HOÁ SINH GAN MẬT. Ths. Nguyễn Thị Phương Thúy. BM Hóa sinh lâm sàng, khoa KTYH, ĐH Y Hà Nội

Các XN, thăm dò đánh giá chức năng tổng hợp, khử độc của gan... Aminotransferase huyết thanh Enzym hay dùng trên lâm sàng: - AST aspartat aminotransaminase/GOT : có trong các mô, nhiều

HOÁ SINH GAN MẬT

Ths Nguyễn Thị Phương Thúy

BM Hóa sinh lâm sàng, khoa KTYH, ĐH Y Hà Nội

MỤC TIÊU

1 Trình bày đặc điểm giải phẫu, cấu tạo

hóa học của gan

2 Trình bày chức năng hoá sinh gan

3 Trình bày các xét nghiệm chẩn đoán

bệnh lý gan mật

4 Trình bày một số hội chứng, bệnh lý

gan mật thường gặp

NỘI DUNG

1 Đặc điểm giải phẫu, cấu tạo hóa học

của gan

2 Chức năng hoá sinh gan

3 Xét nghiệm chẩn đoán bệnh gan mật

4 Một số hội chứng, bệnh lý gan mật

thường gặp

Ống tụy

1 ĐẶC ĐIỂM:

 Vị trí: nằm ở tầng trên mạc treo

kết tràng ngang, ở ô dưới hoành

phải nhưng lấn sang ô thượng vị

và ô dưới hoành trái

 Giải phẫu:

• Đại thể: nặng khoảng 1,2-1,5 kg;

chia thành các thùy

• Vi thể: Mỗi tiểu thùy là một khối

hình đa diện, gồm: TM trung tâm

tiểu thùy, mao mạch nan hoa, bè

Remak, vi quản mật và khoảng

2 CHỨC NĂNG HOÁ SINH GAN

2.1 Tạo mật:

• Acid mật: Từ cholesterol tạo các acid mật:

a.Cholic, deoxycholic, litocholic

• Muối mật:A mật kết hợp với Glycin, taurin, Na,

K tạo : Glycholat Na,K;Taurocholate Na,K

• Sắc tố mật: Hb – Bilivecdin – Bil tự do + a

Glucuronic tạoBil liên hợp.

• Gan tái tạo STM từ urobil và stecobil

- Nơi SX mật, β oxi hoá acid béo, tạo thể cetonic

- Tổng hợp AB, TG, Phospholipid, lipoprotein, cholesterol và este

hoá cholesterol

• Chuyển hoá P:

- Trao đổi và vận chuyển amin: ALT (GPT), AST (GOT)

- Tạo Ure

- Tổng hợp các protein: Alb, Fib, prothrombin, feritin / HT

2 CHỨC NĂNG HOÁ SINH GAN

2.2 Chuyển hóa:

Gan là nơi tổng hợp các yếu tố đông máu:

• Fibrinogen (yếu tố I),

• Prothrombin (yếu tố II),

• Các YTĐM khác: V,VII, IX, X…

2 CHỨC NĂNG HOÁ SINH GAN

2.3.Tham gia vào quá trình đông máu:

• Cố định thải trừ: giữ lại ở gan và thải trừ qua đường

mật

Các chất kim loại nặng, chất mầu…

• Khử độc hoá học: thay đổi cấu tạo hoá học thành

chất ko độc rồi thải ra ngoài:

• Hệ cytocrom P450: các pt protein-hem Chuyển hoá các chất độc, lạ, thuốc:

Hydroxy hoá C-thẳngHydroxy hoá nhân thơmEpoxy hoá

Khử alkyl, oxy hoá alcolkhử amin oxy hoá

Khử halogen

2 CHỨC NĂNG HOÁ SINH GAN

2.4.Khử độc:

• Các enzym chuyển hoá chất độc ở gan:

Oxy hoá: Cytocrom P450 toluen

Dehydrohenase ethyl alcolKhử: Ceton reductase Metyrapon

Hydrate hóa: Epoxid hydrolase Penzapyren

Thuỷ phân: Esterase procain

Liên hợp: Glutathion transferase acetaminophen

2 CHỨC NĂNG HOÁ SINH GAN

2.4.Khử độc:

3 CÁC XN HS ĐÁNH GIÁ CHỨC NĂNG GAN MẬT

3.1 Các XN đánh giá sự hủy hoại TB gan

3.2 Các XN đánh giá tình trạng ứ mật

3 3 Các XN, thăm dò đánh giá chức năng

tổng hợp, khử độc của gan

3 1 CÁC XÉT NGHIỆM ĐÁNH GIÁ SỰ

HỦY HOẠI TẾ BÀO GAN

 Các enzym transaminase (GOT, GPT)

 LDH: lactat dehydrogenase

 GLDH: glutamat dehydrogenase

Aminotransferase huyết thanh

 Enzym hay dùng trên lâm sàng:

- AST (aspartat aminotransaminase)/GOT (): có trong

các mô, nhiều ở gan, tim, cơ xương

- ALT (alanin aminotransaminase)/GPT (): có nhiều ở

gan, sau đó là thận, cơ xương

Bình thường: nam 10-50U/L

nữ 10-35U/L

 Ý nghĩa:

- Tăng trong tất cả các bệnh lý về gan: viêm gan, u gan,

tắc mật…

- Tăng đặc biệt trong viêm gan cấp (VGVR)

- Tăng kéo dài > 7 – 8 tuần: tiên lượng VG mạn, xơ gan

Lactat dehydrogenase (LDH)

 Vị trí: ở bào tương tất cả các mô, LDH5 có

nhiều ở gan, cơ xương

 Bình thường: Nam 135-225U/L

Nữ 134-215 U/L

 Ý nghĩa: LDH5 tăng khi viêm gan, tắc mật

Tăng cao khi ung thư gan nguyên phát hoặc thứ phát

Glutamat dehydrogenase (GLDH)

 Vị trí: có nhiều ở ty thể tế bào gan, tim, thận

 Bình thường: Nam 9-40U/L

Nữ 9-35U/L

 Ý nghĩa:

- Tăng ít khi có tổn thương gan nông, giai

đoạn đầu viêm gan, xơ gan

- Tăng cao khi có tổn thương sâu như trong

viêm gan cấp, ung thư gan

ĐL Bilirubin huyết thanh

Xác định bilirubin trong nước tiểu

Photphatase kiềm (ALP)

GGT: gamma glutamyl transferase

3.2 CÁC XÉT NGHIỆM ĐÁNH GIÁ

TÌNH TRẠNG Ứ MẬT

SƠ ĐỒ THOÁI HÓA HEMOGLOBIN

Bilirubin huyết thanh

 Bilirubin toàn phần: <17mmol/L

Trực tiếp <5mmol/LGián tiếp <12mmol/L

 Tăng bilirubin liên hợp khi tăng trên 50% Bil

toàn phần

 Tăng Bil tự do khi tăng trên 80% bil toàn phần

 Ý nghĩa:

- Vàng da trước gan: tăng bil GT và TT

- Vàng da tại gan: tăng bil GT

- Vàng da sau gan: tăng bil TT

Xác định Bilirubin trong NT

- Bình thường trong nước tiểu chỉ chứa sản phẩm

thoái hóa hoàn toàn Hb (Urobilinogen, Urobilin)

- Trong một số tình trạng bất thường sẽ xuất hiện các

sản phẩm thoái hóa không hoàn toàn của Hb là

bilirubin (STM - MM) trong NT.

- Phương pháp xác định:

+ Máy phân tích nước tiểu tự động: que test

Định lượng urobilinogen, Bilirubin + Xác định STT bằng KT Harrisson

+ Xác định MM bằng lưu huỳnh thăng hoa

Xác định Bilirubin trong NT

•Ý nghĩa:

- Bilirubin/NT là Bil liên hợp, sự có mặt của

Bil/NT thể hiện sự tăng cao của Bil liên hợp trong máu

-Bình thường, nồng độ urobilinogen trong nước tiểu là 6.8 mmol/24h

+  urobilinogen/NT: chức năng gan bị tổn

thương (viêm gan) + không có urobilinogen/NT: tắc mật

Alkaline photphatase (ALP)

 Vị trí: chủ yếu ở xương, ít trong microsom

gan

 Bình thường: 30-90U/L

 Ý nghĩa:

- Bệnh gan: viêm gan, xơ gan, u gan Tăng

mạnh khi tắc mật (sỏi, u, thuốc), ung thư đường mật, ung thư di căn

- Bệnh xương: u xương

- Sinh lý: trẻ đang lớn, phụ nữ có thai

- Tăng trong tắc đường mật, u gan

- Ngoài ra tăng các bệnh về tụy, nhiễm trùng cấp

3.3 CÁC XÉT NGHIỆM, THĂM DÒ ĐÁNH GIÁ CHỨC NĂNG TỔNG HỢP, KHỬ ĐỘC CỦA GAN

 Albumin huyết thanh

 Đông máu cơ bản

 Nghiệm pháp bài tiết BSP

 Alpha – foetoprotein (AFP/ α - FP)

 Cholinesterase (CHE)

Albumin huyết thanh

 Gan là nơi tổng hợp ra albumin huyết

thanh Thời gian bán hủy 20 ngày

 Bình thường: 35-50g/l A/G>1

 Ý nghĩa: đánh giá tình trạng suy gan

trước đó 3 tuần

Đông máu cơ bản

(Thời gian prothrombin, fibrinogen)

 Prothrombin là tiền chất enzym tham gia

quá trình đông máu phụ thuộc vitamin K

do gan sản xuất Thời gian prothrombin

15-20 giây

 Fibrinogen là tiền chất sợi fibrin giúp đông

máu Bình thường 2-4g/L

 Trong xơ gan thời gian prothrombin kéo

dài, giảm fibrinogen

Nghiệm pháp BSP

 Nghiệm pháp đánh giá khả năng thải trừ

chất độc theo cơ chế cố định của gan

 Phương pháp: tiêm 5mg/kg BPS Đo nồng

độ BPS huyết thanh sau 45 phút Nếu còn < 5% chức năng gan bình thường

Alpha-foetoprotein (AFP/ a- FP)

 Bản chất là một glucoprotein do gan bào

thai sản xuất và mất 4 tuần sau sinh.

 Bình thường: 10-20 ng/ml

 Tăng cao trong ung thư gan nguyên phát,

tăng ít trong viêm gan, ung thư gan thứ phát

4 Một số hội chứng, bệnh lý gan mật thường gặp

Vàng da trước gan (dung huyết)

 Hồng cầu thoái hóa nhiều (ở trẻ sơ sinh, các bệnh lý dung huyết như sốt rét )

 Khả năng tạo bilirubin liên hợp không đủ

 Bilirubin toàn phần tăng, bilirubin tự do tăng trong máu

 Trong nước tiểu urobilin tăng

Vàng da tại gan

 Xảy ra do viêm gan, chức năng tạo bilirubin liên hợp giảm, nhu mô gan phì đại gây tắc ống mật nhỏ trong gan , bilirubin liên hợp không xuống ruột được ,

 Trong máu bilirubin toàn phần tăng, tăng cả bilirubin

tự do và bilirubin liên hợp

 Trong nước tiểu có bilirubin liên hợp (gọi là sắc tố mật), tăng urobilin

 Stercobilin giảm trong phân, phân bạc màu.

 ALT, AST tăng

Vàng da nguyên nhân sau gan

Gặp trong sỏi mật, u đầutụy

Quá trình tan huyết bìnhthường, chức năng ganbình thường,

Mật không xuống ruột

Trong máu tăng bilirubin , chủ yếu là bilirubin liên

Viêm gan cấp Tắc mật Xơ gan U gan