường

phổ thông

2.3 Những nội dung cơ bản trong tham vấn học đường

2.4 Mô hình công tác tâm lý học đường tại trường trung học

CHƯƠNG 3 CÔNG TÁC TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG ĐÁP

ỨNG YÊU CẦU CỦA CHƯƠNG TRÌNH GIÁO DỤC PHỔ

THÔNG 2018 Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC

3.1 Công tác tâm lý học đường đáp ứng yêu cầu của Chương

trình giáo dục phổ thông 2018

3.2 Mô hình hoạt động công tác tâm lý học đường đáp ứng yêu

cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018

5711

1117

2033

3336

40889595100

3.3 Yêu cầu công việc và chuẩn đạo đức nghề nghiệp cho người làm

công tác tâm lý học đường đáp ứng yêu cầu của Chương trình giáo

DANH MỤC SƠ ĐỒ VÀ BẢNG

Sơ đồ 2.1 Quy trình can thiệp tâm lý (Nguyễn Đức Sơn và cộng sự,

2018) 64

Sơ đồ 2.2 Mô hình công tác tâm lý học đường định hướng

phát triển 89

Sơ đồ 3.1 Mô hình tham vấn học đường cho học sinh trung học cơ sở 100

Sơ đồ 3.2 Mô hình tham vấn học đường cho học sinh

trung học phổ thông 102

Bảng 3.1 Phân tích công việc của người làm tâm lý học đường góp phần đáp ứng yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 105

Bảng 3.2 Yêu cầu về đạo đức của người làm tâm lý học đường 107

MỞ ĐẦU

Hiện nay, việc triển khai công tác tâm lý học trường học (hay còn gọi là tâm lý học đường) tại các trường học đã trở nên phổ biến Tuy nhiên, làm thế nào để công tác này thật sự hiệu quả thì nhiều giáo viên khá lúng túng, bởi lẽ các khoá bồi dưỡng và các tài liệu hướng dẫn, tài liệu tham khảo trong lĩnh vực này còn nhiều hạn chế Các thông tư hướng dẫn về hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh trong trường phổ thông được Bộ Giáo dục và Đào tạo triển khai từ năm 2017, tuy vậy, tài liệu hướng dẫn cho giáo viên trung học và các cán bộ quản lý giáo dục vẫn chưa có, điều này dẫn đến công tác tâm lý học đường nói chung, hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh phổ thông nói riêng gặp nhiều khó khăn và thách thức

học" ra đời với mục tiêu giúp cho giáo viên và cán bộ quản lý – những người

trực tiếp tổ chức triển khai các hoạt động tâm lý học đường có thể khai thác

và phát triển công tác tâm lý học trường học một cách tổng quát, cách thức chăm sóc sức khoẻ tinh thần học đường phù hợp cho học sinh trung học Tài liệu nhằm giúp người đọc hiểu và biết vận dụng thông qua mô hình phòng ngừa, can thiệp và các cách thức cơ bản để phát triển kỹ năng cá nhân, liên

cá nhân thông qua hoạt động giáo dục, dạy học chuyên biệt Bên cạnh đó, người đọc có thể tổ chức hoạt động tư vấn tâm lý trong học đường, hoạt động công tác xã hội học đường, thực hiện các bước cơ bản khi tư vấn tâm

lý đảm bảo kỹ thuật; nhà quản lý cũng đảm bảo việc tôn trọng quy trình và công tác tư vấn cho học sinh trung học cũng như đảm bảo quy trình triển khai công tác tâm lý học đường hiệu quả Cuối cùng, người đọc có thể vận dụng được các định hướng tổ chức các hoạt động liên quan đến công tác tâm

lý học đường cho học sinh trung học theo định hướng phát triển năng lực và phẩm chất trong bối cảnh mới hiện nay

Tài liệu "Hướng dẫn công tác tâm lý học trường học trong trường trung học"

như một công cụ hỗ trợ triển khai công tác tâm lý học đường hiệu quả trong chương trình giáo dục phổ thông 2018 vì mang tính thực hành dựa trên nền tảng của lý thuyết cụ thể và chi tiết Chắc chắn dù đã rất nỗ lực cũng không thể tránh khỏi những hạn chế Mong nhận được sự góp ý của quý độc giả để tài liệu được hoàn thiện hơn

Các tác giả

HƯỚNG DẪN SỬ DỤNG

Tài liệu này được xây dựng nhằm cung cấp các thông tin hữu ích cho các nhà quản lý giáo dục, đội ngũ giáo viên, người làm công tác tâm lý học đường trong việc hình thành, phát triển công tác tâm lý học đường trong trường trung học trong bối cảnh thực tiễn cũng như trong các điều kiện nhất định, chặng đường nhất định

Chương 1 của tài liệu trình bày những vấn đề chung của tâm lý học đường và những yêu cầu của công tác tâm lý học đường trong bối cảnh giáo dục mới tại Việt Nam

Chương 2 tập trung làm rõ những vấn đề cơ bản của công tác tâm lý học đường, bao gồm: các cơ sở pháp lý của công tác tâm lý học đường; khái quát

về hoạt động tư vấn tâm lý học đường trong trường trung học Qua đó, cung cấp cho người đọc cái nhìn xuyên suốt, toàn diện về mối quan hệ và sự phối hợp giữa các lực lượng, nhóm chuyên môn để tạo thành mạng lưới dịch vụ chăm sóc sức khoẻ tinh thần học đường cho học sinh trung học

Chương 3 trình bày về vấn đề phát triển công tác tâm lý học đường hướng đến phát triển năng lực cho học sinh trung học trong bối cảnh đổi mới giáo dục, cụ thể là triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018 Trong đó, tài liệu tập trung phân tích các mục tiêu, nội dung trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018 mà công tác tâm lý học đường có thể hỗ trợ

và phối hợp để tạo nên hiệu quả giáo dục học sinh Nội dung của chương này đưa ra những hướng dẫn về nội dung và cách thức thực hiện công tác tâm lý học đường để người làm công tác tâm lý học đường có thể áp dụng vào thực

tế trường học của mình, cũng như lập kế hoạch trình bày với cán bộ quản lý

để tham mưu, xin ý kiến triển khai

Các chương trong tài liệu được trình bày theo một trình tự tuyến tính Các thuật ngữ chuyên môn là vấn đề khá quan trọng cần được giới thiệu Công tác tâm lý học đường ở đây được quan niệm chính là hoạt động tư vấn tâm lý trong trường phổ thông mà Bộ Giáo dục và Đào tạo

đã hướng dẫn triển khai từ năm 2017 cho nên hai thuật ngữ này được sử dụng tương đương

Tài liệu được xây dựng dựa trên các khung lý thuyết về hoạt động tham vấn tâm lý học đường, cũng như định hướng yêu cầu của công tác tâm lý học đường trong bối cảnh triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018 Các hướng dẫn đưa ra trong tài liệu được bám sát theo các văn bản pháp luật

có hiệu lực hiện hành về các vấn đề có liên quan đến hoạt động tư vấn tâm

lý trong trường phổ thông, hướng đến cái nhìn tổng thể về công tác tâm lý học đường đáp ứng yêu cầu Chương trình giáo dục phổ thông 2018 Do đó, nội dung của tài liệu được biên soạn phù hợp với các đối tượng cụ thể:– Với đội ngũ cán bộ quản lý, tài liệu giúp định hướng phát triển công tác tâm lý học đường thông qua các hình thức tổ chức, triển khai, đánh giá về các nội dung cần thực hiện để phát triển công tác tâm lý học đường, mô hình hoạt động tâm lý học đường và các điều kiện triển khai mô hình này trong bối cảnh giáo dục hiện nay Bằng các hoạt động cụ thể như: tuyển dụng nhân sự, tham mưu kế hoạch thực hiện, phối hợp thực hiện và tiến hành kiểm tra, giám sát và đánh giá hiệu quả của công tác này tại trường Đặc biệt, đội ngũ cán bộ quản

lý cần chú trọng đến các kế hoạch năm và kế hoạch từng học kỳ, cũng như các chương trình sàng lọc, phòng ngừa, can thiệp mà người làm công tác tâm lý học đường đề xuất để có cái nhìn xuyên suốt, hỗ trợ khi cần thiết và đảm bảo các điều kiện để triển khai công tác tâm lý học đường hiệu quả

– Với đội ngũ giáo viên và người làm công tác tâm lý học đường, tài liệu giúp định hướng về quan điểm triển khai: Các nội dung; các bước phối hợp với các lực lượng giáo dục khác để có sự hỗ trợ, cộng tác cùng phát triển Đặc biệt, đối với những giáo viên làm công tác kiêm nhiệm hoạt động tư vấn tâm

lý học đường thời gian qua, tài liệu giúp đội ngũ này tiếp cận mô hình tâm

lý học đường theo hướng chuyên môn hoá, lập kế hoạch, các quy trình can thiệp, cách hỗ trợ học sinh và liên hệ để kết nối với lực lượng chuyên môn ngoài nhà trường xây dựng mạng lưới hỗ trợ sức khoẻ tinh thần tốt nhất và hiệu quả nhất cho học sinh

Xuất phát từ những nội dung hướng đến như trên, ngoài việc cung cấp kiến thức tổng quát về công tác tâm lý học đường, chúng tôi sẽ trình bày cách áp dụng cụ thể từng nội dung cho từng nhóm đối tượng sử dụng như gợi ý ở cuối mỗi chương Qua đó, các nhóm đối tượng sẽ nắm được cách sử dụng cụ thể nội dung của tài liệu này một cách phù hợp nhất góp phần thúc đẩy, phát triển công tác tâm lý học đường ở trường trung học nói riêng và nhà trường phổ thông nói chung

Các tác giả

CHƯƠNG 1 NHỮNG VẤN ĐỀ CHUNG CỦA CÔNG TÁC

lý học dạy học; Tâm lý học gia đình,… Người làm tâm lý học đường khái niệm hoá sự phát triển của trẻ em từ nhiều quan điểm lý thuyết để giảm bớt các vấn đề về nhận thức, hành vi, xã hội và cảm xúc gặp phải trong học tập.Với sự ứng dụng của phương pháp thống kê tiên tiến, người làm tâm lý học đường có thể thiết kế hoặc đánh giá các biện pháp, các chương trình lớp học đổi mới, dịch vụ toàn diện và tích hợp hệ thống cho đến các can thiệp giáo dục và tâm lý Người làm tâm lý học đường chịu trách nhiệm cho sự toàn vẹn trong thực hành của họ Họ bảo vệ quyền của trẻ em và gia đình của họ trong nghiên cứu, đánh giá và can thiệp tâm lý

Theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ, Tâm lý học đường là một chuyên ngành cung cấp dịch vụ y tế và thực hành nói chung về tâm lý học với trẻ em, thanh thiếu niên, gia đình; người học ở mọi lứa tuổi trong quá trình đi học Quá trình giáo dục và đào tạo cơ bản của các nhà tâm lý học đường chuẩn

bị cho họ cung cấp một loạt các chẩn đoán, đánh giá, can thiệp, phòng ngừa, tăng cường sức khoẻ và các dịch vụ đánh giá – phát triển chương trình, tập trung đặc biệt vào các quá trình phát triển của trẻ em và thanh thiếu niên trong bối cảnh các trường học, gia đình và các hệ thống giáo dục khác

Người làm tâm lý học đường được chuẩn bị để can thiệp ở cấp độ cá nhân và hệ thống, đồng thời phát triển, thực hiện và đánh giá các chương trình phòng ngừa Trong những nỗ lực này, họ tiến hành đánh giá sàng lọc và can thiệp để thúc đẩy môi trường học tập tích cực cho trẻ em và thanh thiếu niên từ các nền tảng khác nhau để đảm bảo tất cả có quyền học tập, sinh sống

và phát triển như nhau bằng các dịch vụ giáo dục và tâm lý hiệu quả thúc đẩy

sự phát triển lành mạnh

Tóm lại, Tâm lý học đường là chuyên ngành Tâm lý học ứng dụng trong môi trường học đường, được triển khai nhằm thực hiện công tác sàng lọc, phòng ngừa, can thiệp tâm lý và đưa ra các biện pháp phù hợp cho trẻ em – thanh thiếu niên trong các lĩnh vực nhận thức, học tập, hành vi, cảm xúc hoặc xã hội; đồng thời tham gia nghiên cứu, xây dựng, phát triển và lượng giá các chương trình này Như vậy, tâm lý học đường bao gồm hoạt động tư vấn tâm lý học đường và các hoạt động giáo dục khác nhằm mục đích phát triển năng lực, phẩm chất và hoàn thiện nhân cách học sinh đặt trong mối quan hệ giữa học sinh, gia đình, nhà trường và xã hội

1.1.2 Công tác tâm lý học đường

Theo Hiệp hội Tâm lý học Hoa Kỳ (APA), công tác tâm lý học đường cung cấp hỗ trợ và can thiệp tâm lý trực tiếp cho học sinh, tham khảo ý kiến giáo viên, gia đình và các chuyên gia sức khoẻ tinh thần khác ở trường (ví dụ: cố vấn trường học, nhân viên công tác xã hội) để cải thiện các chiến lược

hỗ trợ, làm việc với cán bộ quản lý trường học để cải tiến các hoạt động giáo dục của trường Công tác tâm lý học đường tập trung vào các công việc sau:a) Cải thiện thành tích học tập

– Thúc đẩy động lực học tập và sự tham gia học tập của học sinh

– Tiến hành đánh giá tâm lý và năng lực học thuật của học sinh

– Cá nhân hoá hướng dẫn và can thiệp trên học sinh

– Quản lý hành vi của học sinh và lớp học

– Theo dõi sự tiến bộ của học sinh.

– Thu thập và giải thích dữ liệu của học sinh và lớp học

– Lên chiến lược giáo dục đặc biệt phù hợp với học sinh

– Thúc đẩy hành vi tích cực và sức khoẻ tinh thần của học sinh

b) Cải thiện kỹ năng giao tiếp và kỹ năng xã hội

– Đánh giá nhu cầu về cảm xúc và hành vi của học sinh

– Cung cấp tư vấn cá nhân và nhóm cho học sinh

– Thúc đẩy giải quyết vấn đề, quản lý cơn tức giận và giải quyết xung đột

ở học sinh

– Củng cố kỹ năng ứng phó tích cực và khả năng phục hồi cho học sinh.– Thúc đẩy mối quan hệ đồng đẳng tích cực và giải quyết vấn đề xã hội của học sinh

– Giới thiệu và trợ giúp phối hợp các dịch vụ cộng đồng được cung cấp trong trường học cho học sinh

c) Hỗ trợ người học đa dạng

– Đánh giá nhu cầu học tập đa dạng của học sinh

– Cung cấp các dịch vụ đáp ứng văn hoá cho học sinh và gia đình từ nhiều nguồn gốc khác nhau

– Lập kế hoạch chương trình giáo dục cá nhân phù hợp cho học sinh khuyết tật

– Đề xuất sửa đổi và điều chỉnh chương trình giảng dạy và hướng dẫn phù hợp với học sinh

– Điều chỉnh các hành vi và thói quen trong lớp học để cải thiện sự tham gia và học tập tích cực của học sinh

– Theo dõi và giao tiếp hiệu quả với phụ huynh về sự tiến bộ của học sinh.– Tạo bầu không khí trường học an toàn, tích cực hướng đến học sinh

d) Ngăn chặn bắt nạt và các hình thức bạo lực khác

– Hỗ trợ học tập cảm xúc xã hội

– Đánh giá môi trường học đường và cải thiện kết nối trường học.– Thực hiện và thúc đẩy kỷ luật tích cực

– Thực hiện hỗ trợ hành vi tích cực trên toàn trường

– Xác định học sinh có nguy cơ và “lỗ hổng” trong khuôn khổ trường học.– Cung cấp dịch vụ can thiệp và phòng ngừa khủng hoảng

– Tăng cường quan hệ đối tác giữa nhà trường và gia đình

e) Giúp các gia đình hiểu nhu cầu học tập và sức khoẻ tâm thần của con em– Hỗ trợ điều hướng các quá trình giáo dục đặc biệt

– Kết nối gia đình với các nhà cung cấp dịch vụ cộng đồng khi cần thiết.– Giúp gắn kết hiệu quả các gia đình với giáo viên và nhân viên khác của trường

– Tăng cường sự hiểu biết của nhân viên và khả năng đáp ứng với các nền văn hoá và nền tảng đa dạng hướng đến học sinh

– Giúp học sinh chuyển đổi giữa môi trường học tập và cộng đồng, như điều trị nội trú hoặc các chương trình tư pháp dành cho vị thành niên.Tại Việt Nam, tâm lý học đường là ngành khoa học non trẻ, mới phát triển trong những năm vừa qua, khi vấn đề sức khoẻ tinh thần học đường ngày càng chiếm được sự quan tâm của xã hội và sự đầu tư phát triển của các trường học Do là ngành khoa học mới, nội hàm công tác tâm lý học đường thường được đánh đồng với nội hàm của hoạt động tham vấn học đường Hoạt động tham vấn học đường với 3 mục tiêu cơ bản là phát triển giáo dục, phát triển nghề nghiệp và phát triển nhân cách toàn diện cho học sinh Nội dung tham vấn học đường xoay quanh các vấn đề liên quan tâm

lý, hướng nghiệp, tình cảm, nhân cách học sinh Vì vậy, xét trên bình diện chuyên môn và các tiêu chuẩn quốc tế, hoạt động tham vấn học đường là

một lĩnh vực trọng tâm của công tác tâm lý học đường Việc phát triển các hoạt động tham vấn học đường sẽ giúp công tác tâm lý học đường được định hình và phát triển mạnh mẽ ở Việt Nam Hiện nay, mô hình hoạt động tâm

lý học đường tại Việt Nam chưa được đề cập chính thức thông qua các văn bản pháp lý, vì thế việc phân tích nội hàm công tác tâm lý học đường cần dựa trên các nội dung trọng yếu và các vấn đề có liên quan Mô hình hoạt động tâm lý học đường ở Việt Nam đến thời điểm này hiện có thể dựa theo Thông

tư 31/2017 của Bộ Giáo dục và Đào tạo về Hướng dẫn thực hiện công tác

tư vấn tâm lý trong trường phổ thông cùng một số căn cứ khác có liên quan trên bình diện học thuật cũng như thực tiễn Đây cũng chính là cơ sở quan trọng để phát triển công tác tâm lý học đường cũng như đề xuất mô hình hoạt động tâm lý học đường

1.1.3 Người làm công tác tâm lý học đường

Người làm công tác tâm lý học đường không chỉ làm công tác hỗ trợ và giúp đỡ học sinh mà còn các lực lượng khác có liên quan đến tâm lý trong trường học để hướng đến mục tiêu giáo dục học sinh một cách hiệu quả và góp phần đảm bảo chất lượng giáo dục của nhà trường (Nguyễn Đức Sơn

và cộng sự, 2018) Nói cách khác, người làm công tác tâm lý học đường phải chủ động xây dựng môi trường tâm lý học đường lành mạnh, tích cực với học sinh, hướng đến mục tiêu phát triển học sinh, thực hiện hoạt động giáo dục của trường học tích cực và hiệu quả

Người làm công tác tâm lý học đường hợp tác với gia đình, giáo viên, cán bộ quản lý trường học và các chuyên gia khác để tạo ra môi trường học tập an toàn, lành mạnh và hỗ trợ, tăng cường kết nối giữa nhà, trường học và cộng đồng để giúp học sinh có những điều kiện nội tại và những điều kiện bên ngoài phát triển cân bằng và toàn diện

Người làm công tác tâm lý học đường còn phải là thành viên có trình

độ chuyên môn về tâm lý học đường của trường để hỗ trợ khả năng học tập

và cuộc sống của học sinh Họ áp dụng chuyên môn về sức khoẻ tâm thần,

học tập và hành vi, để giúp học sinh và thanh thiếu niên thành công trong học tập, xã hội, hành vi và cảm xúc (Hoàng Anh Phước, 2012) Các nhân

sự là giáo viên muốn làm hoạt động tư vấn tâm lý học đường tại trường học phải được chuẩn bị trước tốt nghiệp để nâng cao chuyên ngành, thông qua các khoá học và kinh nghiệm thực tế có liên quan đến cả Tâm lý học, Giáo dục học

Ở Việt Nam, do sự hạn chế về nguồn nhân lực chuyên môn, cũng như chưa có mã ngành đào tạo và mã nghề cho người làm tâm lý học đường; vì vậy, nhân sự phụ trách một phần của công tác này hiện nay có thể nhận thấy

là giáo viên kiêm nhiệm tư vấn tâm lý học đường đã trải qua việc bồi dưỡng chứng chỉ tham vấn học đường thực hiện Tuy nhiên, vẫn có một bộ phận người làm tâm lý học đường đã được đào tạo khá bài bản về Tâm lý học, Giáo dục học, Tâm lý Giáo dục, Tâm lý học giáo dục hay Tâm lý học trường học vẫn đang tham gia tích cực Nhóm nhân sự từ các ngành này, trừ ngành Tâm lý học trường học (Trường Đại học Sư phạm Hà Nội) và Tâm lý học giáo dục (Trường Đại học Sư phạm thành phố Hồ Chí Minh) là gần ngành hay đúng ngành xét theo mục tiêu đào tạo, chuẩn đầu ra Còn lại đội ngũ các ngành đã nêu có thể xem là ngành gần, đảm đương công tác này nhưng vẫn cần bổ sung, cập nhật tri thức, kỹ năng thông qua hoạt động bồi dưỡng

Do đó, để phát triển công tác tâm lý học đường, cần có lộ trình cụ thể và phải

có mô hình hoạt động tâm lý học đường cũng như xác định các nội dung của công tác tâm lý học đường, có lựa chọn hoạt động cơ bản – ưu tiên và bám sát thực tiễn chất lượng và số lượng của đội ngũ quan tâm hay đang thực hiện công tác tâm lý học đường, đặt trong bối cảnh đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông 2018 để đạt được hiệu quả giáo dục cao nhất

1.2 VAI TRÒ CỦA CÔNG TÁC TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG Ở TRƯỜNG TRUNG HỌC TRONG BỐI CẢNH HIỆN NAY

Tâm lý học đường là một bộ phận quan trọng đóng góp các tác động tích cực của mình vào việc triển khai Chương trình giáo dục phổ thông

2018 nhất là trong việc tổ chức hoạt động học tập các môn học cụ thể cũng như hoạt động trải nghiệm và một số hoạt động giáo dục khác có liên quan Phát triển công tác tâm lý học đường trong bối cảnh hiện nay nhất là để đáp ứng yêu cầu của Chương trình giáo dục phổ thông 2018 là trách nhiệm cấp thiết cần được quan tâm, đầu tư và thực thi bài bản

Thực tiễn cho thấy, bối cảnh sống, học tập và rèn luyện của học sinh trung học trong xã hội hiện đại hiện nay chứa đựng nhiều yếu tố bất lợi, ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển nhân cách các em lứa tuổi học sinh Bởi vậy, nhu cầu được hỗ trợ về mặt tinh thần để phát triển thuận lợi ngày càng trở nên cấp bách Hơn nữa, bản thân hoạt động giáo dục trong các trường học cũng cần được làm phong phú thêm với những hiểu biết sâu hơn về mặt tâm

lý của học sinh để các nội dung giáo dục phù hợp với khả năng và tâm lý lứa tuổi của các em

Một điểm quan trọng không kém, đó là thông qua hoạt động tư vấn hướng nghiệp, tư vấn tâm lý học đường, người làm tâm lý học đường tiếp cận học sinh trung học để giúp đỡ các em đánh giá, tìm hiểu đặc điểm tâm lý của bản thân Từ đó, học sinh trung học có cơ sở chọn ngành học, tìm phương pháp học tập, tìm công việc phù hợp với bản thân, phát hiện ra những điểm mạnh, điểm yếu của mình để liên tục hoàn thiện, cũng như vượt qua được những khó khăn, bất ổn về tâm lý trong cuộc sống (Phạm Thanh Bình, 2014; Trần Thị Minh Đức, 2016)

Để trợ giúp tâm lý học đường hiệu quả cần sự nỗ lực từ phía bản thân các

em học sinh, sự nâng cao trình độ chuyên môn và năng lực hoạt động của đội ngũ những người làm tâm lý học đường cũng như sự quan tâm, đầu tư thích đáng từ phía nhà trường và xã hội Chương trình giáo dục phổ thông 2018

chỉ thật sự hiệu quả khi học sinh được thường xuyên hỗ trợ, giải đáp thắc mắc và chia sẻ mọi tâm tư nguyện vọng, đặc biệt là định hướng tư vấn các vấn đề học tập, phương pháp học tập hiệu quả theo định hướng phát triển năng lực, phẩm chất là rất cần thiết khi triển khai Chương trình giáo dục phổ thông 2018 Do đó, các trường cần xây dựng và tổ chức một bộ phận chuyên trách làm công tác tư vấn học đường Ngoài ra, với mục tiêu giáo dục trung học (trung học cơ sở và trung học phổ thông) và sự xuất hiện của Hoạt động trải nghiệm – Hướng nghiệp trong chương trình giáo dục góp phần thúc đẩy hoạt động tư vấn hướng nghiệp trong trường học – một trong những nội dung tư vấn tâm lý học đường mà người làm tâm lý học đường đảm nhiệm (Bộ Giáo dục và Đào tạo, 2018).

Trong bối cảnh trường trung học hiện nay, việc tăng cường giao lưu và học hỏi từ thực tế trường học kết hợp với lý thuyết chuyên môn là rất cần thiết để học sinh từng bước trải nghiệm và lĩnh hội kiến thức Vì vậy, nội dung của công tác tâm lý học đường không chỉ bó hẹp trong khung lý thuyết về tư vấn, tham vấn tâm lý mà cần phải được mở rộng, kết hợp với việc hình thành cho học sinh trung học nhiều kỹ năng về học tập, định hướng nghề nghiệp, phát triển nhân cách Hình thức tư vấn, tham vấn tâm lý không chỉ hướng đến cá nhân mà còn hướng đến toàn thể học sinh để hỗ trợ các em phát triển năng lực và phẩm chất hoàn thiện Hoạt động tư vấn tâm lý mở ra cho học sinh cơ hội để nhìn lại những khó khăn của mình theo cách thức khác nhau Thấy rõ vai trò của công tác tâm lý học đường với sự phát triển toàn diện của học sinh trong bối cảnh đổi mới Chương trình giáo dục phổ thông 2018, do

đó, với đội ngũ cán bộ quản lý, cần phải hiểu rõ được nội hàm của công tác tâm lý học đường, các hoạt động trực thuộc mô hình chăm sóc sức khoẻ tinh thần và phòng ngừa học đường thuộc công tác này Nắm được nội hàm, việc triển khai công tác tâm lý học đường sẽ có lộ trình cụ thể hơn và những bước

đi khoa học, đúng đắn Ngoài ra, việc nắm rõ tình hình tổng quan về công tác này trong và ngoài nước còn hỗ trợ các nhà quản lý hiểu được sự phát triển

tuy không quá nhanh chóng, nhưng lại cụ thể, từng bước của lĩnh vực tâm

lý học đường để phù hợp với đặc điểm văn hoá, đặc điểm nền giáo dục Việt Nam Qua đó có thể thấy được, lĩnh vực tâm lý học đường đã và đang được hoàn thiện theo hướng chuyên môn hoá tại Việt Nam và vai trò của đội ngũ cán bộ quản lý giáo dục là vô cùng quan trọng trong việc công nhận, hỗ trợ đánh giá và triển khai công tác này hiệu quả

Với đội ngũ giáo viên, cần phải hiểu được khả năng của học sinh bằng kỹ thuật tiếp cận và đánh giá thông qua tìm hiểu kiến thức và kinh nghiệm về công tác tâm lý học đường Ngoài ra, công tác tâm lý học đường còn hỗ trợ đội ngũ giáo viên hiểu rõ hơn về năng lực của học sinh và từ đó, có các hình thức dạy học phù hợp, cũng như tạo được sự kết nối với phụ huynh, học sinh trong quá trình giáo dục, hỗ trợ phát triển cho học sinh Đối với đội ngũ giáo viên kiêm nhiệm công tác tư vấn tâm lý trong học đường, khi nắm được nội hàm của công tác tâm lý học đường, đội ngũ này sẽ hiểu rõ hơn về công việc mình đang làm và có những định hướng phát triển chuyên môn phù hợp.Với người làm tâm lý học đường đang thực hiện công tác này tại các trường trung học, nội dung được trình bày trong chương này giúp đội ngũ hiểu rõ hơn về lịch sử phát triển của ngành nghề Dù lĩnh vực tâm lý học đường còn khá non trẻ, thậm chí chưa có mã ngành, thực tế này khiến cho nhiều người làm tâm lý học đường gặp nhiều khó khăn trongcông việc; nhưng ngược lại, nắm được quá trình hình thành và phát triển của ngành, cũng như hiểu ra được sự phát triển từng bước và có định hướng sẽ trang

bị cho người làm công tác tâm lý học đường tâm thế sẵn sàng đương đầu với những thử thách mới mà ngành nghề mang lại, hun đúc sự nhiệt huyết với nghề và từng bước nâng cao chuyên môn, nghiệp vụ của bản thân, đáp ứng những yêu cầu mới của nền giáo dục Ngoài ra, nội dung truyền tải còn giúp người làm tâm lý học đường định hướng được khung công việc của mình và những nhiệm vụ trọng yếu mà một người làm tâm lý học đường cần phải có Điều này vô cùng quan trọng và là nền tảng phát triển kiến

1.3 THỰC HIỆN CÔNG TÁC TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG TRONG TRƯỜNG TRUNG HỌC

Căn cứ Thông tư số 31/2017/TT-BGDĐT ngày 18 tháng 12 năm 2017

về Hướng dẫn thực hiện công tác tư vấn tâm lý cho học sinh trong trường phổ thông, có thể định hướng thực hiện công tác tâm lý học đường cho học sinh trung học như sau:

1.3.1 Mục đích của công tác tâm lý học đường cho học sinh trung học

Mục đích của công tác tâm lý học đường cho học sinh trung học bao gồm:

– Phòng ngừa, hỗ trợ các vấn đề tâm lý học đường cho những học sinh

gặp khó khăn trong học tập, cuộc sống để các em tìm ra hướng giải quyết phù hợp, giảm thiểu tác động tiêu cực mà các vấn đề này gây ra, đặc biệt là những vấn đề về đổi mới phương pháp học tập trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018, cũng như những vấn đề phân luồng học tập, hướng nghiệp, tâm lý mà học sinh trung học thường gặp phải

– Can thiệp bằng các kỹ thuật tham vấn, trị liệu tâm lý (khi cần thiết)

đối với những học sinh đang gặp khó khăn về tâm lý liên quan đến học tập, cuộc sống, ảnh hưởng tiêu cực đến chất lượng đời sống tinh thần của các em

– Giáo dục, hỗ trợ giáo dục và lên kế hoạch giáo dục với những nhóm

đối tượng học sinh trung học cụ thể để khắc phục, cải thiện một số vấn đề tâm lý ảnh hưởng tiêu cực đến sự phát triển toàn diện nhân cách của các em

– Hỗ trợ, trang bị cho học sinh trung học những kỹ năng sống cần thiết

để có thể làm chủ, cân bằng bản thân, nâng cao khả năng ứng xử, hội nhập, định hướng phát triển bản thân, định hướng nghề nghiệp, thích ứng tích cực trước các tình huống cuộc sống và những thay đổi trong bối cảnh toàn cầu hoá, công nghệ hoá

– Tăng cường ý chí, niềm tin, bản lĩnh, thái độ ứng xử phù hợp trong các

mối quan hệ cá nhân, gia đình, xã hội của người học sinh

– Rèn luyện sức khoẻ thể chất và tinh thần, phòng ngừa các vấn đề liên

quan đến sức khoẻ tinh thần, góp phần xây dựng và hoàn thiện nhân cách của người học sinh trung học trong xã hội hiện đại

– Góp phần xây dựng môi trường giáo dục an toàn, lành mạnh, thân

thiện và phòng, chống bạo lực, xâm hại trong trường học

1.3.2 Nguyên tắc thực hiện công tác tâm lý học đường cho học sinh trung học

Để thực hiện công tác tâm lý học đường cho học sinh trung học, cần tuân thủ một số nguyên tắc sau (Trần Thị Minh Đức, 2012; Trần Đình Tuấn, 2015; Trần Thị Minh Đức, 2016):

a) Nguyên tắc 1: Đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng trong nhà trường, bố mẹ học sinh và các lực lượng ngoài nhà trường có liên quan trong công tác tâm lý học đường học sinh.

Để đảm bảo sự phối hợp chặt chẽ giữa các lực lượng giáo dục trong và ngoài nhà trường trong công tác tâm lý học đường, cần quan tâm đến những nội dung sau:

– Hỗ trợ điều hướng các quá trình giáo dục đặc biệt, người làm tâm lý

học đường phải là người có khả năng sàng lọc, đánh giá ban đầu cho học sinh/nhóm học sinh chuyên biệt (học sinh hoà nhập, học sinh yếu thế, học sinh có năng khiếu, học sinh có vấn đề tâm lý) để định hướng các hoạt động giáo dục, hoạt động hỗ trợ riêng biệt cho các em, hướng đến sự phát triển toàn diện và đúng trọng điểm cho học sinh, đảm bảo được nguyên tắc công bằng trong giáo dục

– Kết nối gia đình với các nhà cung cấp dịch vụ cộng đồng khi cần thiết,

người làm tâm lý học đường là người hỗ trợ bố mẹ học sinh kết nối với các trung tâm, cơ sở hỗ trợ, thăm khám, điều trị tâm lý ngoài nhà trường, cơ cở bảo trợ xã hội, các tổ chức phi chính phủ bảo vệ quyền lợi trẻ em – vị thành niên, để cung cấp cho học sinh những dịch vụ hỗ trợ kịp thời, hiệu quả

– Giúp gắn kết hiệu quả các gia đình với giáo viên và nhân viên khác của

nhà trường, người làm tâm lý học đường là người đưa ra những chiến lược can thiệp, hỗ trợ học sinh, bố mẹ học sinh, giáo viên và nhân viên trường học trong việc thành lập một mạng lưới hỗ trợ sức khoẻ tinh thần và giáo dục toàn diện trong trường học với tư cách là người định hướng, hỗ trợ

– Giúp học sinh chuyển đổi giữa môi trường học tập và cộng đồng, như

điều trị nội trú, trị liệu tâm lý tại các cơ sở ngoài trường học hoặc các chương trình tư pháp dành cho vị thành niên

b) Nguyên tắc 2: Đảm bảo quyền được tham gia, tự nguyện, tự chủ, tự quyết định của học sinh

Để đảm bảo quyền được tham gia, tự nguyện, tự chủ, tự quyết định của học sinh, cần quan tâm đến những nội dung sau khi thực hiện công tác tâm

lý học đường:

– Đánh giá nhu cầu học tập đa dạng của học sinh: công tác tâm lý học

đường phải đảm bảo hướng đến cung cấp các dịch vụ hỗ trợ tâm lý và giáo dục toàn diện, đa dạng cho học sinh Những chương trình phòng ngừa học đường hoặc giáo dục chuyên biệt phải đáp ứng được nhu cầu học tập đa dạng và phù hợp với các nhóm học sinh khác nhau trong trường học, đặc biệt là ở trường trung học, khi định hướng phân luồng học tập và hướng nghiệp được đẩy mạnh trong Chương trình giáo dục phổ thông 2018

– Cung cấp các dịch vụ đáp ứng văn hoá cho học sinh và gia đình từ

nhiều nguồn gốc khác nhau: công tác tâm lý học đường phải hướng đến sự

đa dạng về văn hoá, hướng đến học sinh thuộc các dân tộc, giai cấp khác nhau Học sinh được quyền tự chủ, tự quyết trong việc tham gia những dịch

vụ đáp ứng văn hoá trong học đường phù hợp với các em, hướng đến sự bình đẳng về văn hoá, xã hội trong học đường

– Đề xuất sửa đổi và điều chỉnh chương trình giảng dạy và hướng dẫn

phù hợp với học sinh: công tác tâm lý học đường phải bám sát vào đời sống tinh thần và hoạt động học tập của học sinh trong nhà trường Phải bắt kịp

những thay đổi về chương trình giảng dạy và đưa ra những hướng dẫn, tư vấn, hỗ trợ phù hợp cho học sinh, giúp các em thích ứng và phát triển một cách hiệu quả, phù hợp nhất.

– Tạo bầu không khí trường học an toàn, tích cực hướng đến học sinh:

công tác tâm lý học đường phải đảm bảo xây dựng được môi trường học tập

an toàn, tích cực cho học sinh, các em được đảm bảo sự phát triển toàn diện

về năng lực và phẩm chất trong trường học Chỉ khi các em được đảm bảo học tập và phát triển trong bầu không khí trường học an toàn, tích cực, các

em mới có thể tích cực, tự giác, tự nguyện tham gia các hoạt động học tập, giáo dục tại trường học

c) Nguyên tắc 3: Đảm các các nguyên tắc về năng lực chuyên môn và đạo đức nghề tham vấn tâm lý khi thực hiện công tác tâm lý học đường

Để đảm bảo các nguyên tắc về năng lực chuyên môn và đạo đức nghề tham vấn tâm lý trong công tác tâm lý học đường, phải đặc biệt quan tâm đến các nguyên tắc trong việc tôn trọng – đồng cảm – chia sẻ – lắng nghe – bảo mật, cụ thể:

– Tôn trọng học sinh thể hiện ở việc tôn trọng học sinh như một cá nhân

độc lập, đáng được tôn trọng, có giá trị riêng, không phân biệt địa vị, đạo đức, hành vi, tình cảm Phải đảm bảo sự bình đẳng giữa người làm tâm lý học đường và học sinh Mục đích cuối cùng là nâng cao tiềm năng cho học sinh

và phải tin vào khả năng thay đổi của học sinh

– Đồng cảm với học sinh thể hiện ở việc thấu hiểu những khó khăn,

nguyện vọng, nhu cầu của học sinh Người làm tâm lý học đường chấp nhận con người, nhân cách của học sinh với những giá trị riêng, không lên án, chỉ trích học sinh Học sinh là một người độc lập về cảm xúc và người làm tâm

lý học đường cùng vậy

– Chia sẻ với học sinh những kiến thức chuẩn xác, khoa học Người làm

tâm lý học đường phải đảm bảo tính chuyên môn trong việc đồng hành,

hỗ trợ học sinh giải quyết vấn đề của mình bằng tất cả tâm huyết và trách nhiệm Đồng thời, quá trình tư vấn, tham vấn tâm lý không phải là một buổi cung cấp kiến thức, dạy học cá nhân, giảng giải đạo lý mà phải là một quá trình chia sẻ, thấu hiểu, lắng nghe và phản hồi giữa người làm tâm lý học đường và học sinh, để xây dựng một cuộc giao tiếp trọn vẹn, hiệu quả, hướng đến sự thay đổi tích cực ở học sinh.

– Lắng nghe học sinh, hiểu và phản hồi được những tâm tư, nguyện

vọng, nhu cầu, cảm xúc của học sinh trong quá trình tư vấn, tham vấn tâm lý

để giúp học sinh hiểu rõ hơn về chính mình, về vấn đề của mình Người làm tâm lý học đường không áp đặt, đóng khung cho học sinh, mà phải hướng đến học sinh và vì lợi ích của học sinh Người làm tâm lý học đường cần hiểu

rõ rằng, học sinh tìm đến dịch vụ tâm lý học đường với nguyện vọng cần được lắng nghe, thấu hiểu Do đó, việc lắng nghe và đảm bảo các yêu cầu, nguyên tắc về lắng nghe và phản hồi là rất quan trọng khi thực hiện công tác tâm lý học đường

– Bảo mật thông tin là trách nhiệm nghề nghiệp của người làm tâm lý

học đường, việc đảm bảo giữ bí mật cho học sinh để củng cố mối quan hệ tin cậy giữa người làm tâm lý học đường và học sinh, đồng thời thúc đẩy quá trình tư vấn, tham vấn tâm lý được diễn ra hiệu quả hơn Tuy nhiên, người làm tâm lý học đường cần ý thức rõ, chỉ được tiết lộ thông tin khi: (1) Có sự đồng ý của học sinh; (2) trong trường hợp đặc biệt có thể gây hại cho người làm tâm lý học đường, cho học sinh (tự tử) hoặc cho những người khác; (3) theo yêu cầu của toà án, hoặc bị chính học sinh kiện tụng, chống lại người làm tâm lý học đường trước toà án Do đó, cần phải giải thích cho học sinh ngay từ đầu buổi tư vấn, tham vấn tâm lý những nguyên tắc về bảo mật thông tin này

1.3.3 Điều kiện thực hiện công tác tư vấn tâm lý cho học sinh trung học

a) Nhân lực làm công tác tư vấn tâm lý

– Người làm công tác tư vấn tâm lý

Để thực hiện công tác tư vấn tâm lý trong trường phổ thông, các trường phổ thông bố trí nhân sự phụ trách như sau: Cán bộ, giáo viên kiêm nhiệm công tác tư vấn cho học sinh phải là người có kinh nghiệm và được đào tạo, bồi dưỡng về chuyên môn, nghiệp vụ tư vấn tâm lý (có chứng chỉ nghiệp vụ

tư vấn tâm lý học đường theo chương trình do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành) Giáo viên kiêm nhiệm công tác tư vấn tâm lý được hưởng định mức giảm tiết dạy theo quy định của Bộ Giáo dục và Đào tạo

– Lãnh đạo nhà trường quản lý công tác tư vấn tâm lý

Để triển khai công tác tư vấn tâm lý trong nhà trường, lãnh đạo nhà trường cần chỉ đạo thành lập Tổ tư vấn hay Tổ tham vấn học đường, hỗ trợ học sinh

Tiếp theo, phân công, bố trí cán bộ, giáo viên kiêm nhiệm để thực hiện công tác tham vấn học đường cho học sinh Việc lựa chọn nhân sự phù hợp

để thực hiện công tác tư vấn tâm lý học đường cần phải đảm bảo các yêu cầu tối thiểu về kinh nghiệm và trình độ đào tạo (qua các khoá bồi dưỡng chuyên môn do Bộ Giáo dục và Đào tạo ban hành) Tuy nhiên, đối tượng phù hợp nhất vẫn là những chuyên viên được đào tạo bài bản về Tâm lý học, Tâm lý học đường, Tâm lý giáo dục vì họ là đội ngũ có năng lực chuyên môn

và độ hiểu biết nhất định về các nội dung cần triển khai trong công tác tâm lý học đường Ngoài ra, việc sử dụng nhân sự tốt nghiệp từ các ngành tâm lý nói trên còn đảm bảo khâu sàng lọc, đánh giá, phát hiện sớm những học sinh có nguy cơ rối nhiễu tâm lý, cũng như đảm bảo quá trình can thiệp tâm lý – quá trình yêu cầu năng lực chuyên môn về tham vấn, trị liệu tâm lý nhất định của người làm tâm lý học đường

Mặt khác, nếu nhà trường bị hạn chế về nguồn nhân lực, lãnh đạo nhà trường có thể xây dựng quy trình chuyển giao những học sinh có nguy cơ về tâm lý ra các cơ sở thăm khám, trị liệu tâm lý trong khu vực Hoặc sử dụng nguồn lực chuyên viên tư vấn, tham vấn tâm lý tại các trung tâm, cơ sở tham vấn, điều trị tâm lý bên ngoài nhà trường ở hình thức hợp đồng, bán thời gian.Lãnh đạo nhà trường cũng cần lưu ý về thành phần Tổ tư vấn, hỗ trợ học sinh gồm có: Đại diện lãnh đạo nhà trường làm Tổ trưởng; thành viên là cán bộ, giáo viên kiêm nhiệm công tác tư vấn tâm lý trong trường phổ thông (tham vấn học đường), nhân viên y tế trường học, cán bộ, giáo viên phụ trách công tác Đoàn, Đội, đại diện bố mẹ học sinh và một số học sinh là cán

bộ lớp, cán bộ Đoàn, Đội Đây được xem là “ekip” thực hiện công tác tư vấn tâm lý học đường đáp ứng được thực tế hiện nay

– Công tác phối hợp trong tư vấn tâm lý (Điều 7 Thông tư 31)

Phối hợp trong nhà trường:

Cán bộ, giáo viên phụ trách công tác tư vấn tâm lý cho học sinh cần:+ Phối hợp chặt chẽ với giáo viên chủ nhiệm, Tổng phụ trách Đội, Bí thư Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, giáo viên bộ môn và các lực lượng giáo dục khác trong nhà trường khi triển khai các hoạt động tư vấn tâm lý cho học sinh;

+ Cập nhật và cung cấp thông tin về luật pháp, chương trình giáo dục

và định hướng học tập có liên quan cho học sinh, giáo viên, nhân viên trong nhà trường và bố mẹ học sinh để giúp học sinh tiếp cận hệ thống, dịch vụ trợ giúp, chăm sóc sức khoẻ tinh thần trong trường học;

+ Tham mưu, tư vấn cho lãnh đạo nhà trường hình thành và phát triển các dịch vụ tâm lý học đường trong trường học phù hợp với nhu cầu của học sinh, cũng như sự thay đổi của xã hội, đặc biệt là sự phát triển của khoa học công nghệ, những hình thức tư vấn/tham vấn trực tuyến;

+ Tham mưu, tư vấn cho lãnh đạo nhà trường kiến nghị với các cơ quan

có thẩm quyền về các chính sách liên quan đến học sinh và thúc đẩy việc thực hiện quyền của học sinh.

+ Khuyến khích đội ngũ cán bộ quản lý, giáo viên và nhân viên nhà trường chủ động xây dựng phong trào kết nghĩa giữa trường học với cơ quan, doanh nghiệp tại địa phương, huy động nguồn lực để hỗ trợ học sinh

có hoàn cảnh đặc biệt, hỗ trợ giáo viên trong các hoạt động xã hội tại nhà trường, cũng như tăng cường các hình thức học tập trải nghiệm cho học sinh như một chương trình phòng ngừa các vấn đề tâm lý học đường

Phối hợp giữa nhà trường với các lực lượng bên ngoài trường học:

+ Phối hợp với bố mẹ học sinh: Thường xuyên trao đổi thông tin về học sinh; nâng cao nhận thức của bố mẹ học sinh về đặc điểm phát triển tâm sinh

lý lứa tuổi và tác động của những thay đổi đó đối với học sinh; thường xuyên quan tâm, phát hiện và có biện pháp hỗ trợ kịp thời, phù hợp đối với những biểu hiện bất thường của học sinh

+ Phối hợp với các chuyên gia, trung tâm tư vấn, tham vấn, điều trị tâm

lý chuyên nghiệp, cơ sở y tế, cơ quan tư pháp và bảo vệ pháp luật để can thiệp, trị liệu tâm lý, xử lý kịp thời các trường hợp học sinh cần can thiệp chuyên sâu;

+ Phối hợp với các cơ quan, tổ chức về khoa học tâm lý giáo dục, các trường sư phạm đủ điều kiện, chuyên gia, nhà khoa học nhằm bồi dưỡng đội ngũ giáo viên, cán bộ tư vấn tâm lý về kiến thức, kỹ năng, thái độ đúng đắn, cần thiết để thực hiện công tác tư vấn, tham vấn tâm lý trong nhà trường;+ Phối hợp với tổ chức Đoàn Thanh niên Cộng sản Hồ Chí Minh, Đội Thiếu niên Tiền phong Hồ Chí Minh, các tổ chức chính trị - xã hội khác để

tổ chức các hoạt động tư vấn tâm lý;

+ Phối hợp với các cá nhân, cơ quan, tổ chức có chức năng để tổ chức hoạt động tư vấn tâm lý phù hợp với nhu cầu của học sinh và yêu cầu giáo dục của nhà trường

+ Phối hợp với giáo viên, cán bộ bảo vệ trẻ em cấp xã hỗ trợ học sinh sau khi kết thúc quy trình can thiệp, trợ giúp được tham gia một cách bình đẳng các hoạt động tại nhà trường và cộng đồng.

b) Cơ sở vật chất, thiết bị; kinh phí

– Cơ sở vật chất, thiết bị

Nhà trường bố trí phòng tư vấn tâm lý riêng (có thể bố trí phòng hoặc góc tư vấn tuỳ theo quy mô và điều kiện nhà trường) đảm bảo tính riêng

tư, kín đáo, dễ tiếp cận và phù hợp để tổ chức hoạt động tư vấn; trang bị cơ

sở vật chất, trang thiết bị, tài liệu, học liệu cần thiết để đảm bảo thực hiện nhiệm vụ tư vấn

Khi học sinh có vấn đề và có nhu cầu được giúp đỡ các em sẽ tìm đến phòng tư vấn tâm lý của trường để được trợ giúp Tuy nhiên tư vấn tâm lý học đường hiện nay ở Việt Nam đôi khi lại không như vậy Nhìn chung học sinh tự đến phòng tư vấn tâm lý là rất ít Không ít trường, học sinh tới phòng

tư vấn tâm lý là do giáo viên gửi đến Điều này tạo ra một tâm lý gượng ép, thiếu sẵn sàng hợp tác của học sinh đối với người làm công tác tư vấn tâm lý.Mặt khác, nếu việc giáo viên bộ môn có cái nhìn về tư vấn tâm lý học đường khác với người làm công tác tư vấn tâm lý học đường (ví dụ, giáo viên nhìn vấn đề của học sinh nghiêm khắc từ góc độ “kỷ luật học đường”; trong khi người làm công tác tư vấn tâm lý học đường nhìn vấn đề của học sinh từ góc độ “tâm lý học đường”) trong cách giúp học sinh giải quyết vấn đề cũng gây cản trở cho học sinh tiếp cận với hoạt động tư vấn tâm lý Không ít giáo viên trong trường có quan niệm phòng tư vấn tâm lý là nơi chỉ những học sinh “có vấn đề” mới phải đến, điều này làm cho học sinh rất sợ bị phân loại,

bị gán nhãn trong trường Ngoài ra, do có khó khăn về địa điểm tham vấn, nên có những trường phải đặt phòng tư vấn tâm lý ở trong phòng hội đồng nhà trường, phòng công tác đoàn nên đã rất ảnh hưởng đến quá trình tư vấn tâm lý Chính điều này cũng làm cho học sinh sợ về lộ bí mật khi đến phòng

tư vấn tâm lý

Phòng tư vấn tâm lý cần phải đặt ở nơi yên tĩnh, rộng rãi để có thể tổ chức tham vấn, tư vấn tâm lý nhóm nhỏ, tổ chức trò chơi hoăc di chuyển dễ dàng khi cần.

Phòng tư vấn tâm lý trong trường học nên tránh đặt ở phòng đầu của một dãy phòng học/làm việc, vì như vậy sẽ gây ồn ào Việc học sinh, giáo viên qua lại sẽ làm học sinh sao lãng, gây cảm giác người khác có thể “xâm phạm” vào cuộc trò chuyện Trong phòng tư vấn tâm lý nên có cửa sổ có rèm Ánh sáng vào quá nhiều dễ gây căng thẳng cho học sinh, còn phòng kín quá

sẽ gây cảm giác ngột ngạt, gây ức chế cho học sinh

Phòng tư vấn tâm lý gây cảm giác nồng ấm và thân thuộc với học sinh khi

có cây xanh trong phòng (thậm chí có thể là cây giả) và có tủ sách, tủ tài liệu Trong bối cảnh tâm lý học đường ở Việt Nam, hoạt động tư vấn tâm lý cho tất cả học sinh lại được hiểu bó gọn trong một nhóm học sinh “có vấn đề”, thì việc để tủ sách, tranh ảnh, bút màu, bảng di động, v.v cho các em đến sinh hoạt (có giờ quy định) là thân thiện và phù hợp

Ngoài ra, cơ sở vật chất, thiết bị cho phòng tư vấn tâm lý trong trường trung học đều phải đáp ứng tối thiểu các thiết bị và đồ dùng:

+ Một tủ đựng sách;

+ Một tủ lưu giữ hồ sơ tư vấn có khoá;

+ Một bàn làm việc;

+ Có nhiều ghế tựa di chuyển dễ dàng;

+ Có sổ đăng ký tư vấn tâm lý và lịch hẹn

Đối với tham vấn, tư vấn tâm lý nhóm, việc sử dụng kết hợp các sinh hoạt tập thể, trò chơi, hoạt động nghệ thuật để các thành viên cảm thấy thư giãn

và thoải mái khi tham gia vào tham vấn, tư vấn tâm lý nhóm là rất cần thiết Một số hình ảnh về phòng tư vấn tâm lý có thể tham khảo:

Hình 1.1 Cửa trước và bảng tên phòng

Hình 1.2 Phối cảnh phòng tư vấn tâm lý

Hình 1.3 Tủ sách Tâm lý học đường

Hình 1.4 Bên trong phòng tư vấn tâm lý

– Kinh phí

Theo Điều 9 trong Thông tư 31/2017/TT-BGDĐT ngày 18 tháng 12 năm 2017, kinh phí thực hiện công tác tư vấn tâm lý trong trường học được lấy từ:

+ Nguồn chi thường xuyên của nhà trường;

+ Các khoản tài trợ, hỗ trợ của các tổ chức, cá nhân trong nước và nước ngoài theo quy định của pháp luật;

Hai là, hỗ trợ học sinh rèn luyện kỹ năng sống, kỹ năng mềm; rèn luyện sức khoẻ thể chất và tinh thần, góp phần xây dựng và hoàn thiện nhân cách

Ba là, kết nối các nguồn lực giáo dục trong và ngoài nhà trường: phụ huynh, giáo viên, cán bộ quản lý, cán bộ công nhân viên nhà trường, các trung tâm hỗ trợ, cộng đồng hỗ trợ trong việc hiểu, chia sẻ, đồng hành cùng học sinh trong giải quyết những khó khăn về tâm lý của bản thân Góp phần tạo ra môi trường phát triển lành mạnh và tích cực cho các em

CHƯƠNG 2 THAM VẤN HỌC ĐƯỜNG - NỘI DUNG

CƠ BẢN CỦA CÔNG TÁC TÂM LÝ HỌC ĐƯỜNG

Công tác tâm lý học đường bao gồm hoạt động tư vấn tâm lý học đường, hay còn gọi là tham vấn học đường, cùng một số hoạt động giáo dục khác

có liên quan nhằm mục đích thúc đẩy, hỗ trợ và phát triển toàn diện nhân cách người học sinh trong nhà trường Trong phạm vi chương 2, chúng tôi sẽ trình bày những nội dung cốt lõi của công tác tâm lý học đường mà cụ thể là hoạt động tham vấn học đường để người làm tâm lý học đường cũng như đội ngũ cán bộ quản lý bám sát nội dung để triển khai, tổ chức triển khai công tác này một cách hiệu quả

2.1 THAM VẤN HỌC ĐƯỜNG

Hoạt động tham vấn học đường thường tập trung vào những băn khoăn, thắc mắc và khó khăn của học sinh trong năm lĩnh vực: học tập, nhận thức, cảm xúc, hành vi, xã hội hoặc theo các vấn đề thường gặp trong trường phổ thông: Học tập, quan hệ giao tiếp – ứng xử với bạn bè, thầy cô, bố mẹ, sự phát triển tâm sinh lý, những vướng mắc trong tình bạn tình yêu, hướng nghiệp, định hướng giá trị…

Tham vấn học đường là hoạt động tương tác giữa người tham vấn học đường với thân chủ (và gia đình) nhằm cung cấp kiến thức hỗ trợ, giúp đỡ thân chủ giải quyết khó khăn trong nhận thức, cảm xúc và hành vi qua đó phát triển nhân cách, định hướng nghề nghiệp, cách sống lành mạnh và những vấn đề khác thuộc về các rối loạn cảm xúc, nhân cách Đối tượng của

những khó khăn trong đời sống cá nhân, sự phát triển nhân cách và các mối quan hệ Tham vấn học đường cũng được xem là một mức độ của hoạt động

trị liệu tâm lý, đôi khi ranh giới giữa tham vấn và trị liệu là khó xác định được một cách rõ ràng

Tham vấn học đường có thể hiểu là giúp đỡ tất cả các học sinh trong học tập, trong quan hệ xã hội, trong công việc, trong việc nâng cao năng lực cá nhân và giúp họ trở thành người có trách nhiệm và hữu ích Người tham vấn học đường trợ giúp hình thành và tổ chức tất cả chương trình này, cũng như cung cấp các hoạt động can thiệp tham vấn thích hợp

Từ sự tổng hợp khái niệm về tham vấn học đường và đặc điểm của hoạt động tham vấn học đường, tham vấn học đường ở đây cũng không mang ý nghĩa khác biệt hoàn toàn với khái niệm tham vấn tâm lý trong trường phổ thông nhưng mang tính cụ thể hơn Hiểu một cách có giới hạn trọng điểm,

tham vấn học đường là hoạt động tham vấn diễn ra trong môi trường trường học, thân chủ trọng điểm ở đây là những học sinh với đặc điểm tâm sinh lý đặc thù cho từng lứa tuổi với những mối quan hệ bạn bè, thầy cô, gia đình, xã hội Mở rộng

ra, thân chủ ở đây còn là cán bộ quản lý, giáo viên, nhân viên nhà trường – những người có mối quan hệ giao tiếp trực tiếp với nhau và với học sinh, bố mẹ học sinh trong việc giáo dục học sinh Thân chủ có cả bố mẹ học sinh – những người đang

có những vướng mắc trong việc giáo dục, dạy dỗ con cái – là những học sinh cụ thể trong môi trường học đường.

Tham vấn học đường là công việc trợ giúp học sinh trong học tập, trong các mối quan hệ xã hội nhằm nâng cao năng lực cá nhân và giúp họ trở thành người có trách nhiệm, có ích Người làm tham vấn học đường trước đây được gọi là người tư vấn hướng dẫn, tư vấn giáo dục, khải đạo Cho đến nay vẫn chưa có sự thống nhất về tên gọi dành cho những người làm tham vấn học đường cũng như có sự dùng từ theo thói quen: tư vấn, tư vấn tâm

lý Nhưng tham vấn và tham vấn tâm lý mới là thuật ngữ đúng và đủ phản ánh các yêu cầu về kỹ thuật tiếp cận, nguyên tắc, nội dung và cả đạo đức của người làm công tác này

Người làm tham vấn học đường là một người vừa là nhà tham vấn vừa

là một nhà giáo dục làm việc trong trường học nhằm hỗ trợ học sinh thông qua một số chương trình tham vấn Một cách hiểu khác về người làm tham vấn học đường là những người có bằng cấp chuyên môn về tâm lý học đường nhằm giúp học sinh loại bỏ những khó khăn trong học tập, hỗ trợ phát triển

xã hội và cảm xúc cho học sinh, hướng dẫn học sinh phương pháp học tập và chuẩn bị cho nghề nghiệp ở tương lai Người làm tham vấn học đường có thể tham vấn nhóm nhỏ, tham vấn cá nhân hoặc thông qua những chương trình giáo dục tại nhà trường

Trong điều kiện hiện tại của Việt Nam, hiệp hội tham vấn học đường vẫn chưa được thành lập và hoạt động tham vấn học đường chuyên nghiệp vẫn còn hạn chế nhất định nên chức danh của người làm tham vấn học đường chưa được quy định cụ thể trong các văn bản của nhà nước Do đó, khái niệm

về người làm tham vấn học đường khá đa dạng

đường), tác giả Trần Thị Minh Đức (2012) có dẫn lại khái niệm người làm

người xây dựng và tổ chức các chương trình tham vấn học đường một cách thích hợp với từng giai đoạn phát triển của học sinh; giúp tất cả học sinh cải thiện thành tích học tập, phát triển năng lực cá nhân và xã hội và lập kế hoạch nghề nghiệp Người làm tham vấn học đường làm việc trong trường học ở tất cả các cấp học”.

Hiện nay, người làm tham vấn học đường đang tồn tại theo hướng mở rộng – người làm tâm lý học đường Trong đó có những người làm tham vấn học đường đã được đào tạo cử nhân chuyên ngành (nhóm ngành sư phạm lẫn nhóm ngành ngoài sư phạm): Tâm lý giáo dục, Tâm lý học, Giáo dục học Tuy nhiên, cũng có nhiều người đang làm tham vấn học đường cho học sinh trong trường phổ thông là giáo viên kiêm nhiệm tham vấn học đường Các giáo viên kiêm nhiệm hoạt động tham vấn học đường phải trải qua 200 giờ tập huấn, bồi dưỡng về kỹ năng tham vấn học đường sẽ được

bố trí thực hiện hoạt động tham vấn học đường Xét trên bình diện chuyên

môn, dù đây là sự nỗ lực của ngành nhưng vấn đề này ảnh hưởng lớn đến chất lượng của hoạt động tham vấn học đường, công tác tâm lý học đường cũng như là một khó khăn trên con đường quốc tế hoá lĩnh vực tâm lý học đường tại Việt Nam.

Tuy nhiên, vẫn chưa có một thuật ngữ thống nhất cho đến hiện tại mang tính thuyết phục Trong cái nhìn tổng thể, cách diễn đạt của các tác giả có phần khác nhau nhưng nội hàm vấn đề tương đối giống nhau Trên cơ sở tham khảo, phân tích, tổng hợp những quan điểm, chúng tôi xây dựng khái

là người được đào tạo về tâm lý giáo dục hoặc là giáo viên đang làm việc trong trường học nhằm giúp đỡ thân chủ khi họ gặp khó khăn bằng cách khơi gợi những tiềm năng trong họ, để thân chủ có thể tự giải quyết vấn đề của chính mình

Tuy nhiên, để người đọc có cái nhìn nhất quán về thuật ngữ xuyên suốt quyển tài liệu, chúng tôi sẽ sử dụng thuật ngữ “người làm tâm lý học đường” thay cho “người làm tham vấn học đường” bởi nội hàm bao quát hơn và thể hiện đầy đủ chức năng, nhiệm vụ của công tác tâm lý học đường trong trường trung học

2.2 NGUYÊN TẮC CƠ BẢN TRONG THAM VẤN HỌC ĐƯỜNG TẠI CÁC TRƯỜNG PHỔ THÔNG

2.2.1 Nguyên tắc bảo mật cho học sinh

Bảo mật là nguyên tắc được đặt lên hàng đầu trong hệ thống tư vấn tâm

lý cá nhân nhằm đảm bảo độ tin cậy cho học sinh khi đến với phòng tư vấn tâm lý Nếu học sinh không cảm thấy an toàn về sự bảo mật thông tin thì rất khó để thuyết phục các em đến với các hoạt động hỗ trợ của tư vấn tâm lý Bảo mật thông tin được người làm tâm lý học đường thông báo ngay với học sinh, cũng như được giới thiệu rộng rãi trên mọi kênh thông tin/nội quy của phòng tư vấn tâm lý Mọi thông tin tư vấn/tham vấn không được cung cấp cho giáo viên, ban giám hiệu hay bất cứ một thành phần nào, trừ trường hợp

học sinh đồng ý, hoặc người làm tâm lý học đường nhận thấy học sinh có dấu hiệu làm hại bản thân hoặc người khác.

2.2.2 Nguyên tắc tôn trọng học sinh và luôn đứng về phía học sinh

Tôn trọng học sinh và luôn đứng về phía học sinh biểu hiện cụ thể trong tham vấn học đường như sau: học sinh có quyền đồng ý hoặc không đồng

ý làm việc với người làm tâm lý học đường Nếu học sinh đồng ý làm việc với người làm tâm lý học đường, cũng phải tuân thủ các yêu cầu cụ thể của nguyên tắc tôn trọng học sinh: tôn trọng nhu cầu tham vấn học đường, tôn trọng suy nghĩ, cá tính, cái tôi, sở thích và cả những vấn đề riêng tư, bí mật của các em hay của gia đình, người thân và bạn bè của các em

Khi học sinh không đồng ý, người làm tâm lý học đường không nên tiếp tục làm việc vì học sinh sẽ không chia sẻ, không hợp tác Nói cụ thể, khi ấy, người làm tâm lý học đường đã vi phạm quyền tự chủ của học sinh cũng như

có nguy cơ làm các em thương tổn

Khi tham vấn học đường cũng cần hiểu đúng các yêu cầu cụ thể của việc: luôn đứng về phía học sinh – đó chính là thân chủ của người làm tâm lý học đường Thực tiễn cho thấy, nếu học sinh hiểu chính mình, nhận thức về nhu cầu, suy nghĩ, tình cảm, lựa chọn của bản thân là chính đáng theo chính các

em, người làm tham vấn học đường phải đứng về phía các em để cảm thông, chấp nhận Hãy tôn trọng các em với điều các em đang có và đừng kỳ vọng quá mức hay cố gắng để “dẫn”, “khiển” các em theo chuẩn mực xã hội hay suy nghĩ – quan điểm của người làm tham vấn học đường Luôn đứng về phía học sinh khi tham vấn học đường còn có nghĩa không vì sự nhờ cậy hay mục tiêu của cá nhân ai kể cả bố mẹ, ban giám hiệu nhà trường để buộc các em học sinh phải chuyển mình, phải làm theo điều phù hợp của người khác mà không phải của chính các em

2.2.3 Nguyên tắc đảm bảo sự trung thực

Trung thực khi làm tham vấn tâm lý nghĩa là đảm bảo sự khách quan, chính xác trong việc phản ánh kết quả đánh giá tâm lý của học sinh Khi

đánh giá tâm lý, kết quả cần được tôn trọng và hạn chế tối đa sự nhiễu, lệch trong kết quả Các phán đoán, định lượng phải khách quan, trung thực với các căn cứ khoa học vững chãi Ngoài ra, không được võ đoán hay phán xét vấn đề của các em bằng sự cảm nhận chủ quan hoặc các luận điểm thiếu căn

cứ, chưa thuyết phục

Nguyên tắc đảm bảo sự trung thực còn thể hiện ở điểm: trung thực với bản thân mình khi tham vấn học đường Cụ thể như: thừa nhận thiếu kinh nghiệm, chuyên môn để giải quyết một ca tham vấn học đường; khi đó cần sự trợ giúp của nhà tâm lý khác, người làm tham vấn học đường thực hiện hoạt động điều phối để vấn đề của học sinh được giải quyết Người làm tham vấn học đường

của mình và đồng thời tự chịu trách nhiệm cho nên không thể không trung thực với chức năng của mình, chương trình hành động; khả năng đích thực

để làm tổn thương học sinh, nghề nghiệp Hơn thế nữa, sự trung thực còn thể hiện rõ ở việc truyền thông các hoạt động có liên quan cũng như chương trình hoạt động tham vấn học đường Không được phép nói quá, quảng cáo về hiệu quả hoặc xây dựng hình ảnh bản thân của mình thiếu căn cứ, sai lệch với sự thật nghề nghiệp và công việc tham vấn học đường

2.2.4 Nguyên tắc đảm bảo trợ giúp liên tục

Tham vấn học đường cho học sinh là quá trình cần có thời gian cũng như các quy trình Trợ giúp cho học sinh phải đảm bảo tính liên tục, không gián đoạn và bảo đảm tính hệ thống giữa hoạt động của người làm tâm lý học đường, lãnh đạo nhà trường, các tổ chức đoàn thể và môi trường lớp học Nguyên tắc đảm bảo trợ giúp liên tục ràng buộc khả năng làm việc với thân chủ của người làm tham vấn học đường sao cho vừa sức và đảm bảo đúng yêu cầu của nguyên tắc để tránh sự hụt hẫng, giảm niềm tin của người cần tham vấn tâm lý

Việc đảm bảo trợ giúp liên tục còn góp phần gia tăng niềm tin của học sinh khi chọn hoạt động tham vấn học đường Hơn thế nữa, đây cũng là biểu hiện quan trọng thể hiện tính nhân văn, yêu cầu phát triển con người, phát triển học sinh trong quá trình tiếp cận, làm việc, cùng phát triển vì con người không thể phát triển hay thay đổi theo sự kỳ vọng lý tưởng hay những giả định mà dựa vào điều kiện thực, tiềm lực và các vấn đề có liên quan trong bối cảnh.

Bên cạnh đó, không được sử dụng phương pháp, kỹ thuật làm tổn hại đến sức khoẻ (cả sức khoẻ thể chất, tâm lý) của thân chủ hoặc có những tác động xúc phạm đến danh dự, uy tín và phẩm giá nhân cách của học sinh trong quá trình tham vấn học đường dù ở bất kỳ hình thức, mức độ nào Đơn cử như việc tham vấn học đường cần biết rõ mục đích Thân chủ phải biết mục đích tham vấn tâm lý: học sinh phải biết lý do vì sao đến gặp người làm tâm lý học đường Người làm tâm lý học đường phải thông báo

rõ mục đích gặp gỡ học sinh, hoặc thông báo việc thực hiện các đánh giá bằng công cụ nào, thời gian bao lâu Hoặc thông báo ngay sau khi đánh giá kết thúc tránh trường hợp thân chủ hiểu lầm và đánh giá thiếu công bằng về nghề

Hay việc yêu cầu học sinh làm một trắc nghiệm, nhưng học sinh cảm thấy mệt và không muốn tiếp tục làm, người làm tâm lý học đường phải dừng lại Phải có những biện pháp xử trí kịp thời trong trường hợp phát hiện thấy những dấu hiệu đe doạ sự an toàn của thân chủ cũng như của người khác Ví dụ, phát hiện học sinh có dấu hiệu bị lạm dụng tình dục hoặc có ý định tự sát thì phải cung cấp thông tin cho giáo viên chủ nhiệm, ban giám hiệu, tổ chức chuyên môn, bố mẹ học sinh mà không thể làm độc lập

2.3 NHỮNG NỘI DUNG CƠ BẢN TRONG THAM VẤN HỌC ĐƯỜNG

2.3.1 Sàng lọc, đánh giá tâm lý

a) Định nghĩa:

Sàng lọc tâm lý là quy trình chẩn đoán sự tổn thương trong quá trình phát triển của học sinh, có ba giai đoạn: chẩn đoán sàng lọc (chẩn đoán sơ bộ, screening diagnosis); chẩn đoán phân hoá (chẩn đoán lâm sàng, differential diagnosis); nghiên cứu sâu (chẩn đoán hiện tượng học, phenomenological diagnosis) nhằm lập kế hoạch điều chỉnh tâm lý Mỗi một giai đoạn có các nhiệm vụ đặc trưng

Có nhiều phương pháp sàng lọc mà người làm tâm lý học đường sử dụng

để đánh giá học sinh Hơn nữa, quy trình sàng lọc có thể kết hợp một hoặc nhiều phương thức hoặc thậm chí sử dụng một kế hoạch toàn diện kết hợp các phương pháp Năm phương pháp chính được sử dụng là phỏng vấn, quan sát, thang đánh giá, thang điểm tự báo cáo và kiểm tra tiêu chuẩn:

Phỏng vấn – Những điều này cho phép người sàng lọc thu thập thông

tin từ quan điểm cá nhân của học sinh

Quan sát – Những thứ này cho phép người sàng lọc quan sát học sinh

tương tác với bạn bè hoặc trong môi trường lớp học

Thang đo đánh giá – Những công cụ này cho phép người sàng lọc đánh

giá học sinh về hành vi, cảm xúc và kỹ năng

Thang đo tự báo cáo – Những điều này cho phép người sàng lọc thấy

cách học sinh nhận thức về bản thân mình, bao gồm các kỹ năng và hành vi của chính các em

Các bài kiểm tra tiêu chuẩn – Mục tiêu chính của các kỳ thi này là để

xem học sinh đạt được như thế nào so với các học sinh khác cùng tuổi.Sàng lọc, đánh giá về thực chất có sự khác biệt nhất định Tuy nhiên, giữa chúng có mối quan hệ khác mật thiết Vì vậy, trong phần trình bày về đánh giá sàng lọc tâm lý, có thể trình bày trên bình diện chung như sau: