Tài liệu SỰ PHÁT TRIỂN CÁC DÒNG TẾ BÀO MÁU docx

ĐẠI CƯƠNGTạo máu là quá trình sinh sản và biệt hóa của các tế bào tạo máu bắt đầu từ tế bào gốc vạn năng cho đến các dòng tế bào máu trưởng thành.. • Tủy vàng: vùng chứa tế bào mỡ, tế

SỰ PHÁT TRIỂN CÁC DÒNG

TẾ BÀO MÁU

I ĐẠI CƯƠNG

Tạo máu là quá trình sinh sản và biệt hóa của các tế bào tạo máu bắt đầu từ

tế bào gốc vạn năng cho đến các dòng

tế bào máu trưởng thành Quá trình

này diễn ra liên tục từ thời kỳ phôi

thai đến lúc tuổi già và được điều hòa bởi các cơ chế điều hòa tạo máu

II VỊ TRÍ TẠO MÁU

Vị trí tạo máu phụ thuộc vào giai

đoạn phát triển cá thể: thời kỳ phôi thai, trẻ, già và hiện trạng của bệnh tạo máu.

2.1 Thời kỳ phôi thai

2.2 Thời kỳ sau sinh

2.1 Thời kỳ phôi thai

• Trong suốt quá trình phát triển trước sinh, vị

trí tạo máu thay đổi nhiều lần

• Đặc điểm sinh máu ở bào thai là một quá trình

biệt hóa không ngừng và mạnh mẽ Lúc đầu

sinh máu lan tỏa: ở đâu có mảnh trung mô là ở

đó có sinh máu, về sau khu trú dần: lách, hạch

và tủy xương chiếm vị trí hàng đầu.

• Mỗi cơ quan sinh máu cũng tiến hóa rõ rệt, lúc

đầu sinh máu cả 3 dòng, về sau chỉ sinh máu một dòng như lách, hạch chỉ sinh lympho

2.2 Thời kỳ sau sinh

• Thời kỳ sơ sinh, tạo máu được thực hiện ở

tất cả các khoang tủy xương và phần rất

nhỏ của gan Trong thời kỳ này và thời kỳ trẻ em tất cả các xương đều tạo máu Tuy nhiên, từ 5 tuổi trở đi, khả năng tạo máu

giảm dần ở các xương chi, đến 20 tuổi các xương dài không còn khả năng tạo máu; chỉ còn lại các xương chính của khung xương như xương chậu, xương ức, xương sống,

xương sườn, xương sọ tiếp tục tạo máu và duy trì cho đến tuổi già.

- Ở thời kỳ sau sinh, cùng với những thay đổi về vị trí tạo máu còn có các thay đổi về hình thái và

cấu trúc của tủy Tủy có hai phần rõ rệt:

• Tủy đỏ: Vùng này có rất nhiều tế bào nguồn

tạo máu và tế bào máu đang biệt hóa hoặc

trưởng thành.

• Tủy vàng: vùng chứa tế bào mỡ, tế bào mỡ

xâm lấn vùng tạo máu và hạn chế khả năng sinh máu của tủy

- Ở người trưởng thành, các tế bào gốc tạo máu cư trú chủ yếu ở tủy xương Một số ít cư trú ở lách

và một số rất ít lưu hành trong máu ngoại vi.

2.3 Khái quát về tủy tạo máu

• Mỗi ngày, tủy xương sản xuất khoảng 6

tỷ tế bào máu (gồm 2,5 tỷ hồng cầu; 2,5

tỷ tiểu cầu và 1 tỷ bạch cầu hạt) cho

mỗi kilogram cân nặng cơ thể.

• Tốc độ tạo máu thay đổi theo nhu cầu

của cơ thể, có thể rất thấp hoặc tăng

cao nhiều lần so với bình thường.

2.4 Vi môi trường tạo máu

- Gồm các tế bào đệm và chất đệm gian bào

- Vi môi trường tủy xương tham gia điều hòa tạo máu thông qua các hoạt động cơ bản sau:

• Thông tin trực tiếp qua sự tiếp xúc chặt

chẽ giữa các tế bào với nhau.

• Làm ổn định các yếu tố tăng trưởng qua việc gắn với các chất đệm gian bào hoặc

III TẾ BÀO GỐC TẠO MÁU

3.1 Tế bào gốc vạn năng (pluripotential stem cell)

- Đây là tế bào mẹ của tất cả các dòng tế bào máu

trong cơ thể Tế bào gốc vạn năng sinh ra các tế

bào gốc khác theo nhu cầu của cơ thể Tế bào này vừa có khả năng tự tái sinh để duy trì nguồn tế bào đầu dòng, vừa có khả năng biệt hoá thành bất kỳ một dòng tế bào gốc đa năng định hướng nào.

- Khả năng biệt hóa vạn năng là khả năng biệt hóa thành mọi dòng tế bào của hệ thống máu - tạo máu.

- Phần lớn tế bào gốc vạn năng “ngủ yên” rất lâu

Tuy nhiên, các tế bào này rất mềm dẻo và linh hoạt trong việc đi vào chu trình phân bào Các tế bào

này sẽ đi nhanh vào phân bào khi có kích thích của các cytokine tương ứng hoặc sau khi đậu ghép.

III TẾ BÀO GỐC TẠO MÁU

3.2 Các tế bào gốc đa năng định hướng

(multipotential stem cells)

3.2.1 Tế bào gốc đa năng định hướng sinh tuỷ

- Là tế bào gốc sớm nhất có thể phát hiện trên nuôi cấy tế bào tuỷ xương, gọi là CFU-GEMM (colony forming unit- granuloid, erythroid,

macrophage and megakaryocyte) Các tế bào này vẫn còn khả năng tự tái sinh để duy trì

nguồn tế bào gốc đa năng, nhưng không thể

quay trở lại thành tế bào gốc vạn năng được.

- Tế bào gốc đa năng định hướng sinh tuỷ sẽ biệt hoá để thành các tế bào gốc đơn năng định

hướng của một dòng tế bào máu như dòng

hạt- mono (CFU- GM), dòng hồng cầu (BFU-

E, CFU- E) và dòng mẫu tiểu cầu (CFU-

megakaryocyte)

III TẾ BÀO GỐC TẠO MÁU

3.2 Các tế bào gốc đa năng định hướng

(multipotential stem cells)

3.2.2 Tế bào gốc đa năng định hướng sinh lympho

- Phát triển thành hai dòng tế bào tiền thân rồi sau đó biệt hoá thành lympho T và lympho B.

- Tế bào tiền thân dòng NK có lẽ cũng được sinh

ra từ tế bào gốc này.

- Giai đoạn thành thục sau cùng của lympho B và

T chỉ được hoàn thành tại cơ quan lympho

chuyên biệt ở ngoại vi

IV Sinh máu dòng hồng cầu:

• Từ tế bào nguồn đầu dòng (CFU-E), dưới

tác động của erythropoietin (EPO), tế bào đầu dòng của hồng cầu được tạo ra, gọi là tiền nguyên hồng cầu (proerythroblast)

• Một tiền nguyên hồng cầu sinh ra 2 nguyên

hồng cầu ưa base I (erythroblast basophi I)

và thành 4 nguyên hồng cầu ưa base II Tuy nhiên dưới kính hiển vi quang học, không thể phân biệt được nguyên hồng cầu ưa

base I và nguyên hồng cầu ưa base II

IV Sinh máu dòng hồng cầu:

• Một nguyên hồng cầu ưa base sinh ra 2

nguyên hồng cầu đa sắc ( erythroblast

polycromatophil) Đây là giai đoạn cuối cùng tế bào cón khả năng nhân đôi trong quá trình biệt hóa dòng hồng cầu.

• Nguyên hồng cầu ưa acid (erythroblast

acidophil) được tạo ra do nguyên hồng cầu đa sắc nhân đôi Giai đoạn này, sự

tổng hợp huyết sắc tố đã gần xong, tế bào không còn phân bào nữa

IV Sinh máu dòng hồng cầu:

• Hồng cầu lưới (reticulocyte) là giai đoạn

cuối cùng của sự trưởng thành dòng hồng cầu còn vết tích nhân Kích thước tế bào

bằng hoặc to hơn tế bào hồng cầu trưởng thành một ít ( đường kính 7-11 μm ) Hồng cầu lưới ở lại tủy xương khoảng 24h thì

được phóng thích ra máu ngoại vi Tại đây, chúng tồn tại thêm 24-48h nữa ở trạng thái

“lưới” rồi mất nhân hoàn toàn để trở thành hồng cầu trưởng thành Hồng cầu lưới ở

máu ngoại vi được coi là sự hiện diện của khả năng sinh hồng cầu của tủy xương Khi hồng cầu lưới tăng nghĩa là tủy xương đang tạo hồng cầu mạnh mẽ.

IV Sinh máu dòng hồng cầu:

• Hồng cầu trưởng thành có hình đĩa lõm 2

mặt, đường kính 7-8 μm, dày 1-3 μm,

không có nhân.Trên tiêu bản máu nhuộm Giemsa, hồng cầu bắt màu đỏ hồng, ở giữa

có khoảng sáng tròn

V.DÒNG TIỂU CẦU

• Tiểu cầu là tế bào chức phận xuất hiện

ở máu ngoại vi, được sinh ra trong tuỷ xương bởi các tế bào mẹ: mẫu tiểu cầu.

• Khác với các dòng tế bào khác, mẫu

tiểu cầu có quá trình phân chia nội bào nên càng trưởng thành càng có kích

thước lớn, đường kính đạt tới hàng

trăm µm đường kính.

V.DÒNG TIỂU CẦUQuá trình sinh máu tiểu cầu:

• Nguyên mẫu tiểu cầu (Megacaryoblaste )

V.DÒNG TIỂU CẦU

Tiểu cầu trưởng thành:

• Là tế bào nhỏ nhất trong máu tuần hoàn

với số lượng bình thường từ

150-350x103/mm3 hình đĩa dẹt đường kính 3µm và dày 1µm.

1-VI DÒNG BẠCH CẦU

• Có 3 dòng bạch cầu hạt trung tính, ái toan,

ái kiềm

• Ba dòng này có nhiều đặc điểm về hình

dạng, các giai đoạn trưởng thành và thuộc tính chất chức phận giống nhau nên được trình bày chung trong dòng bạch cầu hạt tung tính, và chỉ nêu lên những khác biệt của hai dòng bạch cầu hạt ái toan và ái

kiềm mà thôi.

6.1 Dòng bạch cầu hạt trung tính:

Trong quá trình trưởng thành của dòng: nhân

tế bào thắt lại thành đoạn Đây là đặc điểm

đặc trưng, chính hình ảnh nhân nhiều đoạn

mà người ta gọi tên một cách nhầm lẫn là

bạch cầu đa nhân.

• Nguyên tuỷ bào

• Tiền tuỷ bào

• Tuỷ bào (Myelocyte)

• Hậu tuỷ bào ( Metamyelocyte)

• Bạch cầu hạt chia đoạn hay chia múi

(Segment)

Nguyên tuỷ bào:

• Tế bào tròn đều hay không đều, đường

kính khoảng 20-25 µm.

• Nhân hình tròn hoặc oval, lớn, chiếm

khoảng 6-8/10 tế bào, cấu trúc nhiễm sắc mảnh, mịn, chứa 2 hoặc nhiều hạt nhân rõ.

• Nguyên sinh chất ưa kiềm sáng, đậm hơn

ở ngoại vi, chứa hạt azurophil ít hoặc

nhiều.

Tiền tuỷ bào

• Tế bào tròn, đều, đường kính khoảng

20 µm

• Nhân tròn hoặc oval, cấu trúc nhiễm

sắc bắt đầu đậm hơn, dày hơn Hạt

nhân có thể còn thấy rõ hoặc bị che lấp bởi cấu trúc chất nhiễm sắc.

• Phản ứng peroxydaza và soudan đen

dương tính mạnh.

Tuỷ bào (Myelocyte):

• Tế bào tròn, đường kính 12-18 µm.

• Nhân tròn, chiếm khoảng 1/2 tế bào, cấu

trúc nhiễm sắc đã trở nên đậm thô, tụ

thành nhiều đám, không còn thấy hạt

nhân.

• Nguyên sinh chất đã hoàn toàn bắt màu

hồng, chỉ còn thấy hạt đặc hiệu trung tính.

• Phản ứng soudan đen và peroxydaza

dương tính mạnh.

Hậu tuỷ bào ( Metamyelocyte):

• Có tất cả các đặc điểm của tuỷ bào nhưng

ở mức độ trưởng thành hơn: kích thước nhỏ hơn, nhân nhỏ lại và bắt đầu thắt

thành hình hạt đậu cho đến hình móng

ngựa với cấu trúc nhiễm sắc đậm đặc tụ lại thành từng đám lớn Nguyên sinh chất chứa đầy các hạt đặc hiệu.

• Đây là tế bào trẻ nhất của dòng có thể

xuất hiện ở máu ngoại vi trong tình trạng bình thường, nhưng với tỷ lệ thấp (1-5%).

Bạch cầu hạt chia đoạn hay chia múi (Segment):• Tế bào tròn, đường kính 12-14 µm

• Nhân thắt lại thành từng đoạn, lúc đầu chia

thành hai đoạn, sau đó tế bào càng già, càng chia thành nhiều đoạn Bình thường ở máu ngoại vi nhân bạch cầu thường có 2-4 đoạn (nhiều nhất 3 đoạn) ít khi trên 5 đoạn Dựa vào đặc điểm này người ta đưa ra công thức Arneth và chỉ số biến động nhân Schilling để đánh giá tình trạng đáp ứng của dòng bạch cầu hạt.

6.2 Dòng bạch cầu hạt toan

tính và kiềm tính:

• Hai dòng bạch cầu hạt này cũng được tạo ra

trong tuỷ xương từ tế bào gốc vạn năng và qua các giai đoạn biệt hoá, trưởng thành

giống như dòng trung tính nhưng ở mức độ thấp hơn nhiều.

• Hình dạng tế bào qua các giai đoạn trưởng

thành cũng giống như dòng trung tính, chỉ khác ở hạt đặc hiệu.

-Hạt toan tính: là hạt có kích thước lớn, hình tròn hoặc oval tương đối đồng đều, (từ 0,4-

0,8µm).

• Màu của hạt có thể thay đổi qua các giai đoạn trưởng thành khác nhau: lúc đầu màu tím đậm, chuyển sang màu xanh rồi xanh tím và sau cùng trở thành màu vàng cam.

- Hạt kiềm tính: có kích thước lớn, không

đồng đều bắt màu tím đen hạt thưa và nằm chườn cả lên nhân Nhân của bạch cầu hạt

ưa kiềm thường có giới hạn không rõ, đôi khi cho ta hình ảnh giống như tế bào vỡ nát

6.3 Tế bào Monocyte

• Monocyte cũng được sinh ra từ tuỷ xương, cũng

chung tế bào gốc tiền biệt hoá với dòng bạch cầu hạt trung tính

• Thời gian trưởng thành trong tuỷ của tế bào

monocyte rất ngắn (48 giờ) và không có sự thay đổi

hình dạng trong thời gian trưởng thành nên monocyte

ở ngoại vi có hình dạng rất chưa trưởng thành.

• Monocyte là tế bào có kích thước lớn nhất trong các tế bào máu tuần hoàn, được đặc trưng bởi nhân có bờ

khúc khuỷu không đều nhưng không chia thành múi, cấu trúc nhiễm sắc mịn, tạo thành vân rãnh chạy dọc theo chiều dài của nhân, không tụ đám Nguyên sinh chất ưa kiềm nhẹ, màu xanh xám, không hạt hoặc có

ít hạt azurophil.

6.4 Các tế bào dòng lymphocyte:

Nguồn gốc và quá trình tạo lympho:

• Trong suốt đời người, hình như toàn bộ tế bào

lymphocyte được tạo ra từ tuỷ xương Các

lymphocyte B được biệt hoá và trưởng thành trực tiếp từ tuỷ xương còn lymphocyte T phải

đi qua tuyến ức, tại đây chúng được biệt hoá

và trưởng thành thành lymphocyte T.

• Sau đó, các lymphocyte T và B này được tung

vào tuần hoàn, đến phân bố trong các tổ chức lympho ngoại vi (hạch, lách, hạnh nhân;

mảng pay-e ở ruột…)

6.4 Các tế bào dòng lymphocyte: Phân bố của lymphocyte trong tổ chức lympho:

- Lymphocyte được phân bố trong một số lớn cơ quan dưới dạng lan toả hay nhóm lại thành nang.

- Tổ chức lympho lan toả hiện diện trong tất cả

các tổ chức liên kết dưới dạng một lớp bao quanh mạch máu.

- Nang lympho: phân biệt hai loại:

• Nang tiên phát : chỉ gặp trên trẻ sơ sinh, hoặc trên các súc vật nuôi dưỡng trong điều kiện vô trùng cao.

• Nang thứ phát : là một nang chức phận.

- Đời sống của lymphocyte có khác nhau :

• Trong tuỷ xương và tuyến ức, lymphocyte

cơ bản có đời sống ngắn trong vài ngày

• Trong các tổ chức lympho ngoại vi thì lại có

đời sống dài, từ vài tháng đến hàng năm Các

tế bào này có thể nằm ‘yên lặng’ trong một thời gian dài giữa hai đợt phân chia nếu

không gặp kháng nguyên Điều này giúp cho

tế bào bảo tồn được ‘trí nhớ’ đối với kháng nguyên dễ cảm ứng, trong một thời gian rất lâu, có khi cả đời người.

6.4 Các tế bào dòng lymphocyte:

Hình dạng của lymphocyte :Một số hình dạng điển hình của lymphocyte :

- Lymphocyte nhỏ :

+ Tế bào tròn hoặc kéo dài hai đầu, kích thước nhỏ từ 9-12µm.

+ Nhân tròn, lớn, chiếm gần như toàn bộ

tế bào với cấu trúc nhiễm sắc đậm, thô, đồng nhất hoặc tụ đám lớn.

+ Nguyên sinh chất hẹp, đôi khi chỉ còn mảnh vây quanh nhân, ưa kiềm nhẹ, không hạt.

- Nguyên bào miễn dịch :

• Tế bào có kích thước lớn, thay đổi.

• Tròn, giới hạn thường không đều.

• Nhân lớn, cấu trúc nhiễm sắc mảng, mịn

thuộc loại cấu trúc của tế bào non, đôi khi

có dạng lưới Hạt nhân to, rõ, thường

nhiều.

• Nguyên sinh chất rộng, ưa kiềm rất đậm.

- Plasmocyte

• Tế bào hình bầu dục (oval) kích thước

thay đổi từ 15-20µm.

• Nhân tròn, nhỏ, luôn nằm lệch tâm về một

cực tế bào Cấu trúc nhiễm sắc đậm thô, tụ thành từng đám lớn xếp thành hình mai