Thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù trên địa bàn tỉnh đồng tháp (luận văn thạc sỹ luật học)

Có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề thu hồi đất dưới các khía cạnh khác nhau của các học già, nghiên cứu viên, các chuyên gia về chính sách công như: Luận văn Thạc sĩ Luật học cùa t

LỜI CẢM ON

Để hoàn thành luận văn này, tôi xin bày tò lòng biết on đến Tiến sĩ Đặng Thị Bích Liễu - người đã luôn tận tình hướng dẫn, giúp đỡ tôi hoànthành luận văn này

Tôi xin chân thành cảm on các Thầy, Cô giáo khoa Luật - Đại họcQuốc gia Hà Nội đã giảng dạy và tạo điều kiện thuận lợi để tôi học tập vànghiên cứu

Trong quá trình hoàn thành luận văn không thể tránh khỏi những thiếu sót Rất mong các Thầy, Cô giáo và các bạn góp ý để luận văn cùa tôi đượchoàn thiện hơn

Tỏi trân trọng cảm ơn !

MỤC LỤC

Trang

Trang phụ bìa

Lời cam đoan

Mục lục

Danh mục các chữ viết tắt

Danh mục bảng

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐÈ LÝ LUẬN THI HÀNH PHÁP LUẬTơ • • • ĐÁT ĐAI VÈ THU HÒI ĐÁT, GIẢI TỎA ĐÈN BÙ 11

1.1 Lý luận về thu hồi đất, giải tỏa đền bù 11

1.1.1 Khái niệm thu hồi đất 11

1.1.2 Khái niệm giải tỏa, đền bù khi nhà nước thu hồi đất 14

1.2 Lý luận thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tó a đền bù 24

1.2.1 Khái niệm, đặc điểm thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù 24

1.2.2 Vai trò của thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù 29

1.2.3 Các yếu tố bảo đảm thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù 31

Kết luận chương 1 36

Chương 2: THỤC TRẠNG THI HÀNH PHÁP LUẬT ĐẤT ĐAI VÈ THU HỒI ĐẤT, GIẢI TỎA ĐÈN BÙ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐÒNG THÁP 37

2.1 Khái quát về điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội và tác động của nó đến thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp 37

2.1.1 Khái quát về điều kiện tụ nhiên, kinh tế - xã hội của tỉnh Đồng Tháp 37

2.1.2 Những tác động của điều kiện tự nhiên, kinh tế - xã hội đến thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp 39

2.2 Đánh giá thực trạng thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp 40

2.2.1 Kết quả đạt được 40

2.2.2 Những khó khăn, vướng mắc 46

2.2.3 Nguyên nhân của những khó khăn, vướng mắc 60

Kết luận chương 2 62

Chương 3: ĐỊNH HƯỚNG VÀ GIẢI PHÁP NÂNG CAO HIỆU QUẢ THI HÀNH PHÁP LUẬT ĐÁT ĐAI VÈ THU HÒI ĐÁT, GIẢI TỎA ĐÈN BÙ TRÊN ĐỊA BÀN TỈNH ĐỒNG THÁP 63

3.1 Định hướng nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tồa đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp 63

3.1.1 Quan điềm, đường lối, chính sách của Đảng, Nhà nước về thu hồi đất, giải tỏa đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp 63

3.1.2 Đảm bảo thực hiện cải cách hành chính, hoàn thiện bộ máy, nâng cao chất lượng hoạt động của các cơ quan Nhà nước về thu hồi đất, giải tỏa đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp 64

3.1.3 Đảm bảo thực hiện thống nhất các qui định pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp 65

3.1.4 Đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất khi Nhà nước thu hồi đất, giải tỏa đền bù 66

3.2 Giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tồa đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp 67

3.2.1 Đấy mạnh công tác tuyên truyền, phổ biến giáo dục pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp 67

3.2.2 Đê xuât, kiên nghị các cơ quan có thâm quyên trong sửa đôi, bô

sung nhằm hoàn thiện các qui định pháp luật về thu hồi đất, đền

bù giải tởa 70

r r 3.2.3 Thực hiện tôt quy chê dân chủ cơ sớ, khơi dậy được sức mạnh của lòng dân, đội ngũ cán bộ, Đảng viên lãnh đạo tại địa phương năng động, sáng tạo 74

3.2.4 Xây dựng và tổ chức thực hiện tốt các chính sách, giải pháp đảm bảo đời sống, việc làm và thu nhập của người dân sau khi bị thu hồi đất 75

\ \ r 3.2.5 Tăng cường bôi dưỡng vê kiên thức pháp lý, kỳ năng thực thi công vụ, nâng cao năng lực chuyên môn, phẩm chất đạo đức của đội ngũ cán bộ, công chức làm công tác thu hồi đất, giải tỏa, đền bù; củng cố hoàn thiện về tổ chức, bộ máy, chức năng, nhiệm vụ của các cơ quan nhà nước trong thực hiện thu hồi đất, giải tỏa 76

3.2.6 Tăng cường sự lãnh đạo của các cấp ủy Đảng đối với thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù 77

Kết luận chưong 3 82

KẾT LUẬN 83

DANH MỤC TÀI LIỆU THAM KHẢO • • 85

DANH MỤC CÁC CHỮ VIẾT TẮT

Từ viết tắt Diên giải

BLDS Bô• •luât • Dân sư

DANH MỤC CÁC BẢNG

Bảng 2.1 Diên• tích các loai• đất thu hồi của dư• án 55

Bảng 2.2 Đon giá đất đền bù, hồ trợ, tái định cư 57

MỞ ĐÀU

1 Tính câp thiêt của đê tài

Đất đai dưới góc độ kinh tế - xã hội hay pháp lý đều có vai trò và ý nghĩa đặc biệt quan trọng Đất đai là một nguồn lực không thể thiếu trong quá trình phát triển đời sống xã hội, phát triến kinh tế, đặc biệt là trong việc đầu tư

và thu hút đầu tư ở Việt Nam Quá trình đổi mới, hội nhập vào nền kinh tế quốc tế, đấy mạnh công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đòi hỏi nước ta phát huy, khai thác và sử dụng hiệu quả mọi nguồn lực tự nhiên, nguồn nhânlực, khoa học kỳ thuật, trong đó đất đai có ý nghĩa hết sức to lón Đất đai là là nguồn nội lực quan trọng đóng góp cho quá trình phát triển kinh tế - xã hội,đảm bảo quốc phòng, an ninh, ổn định xã hội, an ninh lương thực, bảo vệ môi trường Quá trình phát triển kinh tế - xã hội, nhất là quá trình đô thị hóa, côngnghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước đòi hỏi một số lượng lớn đất đai Để có quĩ đất đáp ứng nhu cầu cho phát triển kinh tế - xã hội, đòi hỏi Nhà nước phải thực hiện thu hồi đất, giải tỏa, đền bù cho người dân ngày càng tăng

Khoản 3, Điều 54 Hiến pháp năm 2013 quy định:

Nhà nước thu hồi đất do tổ chức, cá nhân đang sử dụng trongtrường hợp thật cần thiết do luật định vì mục đích quốc phòng, anninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Việc thu hồi đất phải công khai minh bạch và được đền bù theo quy định của pháp luật [41],

Việt Nam đang trong quá trình đẩy mạnh công nghiệp hoá, hiện đại hoá

và đô thị hóa nên việc triển khai các dự án đầu tư trong nhiều lĩnh vực, chẳng hạn như các khu công nghệ cao, các khu công nghiệp, cụm công nghiệp, làng nghề, khu đô thị; phát triển hệ thống cơ sở hạ tầng để phục vụ phát triển kinh

tế - xã hội là một việc hết sức cần thiết, tạo ra lợi thế cạnh tranh của quốc gia

và địa phương, qua đó thu hút đâu tư của các tô chức, doanh nghiệp và cá nhân quan tâm Tuy nhiên, để thực hiện các công việc này Việt Nam cần sử dụng diện tích đất đai rất lớn và việc thu hồi đất, giải tỏa, đền bù chắc chắn sẽ phải được thực hiện và một trong những nội dung được quan tâm nhất khi thuhồi đất là công tác giải tỏa, đền bù Đây cũng chính là điều kiện ban đầu cótính tiên quyết để triển khai các dự án đầu tư, vì thế nó có thể góp phần thúcđẩy các dự án được triển khai nhanh, đúng tiến độ hoặc có thể trở thành ràocản làm chậm quá trình triển khai dự án và thậm chí có thể gây mất ổn định

xã hội Đe các dự án được triến khai thuận lợi, sớm phát huy hiệu quả thìcông tác thu hồi đất, giải tởa, đền bù là khâu then chốt và giữ vai trò quan trọng quyết định hiệu quả trong công tác đầu tư xây dựng của các dự án vànhìn rộng hơn, ảnh hưởng tới tiến trình công nghiệp hoá, hiện đại hoá đất nước Tuy nhiên, thực trạng công tác thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trong nhũng năm qua còn có nhiều phức tạp, khó khăn, bất cập Một trong những khó khăn, bất cập đó là các quy định pháp luật điều chỉnh trong lĩnh vực này còn nhiều mâu thuẫn, chồng chéo, hoặc không sát thực tế dẫn tới việc mồi nơi làmmỗi khác; trình độ am hiểu pháp luật kể cả công tác vận động nhân dân trongquá trình thực hiện thu hồi đất, giải tỏa, đền bù còn nhiều sai sót Dần tới một

bộ phận không nhỏ người dân (kể cả tổ chức) khiếu, kiện đến các cơ quanNhà nước và Tòa án nhân dân các cấp có thẩm quyền ngày càng nhiều vụ việc tập trung đông người, gây áp lực cho các cơ quan nhà nước có thẩm quyền vàcông chức thực thi công vụ trong lĩnh vực này

Tỉnh Đồng Tháp là một tỉnh nằm ở miền Tây Nam bộ nước ta, nhiều năm qua cũng nằm trong bối cảnh chung đó Đe phục vụ cho phát triển kinh

tế - xã hội của tình, thi hành pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù được triển khai thực hiện, tuy nhiên gặp nhiều khó khăn cả về góc độ các qui địnhpháp luật và góc độ cơ chế thực thi Tình hình khiếu nại, tố cáo, khiếu kiện

2

liên quan đên thu hôi đât, giải tỏa, đên bù khi Nhà nước thu hôi đât chiêm tớihơn 80% trong các loại khiếu kiện, Qua đó cho thấy, có nhiều trường hợp người dân không chấp nhận việc đền bù theo quyết định thu hồi đất của cơquan nhà nước có thẩm quyền ban hành, dẫn đến khiếu kiện kéo dài, nhiều dự

án bị kéo dài, phải thực hiện bằng biện pháp cưỡng chế thu hồi đất

Các quy định pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù có số lượng nhiều và thường xuyên thay đổi, thiếu đồng bộ, chưa hoàn chỉnh, còn cónhững mâu thuẫn, chồng chéo, chưa thống nhất, chưa tạo được đầy đủ căn

cứ pháp lý để triển khai trong thực tiễn Nhất là cơ chế thực hiện pháp luật

về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù cũng không được thống nhất, thiếu dân chủ,thiếu công khai, thiếu công bằng và minh bạch Chính vì vậy đế đảm bảo pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù, được đồng bộ, thống nhất, đầy

đủ và khả thi; cơ chế thực thi hiệu quả, minh bạch, công khai và công bàng tạo niềm tin trong nhân dân với Đảng và Nhà nước, kéo giảm tỷ lệ khiếu kiện về • đất đai,Z ổn định• an ninh chính trị ••• - trật tự an toàn xã hội, • X cần thiếtphải có sự đâu tư nghiên cứu kỳ lưỡng đê hoàn thiện cả vê lý luận, thê chêpháp luật và cơ chế thực thi

Trong những năm gần đây nhằm đáp ứng quá trình công nghiệp hóa,hiện đại hóa đất nước, phát huy nguồn lực đất đai trong quá trình phát triểnkinh tế - xã hội, Đảng và Nhà nước ta đã ban hành nhiều chính sách, pháp luật

về lĩnh vực đất đai Trong đó có các văn bản pháp luật để điều chỉnh các quan

hệ đất đai nói chung cũng như về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù nói riêng Mặc

dù các văn bản pháp luật liên tục được sửa đồi, bố sung nhằm đáp ứng kịpthời sự thay đồi của kinh tế - xã hội, nhu cầu thực tế của đời sổng xã hội Tuy nhiên, thực tiễn hoạt động đền bù cho người dân có đất bị thu hồi vẫn còn gặp nhiều vướng mắc, khó khăn Đặc biệt, quá trình thu hồi đất để phục vụ các dự

án phát triển kinh tế - xã hội thường phát sinh nhiều mâu thuẫn giữa các bên:

3

một bên là tô chức, hộ gia đình, cá nhân có đât bị thu hôi; một bên là các cơquan có thẩm quyền thu hồi đất, thực hiện công tác đền bù và chủ đầu tu.Trong quan hệ này, khi các bên không đạt được sự đồng thuận, nhất trí dần đến hiệu quả triển khai thấp, nhiều dự án bị kéo dài, thậm chí không thể thực hiện, hàng loạt đơn thư khiếu nại của người dân liên quan đến vấn đề giải tỏa, đền bù được gửi đến các cơ quan nhà nước, tổ chức chính trị - xã hội; trongnhiều trường họp, các cơ quan có thẩm quyền phải điều chình lại quy hoạch,sửa đổi thiết kế dự án Hệ quả kéo theo đó là tiến độ dự án bị ảnh hưởng, gây thiệt hại về kinh tế cho doanh nghiệp, chủ đầu tư có nhu cầu sử dụng đất vàcho Nhà nước; làm mất ổn định chính trị - xã hội ở các địa phương Một sốđịa phương trở thành điếm nóng về an ninh, trật tự Thực tể này đòi hỏi chínhsách, pháp luật về đất đai, nhất là chính sách, pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù cần phải không ngừng được hoàn thiện hơn nữa nhằm nâng caohiệu quả của công tác thực thi pháp luật về lĩnh vực này trong thực tế.

Xuất phát từ thực tế đã nêu trên, nên đề tài: “Thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù trên địa bàn tinh Đồng Tháp ’ ’ được học viên chọn để nghiên cứu Với mong muốn nghiên cứu góp phần làm rõ thêmnhững vấn đề lý luận về thu hồi đất, về giải tòa, đền bù; nghiên cứu làm rõđược thực trạng thi hành pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp - một tỉnh đang trong tiến trình đẩy mạnh công nghiệp hóa,hiện đại hóa mạnh mẽ ớ Đồng bằng sông Cửu Long, chỉ ra được những khó khăn, vướng mắc, hạn chế, bất cập; từ đó nghiên cứu đề xuất kiến nghị, giảipháp tháo gỡ khó khăn, vướng mắc, sửa đổi, bổ sung hoàn thiện các qui định

về thu hồi đất, về giải tỏa, đền bù cả về góc độ các qui định pháp luật và cơchế thực thi các qui định đó, đưa hoạt động này dần đi vào nề nếp, nâng caotính khả thi, đảm bảo công bằng, dân chủ và hiệu quả; phát huy được tiềmnăng đất đai cho phát triển kinh tế - xã hội

4

2 Tình hình nghiên cứu đê tài

Vấn đề thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù có ý nghĩa rất lớn đối với Việt Nam, nhất là trong giai đoạn nước ta đang tiến hành côngcuộc công nghiệp hóa, hiện đại hóa đất nước Việc thu hồi đất trực tiếp đụngchạm đến lợi ích của người sử dụng đất có đất bị thu hồi, lợi ích của Nhànước, lợi ích của chủ đầu tư nên thời gian qua đã nhận được sự quan tâmnghiên cứu của giới khoa học pháp lý, ke cả các chuyên gia hoạch định chínhsách phát triển của đất nước và của nhiều địa phương

Có nhiều công trình nghiên cứu về vấn đề thu hồi đất dưới các khía cạnh khác nhau của các học già, nghiên cứu viên, các chuyên gia về chính sách công như: Luận văn Thạc sĩ Luật học cùa tác giả Dương Tấn Vinh về

“Khỉa cạnh pháp lý về hoạt động đền bù giải tỏa khi Nhà nước thu hồi đất đê thực hiện dự án- Thực trạng và giải pháp” năm 2006; Luận Văn Thạc sĩ luậthọc của tác giả Nguyễn Văn Diện về “Pháp luật về đền bù ”, năm 2006; Luậnvăn Thạc sĩ Luật học của tác giả Nguyễn Duy Thanh về “Tìm hiểu pháp luật

về đền bù, khi Nhà nước thu hồi đất thông qua thực tiễn áp dụng của Hà Nội ”

năm 2008; Luận văn Thạc sĩ luật học của tác giả Đinh Thị Huê “ Thực hiện pháp luật về đền bù, hỗ trợ và tái định cư khi Nhà nước thu hồi đất ở tinh Hà Nam hiện nay” , năm 2011; Luận văn Thạc sĩ luật học của tác giả Hoàng ThịNga “Pháp luật về thu hồi đất, đền bù, giãi tỏa ở Việt Nam hiện nay”, năm 2011; Luận văn Thạc sỹ Luật học của tác giả Nguyễn Thị Tâm về “Pháp luật

về thu hồi đất trong việc giải quyết mối quan hệ giữa Nhà nước- nhà đầu tư

và người cỏ đất bị thu hồi” năm 2012; Luận văn Thạc sĩ Luật học của tác giả Bùi Bảo Tuấn về “Áp dụng pháp luật trong giải quyết khiếu nại về đất đai trên địa bàn • thành phổ Hà Nội”± • năm 2012;Z Luận• văn Thạc sĩ••• luật học của tácgiả Nguyễn Thị Phương Thảo “Pháp luật về đền bù về đất khi thực hiện các

dự ản kinh tế và thực tiễn áp dụng tại thành phố Vinh, tỉnh Nghệ An năm

5

2012; Luận văn Thạc sĩ luật học của tác giả Đỗ Quang Dương: “ Thực hiện pháp luật về đền bù, hỗ trợ và tái định cư khi nhà nước thu hồi đất giải tỏa ở quận Thanh Xuân, thành phố Hà Nội ” năm 2013; Luận văn Thạc sĩ luật họccủa tác giả Nguyễn Minh Tuấn, “ Thu hồi đất vì mục đích kinh tế ở Việt Nam hiện nay ” , năm 2013; Bài báo của TS Nguyễn Thị Nga, “Phảp luật về trình

tự, thủ tục thu hồi đất, đền bù và giải tỏa và những vướng mắc nảy sinh trong quá trình áp dụng”, tạp chí Luật học số 11/2010;

Đề tài nghiên cứu khoa học cấp trường của TS Nguyễn Thị Nga về

“Pháp luật đền bù, khi Nhà nước thu hồi đất- thực trạng và hướng hoàn thiện” năm 2013; Luận án Tiến sĩ Luật học của tác giả Phạm Thu Thủy về

“ Pháp luật về đền bù nông nghiệp ” năm 2014

Một số hội thảo khoa học như: Hội thảo “Tiếp tục đôi mới chỉnh sách, pháp luật đất đai trong thời kỳ công nghiệp hỏa, hiện đại hóa đất nước ” tổ chức tại Hải Phòng ngày 28-29/6/2011; Hội thảo “ Tài chính đất đai, giả đất

và cơ chế, chỉnh sách trong đền bù, ” do Viện Nghiên cứu chiến lược Tài nguyên và Môi trường- Tổng cục Quản lý đất đai (Bộ Tài nguyên và Môitrường) tổ chức tại Hà Nội ngày 12/7/2011 Hội tháo “Thi hành pháp luật về đất đai ở Việt Nam- thực trạng và những giải pháp hoàn thiện ” tổ chức tạiThừa Thiên Huế ngày 27-28/8/2012, trong đó nổi bật là các tham luận liênquan tới đền bù, hỗ trợ khi Nhà nước thu hồi đất như “ Những điều kiện đảm bảo cho việc thực hiện chỉnh sách, pháp luật về đền bù, khi Nhà nước thu hồi đất- thực trạng và kiến nghị” của PGS.TS Nguyễn Quang Tuyến; “Định giá đất và phân cấp trong việc định giá đất; cập nhật, quản lỷ hệ thống thông tin

về giá đất, đáp ứng yêu cầu quản lỷ của Nhà nước và góp phần phát triên thị trường bất động sản ở nước ta ” của TS Trần Kim Chung

Các công trình nghiên cứu trên của các tác giả, nhà khoa học đã có

6

đề cập đến tình hình thu hồi đất và đền bù cho người có đất bị thu hồi vì mục đích quốc phòng, an ninh, phát triền kinh tế- xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

Nhìn chung, các công trình này ở mức độ nhất định đã nghiên cứu cácvấn đề lý luận của pháp luật về thu hồi đất, giải tởa, đền bù; cũng như thựctiễn thực hiện các qui định pháp luật đất đai về thu hồi đất, về giải tỏa, đền bù nói chung và ở một số địa phương nhất định Tuy nhiên, các nghiên cứu này được nghiên cứu chủ yếu trên cơ sở các qui định pháp luật trước thời điềm luật Đất đai năm 2013 được ban hành và có hiệu lực thi hành, mà chưa nghiêncứu chuyên sâu về vấn đề thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trong trường hợp thuhồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh, phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng từ sau khi luật Đất đai 2013 được ban hành và có hiệu lực Hơn nữa, nhất là cho đến nay, chưa có đề tài nào đi sâu nghiên cứu thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù cho thực hiện các dự án phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, phục vụ cho mục đích quốc phòng, an ninh trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp - một tỉnh trọng điểm ở miền Tây Nam Bộ của nước ta Với việc lựa chọn đề tài “ Thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp", tác giả

sẽ kế thừa những kết quả nghiên cứu có liên quan của các công trình nêu trên,đồng thời luận văn đi sâu nghiên cứu một cách hệ thống, toàn diện góp phầnlàm rõ hơn những vấn đề lý luận về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trong giai đoạn từ sau khi luật Đất đai năm 2013 được ban hành cho đến nay; tác giả cũng tập trung nghiên cứu thực trạng thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng tháp trong giai đoạn từ sau khi luật Đấtđai 2013 được ban hành cho đến nay, vấn đề mà cho đến nay chưa có đề tàinào nghiên cứu làm rõ

7

3 Mục đích và nhiệm vụ nghiên cứu đê tài• • • “

3.1 Mục đích nghiên cứu đề tài

Mục đích nghiên cứu của đề tài là đề xuất các giải pháp góp phần hoàn thiện pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù và nâng caohiệu quả thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu đề tài

Đe đạt được mục đích nghiên cứu trên đây, luận văn xác định có nhữngnhiệm vụ nghiên cứu cụ thế sau:

- Nghiên cứu, hệ thống hóa những vấn đề lý luận về thu hồi đất, giải tòa, đền bù và thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù

- Nghiên cứu phân tích, đánh giá thực tiễn thi hành pháp luật đất đai vềthu hồi đất, giải tỏa, đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp; chỉ ra được nhũng kết quả đạt được, những bất cập, hạn chế và nguyên nhân của những bất cập,hạn chế trong thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù

- Nghiên cứu đề xuất định hướng, giải pháp hoàn thiện pháp luật đất đai

về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù và giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp

4. Đôi tượng và phạm vi nghiên cứu

4.1 Đối tượng nghiên cứu của đề tài

Đối tượng nghiên cứu của đề tài bao gồm:

- Các quan hệ pháp luật đất đai trong thu hồi đất vì mục đích quốcphòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, giải tỏa, đền bù

- Hệ thông quan điêm, đường lôi, chính sách của Đảng và Nhà nước vêthu hồi đất, giải tỏa, đền bù

8

bù cho người có đât bị thu hôi đôi với các dự án vì mục đích quôc phòng, an ninh hoặc phát triền kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

- Tình hình thực hiện pháp luật đất đai về thu hồi đất, giãi tỏa, đền bù đối với các dự án vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế -

xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp trong thời gian qua

4.2 Phạm vỉ nghiên cứu của đề tài

Luận văn giới hạn nghiên cứu về thực hiện pháp luật đất đai trong thuhồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợiích quốc gia, công cộng, giải tỏa, đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp giai đoạn • từ sau khi luật Đất• đai năm 2013 có hiệu• lực• đến nay.ụ

5 Phương pháp nghiên cứu

Để đạt được mục đích nghiên cứu, luận văn sử dụng phương pháp luận

và các phương pháp nghiên cứu chủ yếu sau:

Tác giả sử dụng phương pháp luận nghiên cứu khoa học xã hội là duyvật biện chứng, duy vật lịch sử của chủ nghĩa Mác - Lênin và một số phươngpháp nghiên cứu cùa khoa học pháp lý như: phân tích, đánh giá, bình luận, diễn giải, tổng hợp, hệ thống, so sánh được sử dụng để nghiên cứu lý luận vềthu hồi đất, giải tỏa, đền bù và lý luận về thi hành pháp luật đất đai về thu hồiđất, giải tỏa, đền bù tại chương 1; nghiên cứu đánh giá tình hình thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trên địa bàn tình Đồng Tháp tạichương 2; nghiên cứu đề xuất các giải pháp hoàn thiện pháp luật và nâng caohiệu quả thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trên địa bàntỉnh Đồng Tháp tại chương 3

6 Ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài luận văn

Ket quả nghiên cứu đề tài luận văn có ý nghĩa cả về lý luận và thực tiễntrong khoa học pháp lý, cụ thể được thể hiện ở một sổ vấn đề sau:

9

- Luận văn làm rõ những vấn đề lý luận về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù

và thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù

- Luận văn làm rõ được thực trạng thi hành pháp luật đất đai về thu hồiđất, giải tỏa, đền bù trên địa bàn tinh Đồng Tháp, chỉ ra được những bất cập,vướng mắc trong thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp

- Luận văn đã đề xuất được định hướng và giải pháp nhằm góp phần hoàn thiện pháp luật đất đai và giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp

- Luận văn là tài liệu tham khảo bổ ích cho các nhà quản lý, những ai quan tâm tìm hiểu về lĩnh vực pháp luật đất đai nói chung và pháp luật về thuhồi đất, giải tỏa, đền bù nói riêng và bổ sung nguồn học liệu phục vụ cho nghiên cứu, giảng dạy, học tập tại các cơ sở đào tạo luật tại Việt Nam

7 Kết cấu của luận văn

Ngoài phần mờ đầu, mục lục, bảng chữ viết tắt và danh mục tài liệu tham khảo, nội dung của luận văn kết cấu gồm 3 chương:

- Chương r. Một số vấn đề lý luận thi hành pháp luật đất đai về thu hồiđất, giải tỏa, đền bù

- Chương 2: Thực trạng thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp

- Chương 3: Định hướng và giải pháp nâng cao hiệu quả thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù trên địa bàn tỉnh Đồng Tháp

10

Chương 1 MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN THI HÀNH PHÁP LUẬT ĐẤT ĐAI VỀ • • •

THU HỒI ĐÁT, GIẲI TỎA ĐÈN BÙ

1.1 Lý luận về thu hồi đất, giải tỏa đền bù

1.1.1 Khái niệm thu hồi đất

Đất đai là tài nguyên đặc biệt của quốc gia, là tài sản thuộc sở hữu toàn dân mà Nhà nước là đại diện chủ sở hữu Đất đai nếu được quản lý và sử dụng hợp lý sẽ trở thành một nguồn lực quan trọng trong sự phát triển của đất nước Nhà nước không trực tiếp sử dụng đất đai mà trao quyền sử dụng đất cho các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân để sinh sống, sản xuất, kinh doanh vàkhi cần sừ dụng đất vào mục đích quốc phòng an ninh, phát triển kinh tế - xãhội phục vụ lợi ích cộng đồng hoặc trong trường họp người sử dụng đất vi phạm pháp luật đất đai hoặc trong trường hợp chấm dứt việc sử dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tính mạng con người thìNhà nước ra quyết định thu hồi đất

Thu hồi đất không chỉ là biện pháp pháp lý, mà thông qua đó Nhà nướcchấm dứt quyền sử dụng đất của chủ thể đang sử dụng đất để phục vụ cho một mục đích nhất định, và thông qua việc thu hồi đất Nhà nước thiết lập mộtquan hệ sử dụng đất mới phù họp với lợi ích của cộng đồng và xã hội

Giáo trình Luật Đất đai năm 2016- Trường Đại học Luật Hà Nội đã định nghĩa về thu hồi đất như sau:

Thu hồi đất là văn bản hành chính của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền nhằm chấm dứt một quan hệ pháp luật đất đai để phục vụ lợi ích của Nhà nước, của xã hội hoặc xử lý hành chính hành vi vi phạm pháp luật đất đai của người sử dụng đất [30],

Có quan điểm cho rằng thu hồi đất là việc:

Cơ quan Nhà nước có thẩm quyền thu hồi quyền sử dụng đất của

11

người vi phạm quy định vê sử dụng đât đê Nhà nước giao cho người khác sử dụng hoặc trả lại cho chủ sử đụng đất hợp pháp Trường hợp cần thiết, Nhà nước thu hồi đất đang sử dụng của người

sừ dụng đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, lợi ích công cộng

Mặc dù quan điểm này có đề cập đến các trường họp Nhà nước thu hồiđất như thu hồi do người sử dụng đất vi phạm quy định cùa pháp luật đất đai

và thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia,công cộng nhưng định nghĩa này chưa có tính bao quát và chưa thể hiện đúng, đầy đủ bàn chất của hoạt động Nhà nước thu hồi đất

Như chúng ta đã biết, toàn bộ đất đai thuộc lãnh thổ quốc gia theo quiđịnh của Hiến pháp là thuộc sở hữu toàn dân và Nhà nước là đại diện cho chủ

sở hữu toàn dân về đất đai Với tư cách là đại diện chủ sở hữu, khi Nhà nước

có nhu cầu sử dụng đất cho mục đích quốc phòng, an ninh hoặc cho mục đích phát triển kinh tế vì lợi ích quốc gia, công cộng hoặc trong những trường hợpkhác mà pháp luật qui định Nhà nước có quyền ra quyết định thu hồi đất củacác tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đang sử dụng đất Thu hồi đất là biện pháp pháp lý quan trọng nhằm thể hiện quyền sở hữu toàn dân đối với đất đai mà Nhà nước là đại diện chủ sở hữu, làm phát sinh, thay đổi và chấm dứt quan hệpháp luật đất đai Nhà nước với tư cách là đại diện chủ sở hữu và thống nhất quản lý đất đai trong phạm vi toàn bộ lãnh thổ có quyền lập qui hoạch, kếhoạch sử dụng đất; có quyền phân bổ, điều chỉnh qui hoạch, kế hoạch sử dụngđất của quốc gia vì mục tiêu phát triền kinh tế - xã hội, an ninh, quốc phòng của quốc gia; đồng thời bảo vệ chế độ sở hữu toàn dân đối với đất đai Nhànước có quyền thực hiện thay đổi, chấm dứt quyền sử dụng đất của đối tượng này để xác lập quyền sử dụng đất cho đối tượng khác trên cơ sở các qui địnhcủa pháp luật Việc Nhà nước thu hồi đất cũng đã được quy định tại Hiến

12

pháp 1980, Hiên pháp 1992 và Hiên pháp 2013, đó là “Nhà nước thu hôi đãt

do tổ chức, cả nhân đang sử dụng trong trường hợp thật cần thiết do luật định vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng '’ ' ’ [41],

Trên cơ sở qui định của Hiến pháp, pháp luật đất đai hiện hành, tại Khoản 11, Điều 4, Luật Đất đai năm 2013 quy định: “ Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước quyết định thu lại quyền sử dụng đất của người được Nhà nước trao quyền sử dụng đất hoặc thu lại đất cùa người sử dụng đất vi phạm pháp luật về đất đai" [42] Nhà nước thu hồi đất được thực hiện thông quamột quyết định hành chính bởi cơ quan nhà nước có thẩm quyền trong quản lýđất đai, thể hiện quyền lực nhà nước với tư cách là đại diện chủ sở hữu toàn dân đối với đất đai và thống nhất quản lý nhà nước về đất đai Nhà nước quyếtđịnh thu hồi đất có thể xuất phát từ nhu cầu của Nhà nước và xã hội là đápứng cho mục đích quốc phòng, an ninh hoặc cho mục đích phát triền kinh tế -

xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng; Nhà nước cũng có thế ra quyết định thuhồi đất đối với người đang sử dụng đất trong trường hợp việc sử dụng đất của

họ theo pháp luật đã chấm dứt, chủ thể đang sử dụng đất tự nguyện trả lại đất, hoặc việc sử dụng đất có nguy cơ đe dọa tính mạng con người hoặc Nhà nướccũng có thể ra quyết định thu hồi đất khi chủ thể sử dụng đất vi phạm pháp luật đất đai, không tuân thủ các quy định của Nhà nước về quản lý và sử dụng đất, vi phạm với mức độ và quy mô nghiêm trọng dẫn tới hậu quả là Nhànước cần chấm dứt quyền sử dụng đất của họ Thu hồi đất trong trường họp này được coi là biện pháp chế tài được áp dụng nhằm xử lý các hành vi vi phạm pháp luật đất đai của chủ thể sử dụng đất Tuy nhiên, trên thực tế, phần lớn các trường hợp Nhà nước ra quyết định thu hồi đất là xuất phát từ nhu cầu của Nhà nước Nhà nước thu hồi đất để phục vụ cho mục đích quốc phòng, anninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng

13

Như vậy có thê hiêu thu hôi đât nói chung là việc Nhà nước ra quyêt định thu hồi lại đất và quyền sử dụng đất trước đó đã trao cho các chủ thê sử dụng đất theo quy định của pháp luật về đất đai Hệ quả của việc thu hồi đất

là chấm dứt quyền sử dụng đất của chủ thế đang khai thác, sử dụng trên mảnh đất đó.

Từ định nghĩa chung về thu hồi đất như trên, có thể định nghĩa thu hồiđất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng là việc Nhà nước ra quyết định thu hồi lại đất và quyền sử dụng đất mà trước đó đã trao cho các chủ thê sử dụng đất theo quy định của pháp luật về đất đai và hệ quả của nó là chấm dứt quyền sử dụng đất của tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đang khai thác, sử dụng trên mảnh đẩt đó Cơ sở của việc thu hồi đất là đê Nhà nước có quĩ đất trao lại cho các chủ thê khác

sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng.

1.1.2 Khái niệm giải tỏa, đền bù khỉ nhà nưởc thu hồi đất

1.1.2.1 Khải niệm giải tỏa khi nhà nước thu hồi đất

Theo qui định của Hiến pháp nước ta, đất đai là thuộc sở hữu toàn dân

và Nhà nước là đại diện chủ sở hữu toàn dân về đất đai, thực hiện thong nhất quản lý nhà nước về đất đai Khi Nhà nước thu hồi đất, người sử dụng đất phải tuân thủ quyết định thu hồi đất và phải di dời nhà ở, công trình xây dựng

và các tài sản gắn liền với đất ra khỏi diện diện đất mà Nhà nước quyết định thu hồi, trả lại mặt bằng đất cho Nhà nước Trong trường hợp Nhà nước thuhồi đất khi cá nhân sử dụng đất chết mà không có người thừa kế hoặc cáctrường hợp khác Nhà nước thực hiện thu hồi đất mà người sử dụng đất không

tự giác thực hiện quyết định thu hồi đất, không tự di dời nhà, công trình xây dựng và các tài sản khác gắn liền với đất để trả mặt bằng cho Nhà nước thìviệc di dời này sẽ do Nhà nước thực hiện theo qui định của pháp luật

14

Nhà nước khi có nhu câu sử dụng đât vào mục đích quôc phòng, an ninh, phát triền kinh tế vì lợi ích quốc gia công cộng, những diện tích đất màNhà nước có nhu cầu sử dụng lại do những tổ chức, hộ gia đình, cá nhân đang

có quyền sử dụng do được Nhà nước trao quyền sử dụng đất dưới các hình thức giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất Do vậy, khi có nhu cầu sử dụng đất Nhà nước phải ra quyết định thu hồi đất, người sử dụng đất phải chấp hành quyết định thu hồi đất của Nhà nước, phải di dời khỏi diện tích đất bị thu hồi, trả lại mặt bằng đất cho Nhà nước để Nhà nước đầu tư xâydựng hoặc giao cho các chủ đầu tư khác xây dựng các công trình phục vụ cho quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế vì lợi ích quốc gia, công cộng

Việc di dời người dân và các tổ chức, phá bỏ các công trình xây dựng

ra khỏi diện tích đất bị thu hồi, trả mặt bằng cho Nhà nước hoặc chủ đầu tư (người sử dụng đất khác) được Nhà nước giao đất, cho thuê đất sử dụng vàomục đích quốc phòng, an ninh, lợi ích quốc gia, công cộng được hiểu là hoạt động giải tỏa khi Nhà nước thu hồi đất Giải tỏa là một trong những giải phápthen chốt phải thực hiện khi Nhà nước ra quyết định thu hồi đất Trong mỗimột dự án quy hoạch đô thị, phát triển các công trình kinh tế - xã hội phục vụ cho lợi ích cộng đồng, quốc gia, dân tộc hay thu hồi đất để xây dựng các côngtrình nhằm phục vụ cho các mục đích an ninh, quốc phòng cùa Nhà nước thìviệc vận động người dân, người sử dụng đất tự giác di dời, trả lại mặt bằng đất cho Nhà nước luôn là điều quan trọng nhất Hoạt động giải tỏa khi Nhànước thu hồi đất để sử dụng vào mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế vì lợi ích quốc gia, công cộng phải đảm bảo đầy đủ lợi ích chongười dân, cho người sử dụng đất có đất bị thu hồi như phải đền bù về đất vàcác tài sản gắn liền với đất, hồ trợ tạo sinh kế mới cho người dân, bố trí táiđịnh cư đổi với những người bị thu hồi đất ở theo qui định của pháp luật đất đai và các qui định pháp luật khác có liên quan

15

Giải tỏa là một quá trình phức tạp bao gôm nhiêu các hoạt động khác nhau do Nhà nước hoặc các chù thể khác được Nhà nước giao quyền thực hiện trên cơ sờ các qui định của pháp luật Khi thực hiện giải tỏa, Nhà nướchoặc các chủ thế khác được Nhà nước giao quyền thực hiện giải tỏa phải đảm bảo các quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất cỏ đất bị thu hồi,phải đảm bảo hài hòa lợi ích của cà chủ đầu tư, người dân và Nhà nước, lợi ích chung của xã hội Nếu vấn đề này không được giải quyết khéo léo và đúngpháp luật sẽ dẫn đến thiệt hại cho lợi ích của tố chức, cá nhân có đất bị thuhồi Trong nhiều trường họp phát sinh tranh chấp phức tạp, kéo dài ảnh hưởngđến trật tự, an toàn xã hội.

Từ các phân tích nêu trên, chúng ta có thể hiểu giải tỏa là quá trình thực hiện các hoạt động liên quan đến việc di dời đi nơi khác nhà cửa, cây cối, các công trình xảy dựng và một bộ phận dản cư trên một phần đất, vùng đất nhất định khi Nhà nước có quyết định thu hồi đất, trả lại mặt bằng đất cho Nhà nước đê sử dụng cho mục đích quốc phồng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ỉch quốc gia công cộng như xảy dựng các cơ sở kinh tế,

hạ tầng xã hội, các công trình bảo vệ an ninh, trật tự an toàn xã hội, bảo vệ chủ quyền quốc gia Khi thực hiện di dời, Nhà nước phải thực hiện đền bù về đẩt và các tài sản gắn liền với đất đối với những người có đất bị thu hồi theo qui định của pháp luật đất đai và các qui định pháp luật khác cỏ liên quan.

1.1.2.2 Khải niệm đền bù khi nhà nước thu hồi đất

Theo nghĩa thông thường, “đền bù là bồi hoàn nhũng tôn hại gây ra ”

[3] Đền bù (hay còn gọi là bồi hoàn) là thuật ngữ được sử dụng trong trườnghợp một người nào đó có hành vi gây thiệt hại cho người khác và người đó phải có trách nhiệm đền bù cho người bị thiệt hại do hành vi của mình gây ra.Trong khoa học pháp lý, đền bù là một dạng trách nhiệm pháp lý Tráchnhiệm đền bù phát sinh khi một chủ thể có hành vi gây thiệt hại cho chủ thể

16

khác Thiệt hại xảy ra có thê là thiệt hại vê vật chât (tài sản) hoặc thiệt hại vêtình thần Như vậy, đền bù ở góc độ chung được hiểu là đền bù, là hoàn trà lại giá trị tương xứng với giá trị vật chất hoặc giá trị tinh thần đã bị thiệt hại cho một• •chủ thể nào đó bị thiệt • •hại • do hành vi của một 1 chủ thể khác Từ quanniệm chung về đền bù như trên, trong lĩnh vực đất đai, đền bù khi Nhà nước thu hồi đất được hiêu là việc Nhà nước bồi hoàn lại giá trị quyền sử dụng đất đối với diện tích đất bị thu hồi, chi phí đầu tư của người sử dụng đất cho người có đất bị thu hồi; bồi hoàn lại thiệt hại là các giả trị tài sản gắn liền với đất bị thu hồi, bồi hoàn lại các thiệt hại khác gắn liền với quyền sử dụng đất bị thu hồi Việc bồi hoàn này có thể được thực hiện theo hình thức giao đất cỏ cùng mục đích sử dụng với loại đất thu hồi hoặc đền bù bằng tiền theo giá đất cụ thể của loại đẩt thu hồi; đền bù bằng nhà, bằng tiền đối với tài sản (như nhà ở, công trình xây dựng, vật kiến trúc, cây trồng, vật nuôi ) do pháp luật quy định hoặc do thỏa thuận giữa các chủ thê trong quan hệ pháp luật thu hồi đất.

Đền bù khi Nhà nước thu hồi đất về bản chất là trách nhiệm pháp lý của Nhà nước đối với quyền và lợi ích họp pháp của người sử dụng đất bị thu hồi Pháp luật qui định, Nhà nước có trách nhiệm đền bù những thiệt hại phát sinh

từ hành vi thu hồi đất của mình gây ra cho người sử dụng đất Đền bù khi nhànước thu hồi đất có một số đặc trưng cơ bàn sau:

- Trách nhiệm đền bù chỉ phát sinh trong những trường họp Nhà nướcthu hồi đất của người đang sử dụng đất để sử dụng cho mục đích quốcphòng, an ninh hoặc cho phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, côngcộng Như vậy, vấn đề đền bù không phát sinh trong những trường hợp kháckhi Nhà nước thu hồi đất như: do vi phạm pháp luật đất đai, do chấm dứtviệc sừ dụng đất theo pháp luật, tự nguyện trả lại đất, có nguy cơ đe dọa tínhmạng con người

17

- Chủ thê thực hiện đên bù vì mục đích quôc phòng, an ninh; phát triên kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng là cơ quan Nhà nước có thẩmquyền theo quy định của pháp luật.

- Đối tượng được đền bù khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốcphòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng là các

tồ chức, hộ gia đình, cá nhân có quyền sử dụng đất họp pháp theo quy địnhcủa pháp luật nằm trong diện bị thu hồi đất

- Phương thức đền bù khi Nhà nước thu hồi đất cho mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng được pháp luật quy định cụ thề, bao gồm: đền bù bằng giao đất có cùng mục đích

sử dụng với loại đất thu hồi, nếu không có đất để đền bù thì được đền bù bàngtiền theo giá đất cụ thể của loại đất thu hồi tại thời điểm quyết định thu hồiđất; đền bù bằng tiền các chi phí đầu tư vào đất còn lại khi Nhà nước thu hồiđất, thiệt hại về tài sản, về sản xuất kinh doanh; được đền bù bằng nhà ở chongười có đất ở bị thu hồi mà phải di chuyển chồ ờ đến nơi ở mới (tái định cư)

- Thủ tục đền bù khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, anninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng được thực hiện theo thủ tục hành chính mà không phải theo sự thỏa thuận của các bên trongquan hệ pháp luật

Đen bù khi Nhà nước thu hồi đất luôn gắn liền với hoạt động giải tỏa Khi thực hiện giải tỏa, tổ chức làm nhiệm vụ đền bù, giải tỏa có trách nhiệmthực hiện điều tra, khảo sát, đo đạc, kiểm đếm; lập phương án đền bù; lấy ý kiến về phương án đền bù theo hình thức họp trực tiếp với người dân có đất bịthu hồi, thực hiện niêm yết công khai phương án đền bù tại trụ sở Uỷ bannhân dân cấp xã, địa điểm sinh hoạt chung của khu dân cư nơi có đất bị thuhồi; Tổ chức làm nhiệm vụ đền bù, giải tỏa phải tống hợp ý kiến đóng góp bằng văn bàn, ghi rõ số lượng ý kiến đồng ý, ý kiến không đồng ý, số lượng ý

18

kiên khác đôi với phương án đên bù; thực hiện hoàn chỉnh phương án và trình

cơ quan có thẩm quyền phê duyệt

Trong quy định giải tỏa thì chính sách, qui định pháp luật về đền bù đảm bảo việc bồi hoàn đất đai, tài sản trên đất bị thu hồi đúng đối tượng, đảm bảo quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất có đất bị thu hồi; đảm bảo ổn định đời sống, sinh kế cho người bị thu hồi đất, đảm bảo sự ổn địnhcủa các quan hệ đất đai, ổn định trật tự, an toàn xã hội

Thực tiễn thực hiện đền bù khi Nhà nước thu hồi đất cho thấy, đền bù khi Nhà nước thu hồi đất là một quá trình hết sức đa dạng và phức tạp, nó không đơn thuần là đền bù về thiệt hại vật chất mà còn bao hàm trong đó cả thiệt hại về tinh thần, phải đảm bảo được lợi ích của người sử dụng đất bị thuhồi, lợi ích nhà nước và lợi ích chung của toàn xã hội Tính đa dạng và phứctạp• 1 •được thể hiện• • cụ thể:

Tính đa dạng thể hiện: • o • mồi dự• án thu hồi đất được• tiến hành trên một•vùng đất khác nhau với điều kiện tự nhiên kinh tế, xã hội dân cư khác nhau.Khu vực nội thành, mật độ dân cư cao, ngành nghề đa dạng, giá trị đất và tàisản trên đất rất lớn, đất thu hồi chủ yếu là đất ở đô thị; khu vực ven đô, mức

độ tập trung dân cư cũng khá cao, dân cư có ngành nghề rất đa dạng, hoạt động sản xuất kinh doanh cũng rất đa dạng: công nghiệp, tiểu thủ côngnghiệp, thương mại, buôn bán nhỏ do vậy loại đất thu hồi cũng rất đa dạng, trong đó chủ yếu là đất ở, đất sản xuất kinh doanh dịch vụ, thương mại, côngnghiệp; khu vực ngoại thành, mật độ dân cư thấp hơn so với nội thành, vùng ven đô, hoạt động sản xuất chủ yếu của dân cư là sản xuất nông nghiệp, loạiđất thu hồi chủ yếu là đất ở nông thôn và đất nông nghiệp - tư liệu sản xuất chủ yếu của người nông dân

Do đó, khi thực hiện đền bù, giải tỏa cần căn cứ vào đặc thù dân cư củamỗi địa phương, khu đất, loại đất, nhu cầu sinh hoạt, mưu sinh của người có

19

Tính phức tạp: Đất đai là tài sản có giá trị cao, có vai trò quan trọng trong đời sống kinh tế - xã hội và đối với mọi người dân.

Đối với khu vực nông thôn, dân cư chủ yếu sống nhờ vào hoạt động sảnxuất nông nghiệp mà đất đai lại là tư liệu sản xuất quan trọng trong khi trình

độ sản xuất của nông dân thấp, khả năng chuyển đổi nghề nghiệp khó khăn do

đó tâm lý dân cư khu vực này là muốn giữ đất để sản xuất Mặt khác, câytrồng, vật nuôi trên các khu vực đất bị thu hồi cũng rất đa dạng dẫn đến côngtác định giá đền bù rất khó khăn

Đối với đất ở lại càng phức tạp hơn do những nguyên nhân sau:

- Đất ở là tài sản có giá trị lớn, gắn bó trực tiếp với đời sống và tậpquán sinh hoạt của người dân, mà đa phân cư dân có tâm lý không muôn di chuyến khỏi nơi họ đã được sinh ra, lớn lên đến nơi ở khác

- Nguồn gốc sử dụng đất ở rất khác nhau qua nhiều thời kỳ với chế độ quản lý khác nhau Do cơ chế chính sách không thống nhất, đồng bộ, do yếu kém trong công tác quản lý của nhà nước, thậm chí do buông lỏng quản lý ở nhiều địa phương dẫn đến đất ở có được do lấn, chiếm đất đai, xây nhà tráiphép diễn ra có khá tính phổ biến

Khi thực hiện thu hồi đất, giải tõa thường có tình trạng thiếu quỳ đất cho xây dựng khu tái định cư, cũng như chất lượng khu tái định cư thấp chưađảm bảo được yêu cầu, không phù hợp với tập quán sinh hoạt, tập quán sốngcủa người dân, nhất là dân cư khu vực nông thôn, khu vực ven đô sống chủ yếu dựa vào nông nghiệp hoặc buôn bán với quy mô nhỏ Dân cư một số vùngsống chủ yếu bằng nghề buôn bán nhò là nguồn sinh kế chính và sống bám vào các trục đường giao thông của khu dân cư nay phải chuyển đến ở khu vựcmới, chung cư cao tầng không còn điều kiện để sản xuất nông nghiệp hoặc

20

buôn bán nhỏ, họ bị mât nguôn sinh kê nên họ không muôn di chuyên, không muốn đến sống ở khu chung cư cao tầng Hơn nữa tập quán sống ở nông thôn

đa phần mang tính tự do phóng khoáng nay phải lên ở khu chung cư cao tầng,không gian sống chật hẹp lại bị ràng buộc bởi nhiều qui tắc phức tạp, đa phần người dân không quen, không thích và không muốn đến nơi ở mới

Đền bù khi Nhà nước thu hồi đất bao gồm: đền bù về đất; đền bù về tàisản gắn liền với đất (như: nhà, công trình xây dựng, vật kiến trúc, cây trồng,vật nuôi, mồ mả, ; đền bù về các chi phí đầu tư vào đất Thực tế hiện nay cho thấy chưa có đền bù về sinh kế của người có đất bị thu hồi; chưa có đền

bù tổn thất về tinh thần của người có đất bị thu hồi (bản thân họ và gia đìnhhọ) Quyền sở hữu tài sản hợp pháp của mọi cá nhân, tố chức luôn được Hiến pháp và pháp luật bảo hộ, khi Nhà nước thu hồi đất thì quyền sử dụng đất vàtài sản họp pháp gắn liền với đất bị thu hồi phải được đền bù theo qui địnhcủa pháp luật

Đen bù khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng phát sinh trên cơ sở quyết định thu hồi đất của cơ quan Nhà nước có thẩm quyền nhằm thực hiện quyềnnăng của đại diện chủ sở hữu toàn dân về đất đai Việc đền bù này không dựa trên cơ sở một hành vi vi phạm làm cho việc đền bù khi Nhà nước thu hồi đất

vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vi lợi ích quốc gia, công cộng khác với trách nhiệm đền bù do vi phạm hợp đồng và tráchnhiệm đền bù ngoài hợp đồng theo qui định của pháp luật dân sự

Như trên đã phân tích, về mặt pháp lý trách nhiệm đền bù khi Nhà nướcthu hồi đất khác với đền bù thiệt hại được quy định theo pháp luật Dân sự Đền bù thiệt hại được qui định trong pháp luật Dân sự bao gồm: đền bù thiệthại do vi phạm hợp đồng và đền bù thiệt hại ngoài hợp đồng Trách nhiệmđền bù thiệt hại do vi phạm hợp đồng theo quy định của pháp luật dân sự

21

được áp dụng khi có một bên trong quan hệ họp đông vi phạm nghĩa vụ, màhành vi vi phạm gây thiệt hại cho bên kia Trách nhiệm đền bù thiệt hại ngoàihợp đồng được áp dụng khi đáp ứng đủ các điều kiện: có thiệt hại thực tế xảy

ra, hành vi gây thiệt hại là hành vi trái pháp luật, có mối quan hệ nhân quảgiữa hành vi trái pháp luật và thiệt hại và có lồi của bên gây thiệt hại

Trách nhiệm đền bù của Nhà nước khi Nhà nước thu hồi đất cũng có bản chất pháp lý khác với trách nhiệm đền bù Nhà nước nói chung được quiđịnh trong pháp luật về trách nhiệm đền bù Nhà nước nói chung Trách nhiệmđền bù Nhà nước nói chung được qui định trong Luật Trách nhiệm đền bù Nhà nước năm 2009 đặt ra khi cơ quan nhà nước hoặc cán bộ, công chức,viên chức Nhà nước trong quá trình thực thi công vụ đã thực hiện một hành vi trái pháp luật và gây ra thiệt hại cho các chủ thể khác là các tổ chức, cá nhân Theo Luật trách nhiệm đền bù Nhà nước năm 2009 quy định Nhà nước chịu trách nhiệm đền bù cho tổ chức, cá nhân bị thiệt hại về vật chất, tồn thất vềtinh thần do lồi của người thi hành công vụ gây ra trong quá trình thực hiện chức năng, nhiệm vụ được Nhà nước giao

Trước hết, bản chất của việc thu hồi đất theo quy định của pháp Luật Đất đai là việc Nhà nước với tư cách là đại diện chủ sờ hữu về đất đai ra quyết định

và thực hiện việc thu hồi đất của tổ chức, cá nhân nhằm đáp ứng nhu cầu sửdụng đất cho lợi ích quốc gia, lợi ích chung của xã hội Mặc dù có thiệt hại xây

ra đối với người sử dụng đất bị thu hồi đất nhưng đó không phải là hậu quả từ một hành vi trái pháp luật mà phát sinh bởi một hành vi hợp pháp

Đền bù khi Nhà nước thu hồi đất vì mục đích quốc phòng, an ninh;phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng về bản chất pháp lýcũng khác so với hồ trợ khi Nhà nước thu hồi đất Khi Nhà nước thu hồi đất

để sử dụng cho mục đích quốc phòng, an ninh hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, ngoài quy định về đền bù cho người đang

22

sử dụng đât bị thu hôi, người sử dụng đât còn được Nhà nước xem xét hô trợ

để ổn định đời sống và sản xuất; hồ trợ đào tạo, chuyển đổi nghề, hồ trợ di chuyển nơi ở,

Đen bù khi Nhà nước thu hồi đất đều là những biện pháp của Nhà nước nhằm bảo vệ quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất có đất bị thuhồi Các biện pháp này thực hiện với mục đích bù đắp những thiệt hại xảy ra khi Nhà nước tiến hành thu hồi đất, đồng thời giúp người dân nhanh chóng ổn định cuốc sống để tập trung sản xuất, dần cải thiện và nâng cao mức sống.Tuy nhiên, đền bù và hỗ trợ là các biện pháp riêng biệt, không phải áp dụng đồng nhất cho mọi đối tượng mà được áp dụng tùy vào từng trường hợp cụthể theo quy định của pháp luật đất đai

Hồ trợ khi Nhà nước thu hồi đất là việc Nhà nước trợ giúp cho người

có đất bị thu hồi để người cỏ đất bị thu hồi có thể nhanh chóng ổn định đời sống, ổn định hoạt động sản xuất kinh doanh, dịch vụ thương mại Nhà nước

hỗ trợ người dân trong việc di chuyển nếu họ phải di chuyển nơi ở đến nơi ờ mới, di chuyển hoạt động sản xuất, kinh doanh đến địa điểm khác; hỗ trợ chuyến đổi nghề nghiệp và tạo việc làm cho người dân có nhu cầu việc làm nếu họ không còn đất để sản xuất, kinh doanh hoặc diện tích đất còn lại sauthu hồi không còn đủ để có thể thực hiện các hoạt động sản xuất, kinh doanh

Tái định cư là một phương thức đền bù khi Nhà nước thu hồi đất chomục đích quốc phòng, an ninh hoặc cho mục đích phát triển kinh tế - xã hội vìlợi ích quốc gia, công cộng nhưng chỉ áp dụng trong trường hợp Nhà nước thuhồi đất ở dẫn đến người đang sử dụng đất ở bị thu hồi không còn đất để ở hoặc diện tích đất ở còn lại không đáp ứng đủ điều kiện đế ở khiến họ không thể tiếp tục ở, sinh hoạt tại nơi ở cũ - trên mảnh đất mà họ có quyền sử dụng đất hợp pháp, mà phải di rời đến nơi ở mới gây cho họ nhiều thiệt hại

23

1.2 Lý luận thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giẳi tỏa đền bù

1.2.1 Khái niệm, đặc điểm thì hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù

Trên cơ sở chế độ sở hữu toàn dân đối với đất đai, Nhà nước thay mặtcho nhân dân thực hiện quyền của chủ sở hữu, quan hệ pháp luật về đất đaiphát sinh khi Nhà nước thực hiện việc giao đất, cho thuê đất hay thu hồi đất Khi Nhà nước trao quyền sử dụng đất cho người sử dụng thông qua giao đất, cho thuê đất, được coi là quyền tài sản và phải được Nhà nước bảo hộ bằng pháp luật Quan hệ pháp luật về đền bù vì mục đích quốc phòng, an ninh; phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng là quan hệ phát sinh giữa

cơ quan Nhà nước có thấm quyền ra quyết định thu hồi đất với người đang sử dụng diện tích đất nằm trong kế hoạch, quy hoạch thu hồi đất để phục vụ mụcđích quốc phòng, an ninh; phát triền kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng Mặt khác, khi Nhà nước thu hồi đất thì phát sinh nhiều vấn đề liên quanđến lợi ích của cả hai bên, đối với Nhà nước là vấn đề liên quan đến lợi ích chung của cả cộng đồng, đối với người đang sử dụng đất là vấn đề liên quan đến quyền và lợi ích họp pháp của họ Đe đảm bão quyền và lợi ích hợp phápcủa các chủ thể liên quan khi Nhà nước thực hiện thu hồi đất, Nhà nước cầnban hành những quy định pháp luật nhằm định hướng các quan hệ ở lĩnh vựcnày đi theo một trật tự thống nhất, phù hợp với lợi ích của Nhà nước, của cácbên tham gia và vì lợi ích của toàn xã hội

Trong lĩnh vực đất đai nói chung và quá trình thu hồi đất nói riêng, có hàng loạt quy định pháp luật được ban hành về nguyên tắc, điều kiện, nộidung, phương thức đền bù, trình tự, thủ tục, giải quyết khiếu nại, tố cáo vềđền bù Do vậy, pháp luật về thu hồi đất, giải tòa, đền bù được hiểu là tông

hợp các quy phạm pháp luật do Nhà nước ban hành nhằm điều chỉnh các quan hệ xã hội phát sinh trong quá trình thu hối đẩt, giải tỏa, đền bù khi

24

Nhà nước thu hôi đât cho mục đích quôc phòng, an ninh;cho phát triên kinh

tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng, nhằm đảm hảo lợi ích của người

có đất bị thu hồi, lợi ích của các nhà đầu tư, lợi ích nhà nước và lợi ích chung của xã hội.

Khi đặt ra các qui định pháp luật nói chung và pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù, Nhà nước luôn mong muốn các qui định này điều chỉnh cácquan hệ trong thu hồi đất, giải tỏa, đền bù đáp ứng được lợi ích của người sử dụng đất, lợi ích của tất cả các chù thế khác có liên quan Mục đích đó chỉ đạt được khi các chủ thể tham gia quan hệ pháp luật thu hồi đất, giải tỏa, đền bù thực hiện nghiêm chỉnh pháp luật trong các hoạt động của mình Thực hiện đúng đắn và nghiêm chỉnh pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù là mộtyêu cầu khách quan của quản lý Nhà nước bằng pháp luật Từ yêu cầu trên, cóthể hiểu: Thực hiện pháp luật về thu hồi đẩt, giải tỏa, đền bù là quá trình có mục đích làm cho các qui định của pháp luật trở thành hoạt động thực tế của các chủ thê trong các quan hệ pháp luật thu hồi đất, giải tỏa, đền bù.

Từ cách hiểu như trên, tất cả các xử sự (hành vi) của các chủ thể khitham gia vào quan hệ pháp luật thu hồi đất, giải tỏa, đền bù được tiến hànhphù hợp với các yêu cầu của các qui phạm pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù được coi là sự thực hiện thực tế các qui phạm pháp luật về thu hồi đất, giải tởa, đền bù Dưới góc độ pháp lý, hành vi thực hiện pháp luật của các chủ thể pháp luật trong các quan hệ pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù đượccoi là hành vi hợp pháp Đó là các hành vi (xử sự) của các chủ thể phù hợpvới các qui định của pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù, có ích cho xã hội, Nhà nước và người sử dụng đất

Các qui phạm pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù rất da dạng, phong phủ nên hình thức thực hiện chúng cũng khác nhau Căn cứ vào tính chất của hoạt động thực hiện pháp luật nói chung và thực hiện pháp luật về

25

thu hôi đât, giải tỏa, đên bù nói riêng, khoa học pháp lý chia ra bôn hình thứcthực hiện pháp luật nói chung và thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù nói riêng Cụ thể có bốn hình thức thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù sau:

Tuân thủ pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù: Đây là một hình thức thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù Trong đó các chủ thể quan hệ pháp luật đất đai kiềm chế không tiến hành các hoạt động mà pháp luật đất đai ngăn cấm như: Không cung cấp hoặc cung cấp thông tin về đất đai không chính xác theo qui định của pháp luật hoặc không thực hiện đúng nghĩa

vụ về kê khai, kiểm đếm đất đai và tài sản gắn liền với đất đai khi nhà nướcthu hồi đất mà pháp luật qui định; không thực hiện quyết định thu hồi đất của

cơ quan có thẩm quyền

Thi hành pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù: Đây là một hìnhthức thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù, trong đó các chủ thể quan hệ pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù thực hiện nghĩa vụ cùa mình bằng hành động tích cực như: Người sử dụng đất trong diện có đất bị thu hồithực hiện nghiêm chỉnh quyết định thu hồi đất đã được ban hành bởi cơ quanNhà nước có thấm quyền theo pháp luật qui định; tự giác thực hiện di chuyển đến nơi ở mới, bàn giao mặt bằng đúng thời gian mà cơ quan, tổ chức có thẩm quyền về thu hồi đất, thực hiện giải tởa đã qui định

Sử dụng pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù: Đây là một hình thức thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù Trong đó các chủ thể quan hệ pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù thực hiện các quyền chủ thểcủa mình mà pháp luật qui định (thực hiện các hành vi mà pháp luật cho phép) như: Người sử dụng đất thực hiện quyền được yêu cầu Nhà nước phải đền bù thiệt• hại• cho mình khi họ có đủ điều kiện được • • • đền bù theo qui JL định•của pháp luật khi Nhà nước thu hồi đất; hoặc yêu cầu Nhà nước hồ trợ học

26

nghề để chuyển đổi nghề khi Nhà nước thu hồi đất là đất nông nghiệp, hồ trợ

di chuyển đến nơi ở mới

Áp dụng pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù: Đây là một hình thứcthực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù Trong đó, Nhà nước thôngqua các cơ quan, người có thẩm quyền tổ chức cho các chủ thể quan hệ pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù thực hiện các qui định của pháp luật về thuhồi đất, giải tỏa, đền bù; Cơ quan Nhà nước, người có thẩm quyền tổ chức cho người sử dụng đất thực hiện quyết định thu hồi đất theo đủng trình tự, thủ tục

mà pháp luật qui định; Cơ quan Nhà nước, người có thẩm quyền có quyềnquyết định cưỡng chế và tổ chức cưỡng chế thực hiện quyết định thu hồi đất khi người sử dụng đất không tự giác chấp hành; có quyền ra quyết định xử lý đối với các chủ thể không thực hiện quyết định thu hồi đất; Trong trường họp này, các chủ thể khi thực hiện pháp luật có sự can thiệp của công quyền bởi các

cơ quan, người có thẩm quyền theo qui định của pháp luật; một số trường họp

có thể có sự tham gia của các cơ quan, tổ chức được Nhà nước trao quyền Nhưvậy, trong hình thức này một bên chủ thể bắt buộc phải là cơ quan Nhà nước,người có thẩm quyền hoặc các chủ thể được Nhà nước trao quyền

Đối với những hành vi của các chủ thề phù hợp với quy định của phápluật nói chung và pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù nói riêng đượcpháp luật bão vệ, tạo điều kiện khuyến khích phát triển, ví dụ như hành vi thuhồi đất đúng thẩm quyền; thực hiện đền bù đúng người, đúng đối tượng; thuhồi đất và đền bù thiệt hại, tiến hành giải tỏa đúng trình tự, thủ tục; Đối vớinhũng hành vi không phù họp hoặc trái với các quy định pháp luật về thu hồiđất, giải tỏa, đền bù thì pháp luật có chế tài xử lý, ngăn ngừa nhằm đảm bảo pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù được thực hiện nghiêm chỉnh

Thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tòa, đền bù có một số đặc điểm

cơ bản sau:

27

Thứ nhât, cơ sở cho thực hiện pháp luật vê thu hôi đât, giải tỏa, đên bù

là chế độ sở hữu toàn • dân về đất đai Nhà nước thayJ mặt • nhân dân thực• hiện•quyền của chủ sở hữu, trên cơ sở đó thực hiện quyền giao đất, cho thuê đất, công nhận quyền sử dụng đất; khi cần quỹ đất sử dụng cho mục đích an ninh, quốc phòng hoặc phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng hoặc trong những trường hợp khác mà pháp luật qui định Nhà nước thu hồiđất Việc đền bù thiệt hại là trách nhiệm của Nhà nước đối với người sử dụngđất khi Nhà nước thu hồi đất, giải tỏa đế sử dụng cho mục đích phục vụ lợiích quốc gia, công cộng làm phát sinh thiệt hại đối với người cỏ đất bị thu hồi

Thứ hai, cơ sở để xác định thiệt hại và đền bù thiệt hại trong thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù cho mục đích quốc phòng, an ninh;cho phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng không chỉ dựa trênnhững thiệt hại mà người có đất bị thu hồi phải gánh chịu ngay tại thời điểmthu hồi đất mà còn tính đến các thiệt hại trong tương lai; không chỉ là thiệt hạihữu hình mà còn bao gồm cả thiệt hại vô hình, bởi những lợi ích mà đất đai đem lại cho con người, vai trò quan trọng của đất đai đối với sản xuất kinhdoanh, ổn định sinh kế cùa người dân và ổn định đời sống xã hội nói chung

Thứ ba, thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù nhằm đảm bảo hài hòa lợi ích của Nhà nước, của xã hội với lợi ích của người sử dụng đất trong thu hồi đất Đe đạt được lợi ích công, nhằm mang lại lợi ích chung chotoàn xã hội, Nhà nước phái chú trọng bảo đảm lợi ích tư của người sử dụng đất khi quyền sử dụng đất được xác định là tài sàn họp pháp, một loại tài sản

có giá trị rất lớn của họ và gia đình họ, được Nhà nước trao cho quyền sử dụng từ trước và quyền sử dụng đất đó được pháp luật bảo hộ Thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù cho mục đích quốc phòng, an ninh;phát triển kinh tế - xã hội vì lợi ích quốc gia, công cộng không chỉ nhằm bảođảm và bảo vệ quyền ớ hữu toàn dân về đất đai mà còn nhàm bảo đảm và bão

28

vệ các quyên và lợi ích hợp pháp của các tô chức, công dân, của các chủ thê

sử dụng đất đã được pháp luật qui định

Thực tế cho thấy, pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù là một lĩnhvực đặc thù, phức tạp và vô cùng nhạy cảm, luôn thu hút sự quan tâm của mọi

tổ chức, cá nhân, không chỉ của những chủ thể sử dụng đất có đất bị thu hồi

mà còn của cả những chủ thể khác có liên quan và của toàn xã hội Nếu cácquy định pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù được các chủ thể thực hiện nghiêm chỉnh trong thực tiễn đời sống sẽ bảo vệ được quyền ở hữu toàn dân về đất đai, đồng thời cũng bảo hộ được quyền và lợi ích hợp pháp củangười sử dụng đất Ngược lại, nếu các quy định pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù mà không được các chủ thề thực hiện nghiêm chỉnh, nhất là từ phía các cơ quan Nhà nước có thẩm quyền trong thu hồi đất, giải tỏa, đền bù thiệt hại tất yếu gây tác động tiêu cực đến lợi ích, tâm lý của người sử dụngđất và người dân nói chung; dẫn đến quá trình thu hồi đất sẽ không nhậnđược sự đồng thuận, làm phát sinh nhiều mâu thuẫn, tranh chấp, khiếu kiện,tiềm ẩn nguy cơ mất ổn định các hoạt động kinh tế- xã hội, an ninh chính trị,trật tự an toàn xã hội

1.2.2 Vai trò của thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù

về phương diện kinh tế - xã hội, thực hiện tốt pháp luật về thu hồi đất,giải tỏa, đền bù sẽ giúp người người sử dụng đất có đất bị thu hồi có thể nhanh chóng ổn định cuộc sống để tập trung sản xuất, dần cải thiện và nângcao mức sống Bên cạnh đó, việc thực hiện tốt pháp luật về thu hồi đất, giảitỏa, đền bù là điều kiện tiền đề để có quỳ đất tạo nguồn lực cho thực hiện tốt các dự án kinh tế, hồ trợ các chủ đầu tư sớm có mặt bằng để triến khai các dự

án đầu tư, góp phần tăng tính hấp dần của môi trường đầu tư, kinh doanh ờ nước ta, giúp nền kính tế tăng trưởng; đấy nhanh quá trình công nghiệp hóa,hiện đại hóa và hội nhập quốc tế cùa nước ta

29

Thực hiện tôt pháp luật vê thu hôi đât, giải tỏa, đên bù nhăm giúp Nhànước có quĩ đất để xây dựng các công trình, cơ sở hạ tầng kỳ thuật, hạ tầng xã hội; phát huy nguồn lực đất cho phát triển kinh tế - xã hội, ổn định và đảm bảo an ninh quốc phòng; nhằm bù đắp những thiệt hại về quyền và lợi ích hợppháp, các tổn thất tinh thần của người sử dụng đất (cá nhân, tổ chức), ; thựcthi hiệu quả mang lại sự ồn định về kinh tể, thu nhập cho người bị thu hồi đất.Việc thực thi pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù mang ỷ nghĩa, vai trò

vô cùng quan trọng đó là nhằm thực hiện chính sách an sinh xã hội của Nhànước trong lĩnh vực đất đai; đảm bảo công bằng, dân chủ và sự ấm no hạnhphúc cho người dân, đảm bão quyền và lợi ích hợp pháp của người sử dụng đất trong hiện tại và tương lai cả về vật chất lẫn tinh thần

về phương diện pháp lý, thực hiện tốt pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa,đền bù góp phần thực hiện tốt pháp luật đất đai, đưa pháp luật đất đai vào cuộc sống xã hội; giúp xác lập một trật tự ổn định, hài hòa các lợi ích trongquan hệ pháp luật đất đai phát sinh khi Nhà nước thu hồi đất, giải tỏa và đền

bù thiệt hại cho người có đất bị thu hồi Thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù là các hoạt động phức tạp, nhạy cảm, ảnh hưởng trực tiếp đến lợi ích của các bên liên quan và luôn tiềm ấn nguy cơ phát sinh tranh chấp, mâu thuẫn Thông qua cơ chế thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền

bù thiệt hại giúp giãi quyết hài hòa mối quan hệ về lợi ích giữa các bên liênquan, đó là: lợi ích của Nhà nước, lợi ích của doanh nghiệp, chủ đầu tư, lợiích của cộng đồng, lợi ích của người bị thu hồi đất Cũng thông qua quá trìnhthực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù đòi hỏi đội ngũ cán bộ, công chức, các tổ chức, công dân phải biết, hiểu về pháp luật đất đai, phápluật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù ở mức độ nhất định; biết được những hành

vi nào được pháp luật cho phép, hành vi nào bị pháp luật cấm; trường họp không thực hiện tốt hoặc vi phạm điều pháp luật cấm có thể bị xử lý nghiêm

30

minh Như vậy, nêu pháp luật vê thu hôi đât, giải tỏa, đên bù thiệt hại đượcthực hiện tốt và có hiệu quả sẽ góp phần tăng cường pháp chế, nâng cao ý thức pháp luật nói chung và pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù nói riêngcho đội ngũ cán bộ, công chức nhà nước, các tổ chức, công dân.

về phương diện chỉnh trị, thực hiện tốt pháp luật về thu hồi đất, giải tởa, đền bù gián tiếp góp phần duy trì sự ốn định chính trị cũng như trật tự antoàn xã hội Với tư cách là đại diện chủ sở hữu đất đai, Nhà nước được nhân dân tin tưởng, giao quyền đại diện chủ sở hữu, thay mặt nhân dân ra quyếtđịnh thu hồi đất trong trường hợp cần thiết nhằm sử dụng vào mục đích chungcủa xã hội; Nếu thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù thiệt hại cóhiệu quả góp phần làm cho các tổ chức, công dân thêm tin tưởng vào sự lãnh đạo của Đảng, sự quản lý của Nhà nước, sằn sàng đồng thuận với Nhà nướctrong thực hiện pháp luật về đất đai và pháp luật nói chung Qua đó góp phần nâng cao uy tín của Đảng và Nhà nước

Thực hiện tốt pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù là thế hiện mộtcách hiệu quả quyền lực Nhà nước trong quá trình vận hành nền kinh tế thị trường định hướng xã hội chủ nghĩa, cho sự phát triển bền vừng cùa đất nước

vì mục tiêu dân giàu, nước mạnh, xã hội công bằng, phồn vinh, nâng cao vịthế của Việt Nam trên trường quốc tế

1.2.3 Các yếu tố bảo đăm thi hành pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa đền bù

Một là, hoạt động ban hành các văn bản hướng dẫn thi hành luật đất đai

về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù của Chính phủ, các Bộ, Uỷ ban nhân dân các cấp và chất lượng của các văn bản này

Hoạt động thực hiện pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù chịu sự chi phối mạnh mẽ bởi hoạt động ban hành các văn bản hướng dẫn thihành luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù của Chính phủ, các Bộ, Uỷ

31

ban nhân dân các câp và chât lượng của các văn bản này Muôn cho pháp luật

về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù được thực hiện tốt trước hết các qui định pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù cần được qui định phù họp với thực tế cuộcsống và cần có một hệ thống các văn bản pháp luật hướng dẫn thi hành LuậtĐất đai năm 2013 về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù đầy đủ, cụ thể và rõ ràng

Có thể khẳng định, trong những năm qua hoạt động xây dựng pháp luật của Quốc Hội đã không ngừng đổi mới nhằm nâng cao chất lượng các dự án luật, trong đó có luật Đất đai Luật Đất đai đã ngày càng được cụ thế hóa, chi tiết hóa làm cho nội dung của luật ngày càng dễ hiếu, dễ thực hiện Tuy nhiên,

do nhiều nguyên nhân làm cho nhiều nội dung của Luật Đất đai vẫn được quiđịnh một cách chung chung, có tính nguyên tắc, nhiều nội dung trao quyền cụthể hóa cho Chính phủ; nhiều nội dung của luật qui định chưa phù hợp vớithực tiễn vận động của các quan hệ đất đai trong thực tế đời sống, gây khókhăn cho công tác triển khai thực hiện trong thực tiễn đời sống Dần đến, mặc

dù Luật Đất đai đã được ban hành nhưng vẫn không thể thực hiện được ngay

mà phải chờ đợi Chính phủ, các Bộ, ủy ban nhân dân các cấp ban hành cácvăn bản qui phạm pháp luật cụ thể hóa, hướng dẫn thực hiện theo thẩm quyềnquản lý Thực tế cho thấy, hoạt động ban hành các văn bản cụ thể hóa, hướng dẫn thực hiện văn bản Luật Đất đai nói chung và các văn bản cụ thể hóa,hướng dẫn thực hiện các qui định của Luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền

bù nói riêng của Chính phú và các Bộ, ủy ban nhân dân các cấp thường chậm hơn so với yêu cầu của thực hiện pháp luật trong lĩnh vực này Nội dungnhiều văn bản có mâu thuẫn, xung đột với nhau hoặc với Luật Đất đai và cácvăn bản pháp luật khác có liên quan Điều đó gây khó khăn, cản trở không nhỏ cho quá trình thực hiện pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù

Có những dự án thu hồi đất kéo dài hàng chục năm vẫn không thể thực hiện được vì khúc mắc về mặt pháp lý, gây thiệt hại lớn cho xã hội Vì vậy, muốn

32

thực hiện tôt pháp luật vê thu hôi đât, giải tỏa, đên bù đòi hỏi các cơ quan Nhànước có thấm quyền phải ban hành kịp thời, đầy đủ các văn bản hướng dẫn thihành Luật Đất đai về thu hồi đất, giãi tỏa, đền bù và nội dung của các văn bản này phải đảm bảo tính đồng bộ, thống nhất của hệ thống pháp luật Cụ thể, nộidung của các văn bản này phải phù hợp với Hiến pháp, Luật Đất đai, không chồng chéo, mâu thuẫn nhau và không mâu thuẫn với các văn bản pháp luật khác có liên quan Nhất là phải phù họp với sự vận động của các quan hệ đất đai trong thực tế đời sống.

Hai là, ỷ thức pháp luật của các cơ quan, tố chức Nhà nước, người có thẩm quyền và của các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân trong thực hiện pháp luật

về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù

Neu ý thức pháp luật của các cơ quan, tổ chức Nhà nước, người có thẩm quyền, các tổ chức, hộ gia đinh, cá nhân không tốt thì sẽ cản trở rất lớn đến quá trình thực hiện pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù;Trường hợp các cơ quan tổ chức, người có thẩm quyền, chủ đầu tư không có

ý thức thực hiện đúng pháp luật trong quá trình tổ chức thực hiện pháp luật vềthu hồi đất, giải tỏa, đền bù tất yếu sẽ gây thiệt hại cho lợi ích của Nhà nước, lợi ích chung của xã hội, lợi ích của các nhà đầu tư, nhất là lợi ích của các tổ chức, hộ gia đình cá nhân sử dụng đất bị thu hồi; trường hợp các tổ chức, hộ gia đình, cá nhân sử dụng đất không có ý thức thực hiện đúng pháp luật tấtyếu sẽ làm phương hại đến lợi ích của lợi ích của Nhà nước, lợi ích chung của

xã hội, lợi ích của các nhà đầu tư, thậm trí là lợi ích của các tố chức, hộ giađình cá nhân sử dụng đất bị thu hồi khác

Thực tế cho thấy, hoạt động thực hiện pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù thiệt hại là nhiệm vụ quan trọng trong quá trình thực hiện các dự án đầu tư, xây dựng có thu hồi đất; là hoạt động có liên quan đến nhiều cấp,nhiều ngành và rất nhạy cảm, phức tạp gắn liền với quyền lợi của nhiều người

33

dân Do có một thời gian dài ở nước ta có tình trạng buông lỏng quản lý đât đai, việc đăng ký đất đai, lập hồ sơ và quản lý hồ sơ địa chính không được thực hiện một cách nghiêm túc, đầy dữ ở nhiều địa phương dần đến việc xác định nguồn gốc sử dụng đất, thẩm định tính hợp pháp, hợp lệ về đất, về chủ

sử dụng đất; việc xác định giá đền bù về đất, tài sản, cây cối, hoa màu là vôcùng phức tạp, khó khăn gây cản trở rất lớn đến tiến độ thực hiện nhiều dự ánthu hồi đất làm ảnh hưởng đến hoạt động an ninh, quốc phòng, các hoạt độngkinh tế - xã hội của quốc gia; nhiều trường hợp làm thiệt hại nghiêm trọng đến lợi ích của các tố chức, hộ gia đinh, cá nhân sử dụng đất bị thu hồi, gây mất

ổn định trật tự an toàn xã hội Do vậy, muốn cho mọi chủ thể khi tham gia các quan hệ pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù có ý thức pháp luật tốt, cầnthiết Nhà nước phải tăng cường các hoạt động phổ biến, tuyên truyền, giáo dục pháp luật nói chung và pháp luật đất đai về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù nói riêng, nhất là đối với đội ngũ cán bộ, công chức có trách nhiệm trong tổchức thực thi pháp luật về thu hồi đất, giải tòa, đền bù Đồng thời, phải xử lýnghiêm các hành vi vi phạm pháp luật trong tổ chức thực hiện pháp luật vềthu hồi đất, giải tỏa, đền bù

Ba là, trình độ, năng lực, phẩm chất đạo đức của đội ngũ cán bộ, côngchức làm nhiệm vụ về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù

Trình độ, năng lực, phẩm chất đạo đức của đội ngũ cán bộ, công chức làm nhiệm vụ về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù là một trong những yếu tố quyết định bảo đảm thi hành pháp luật về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù đạt hiệu quả cao Như Chủ tịch Hồ Chí Minh đã từng dạy chúng ta: "Cản bộ là cải gốc của mọi công việc Muôn việc thành công hoặc that bại, đều do cán bộ tot hoặc kém ” [12], Cán bộ, công chức nói chung và cán bộ, công chức làm nhiệm vụ quản lý Nhà nước về đất đai, làm nhiệm vụ về thu hồi đất, giải tỏa, đền bù nóiriêng muốn hoàn thành được nhiệm vụ công vụ phải là người có trình độ,

34