Sử dụng các khái niệm này, bài viết đưa ra các khẳng định sau đây: 1 Hiện đại thứ hai và hiện đại hóa phản ánh, như một xu hướng toàn cầu, tác động tới Đông Á cũng sâu sắc như đối với ph
Trang 1Redefining second modernity for East Asia: a critical assessement
Sang-Jin Han and Young-Hee Shim, The British Journal of Sociology, 2010, 61:3, pp
Mục đích của bài viết này là đánh giá một cách phê phán việc khái niệm hiên đại thứ hai
và hiện đại hóa phản ánh, do Beck và Grande đề xuất, phù hợp ở mức độ nào cho Đông
Á Các khái niệm như động lực, các chiều cạnh cấu trúc chủ quan đối diện với các chiều cạnh quyết định-văn hóa, các khía cạnh cấp tiến và thiếu hụt của hiện đại, các nhân tố hút
và đẩy, được sử dụng để làm rõ những điều kiện cơ bản của sự chuyển thể lịch sử này
Sử dụng các khái niệm này, bài viết đưa ra các khẳng định sau đây: 1) Hiện đại thứ hai
và hiện đại hóa phản ánh, như một xu hướng toàn cầu, tác động tới Đông Á cũng sâu sắc như đối với phương Tây, đặc biệt, khi chúng ta nhận thấy điều này trong sự chuyển thể lịch sử mang điều kiện lịch sử cấu trúc; 2) Những rủi ro toàn cầu, như một động lực của hiện đại thứ hai là thích hợp hơn ở Đông Á, bởi vì, như là những hiệu ứng phụ của cuộc chạy đua phát triển, các quốc gia Đông Á phải đối mặt với những rủi ro phức tạp với cường độ lớn hơn nhiều so với ở phương Tây; 3) Nhân tố hút trung giới-hành động của
sự chuyển thể hiện đại - thứ hai ở Đông Á, thể hiện thông qua khớp nối văn hóa-rời rạc của những mong muốn và khát vọng tập thể, là khác xa so với phương Tây Kết quả là, những con đường đi tới cá nhân hóa có những đặc trưng khác biệt, bất chấp một nền tảng cấu trúc chung, nơi mà nhân tố đẩy hoạt động; 4) Đông Á cũng khác với phương Tây ở tầm nhìn chuẩn mực bắt rễ ở hiện đại thứ hai; 5) Tuy nhiên, con đường cụ thể đi tới hiện đại thứ hai cũng rất khác nhau giữa các nước Đông Á
Từ khóa: Hiện đại hóa phản ánh, cá nhân hóa, hiện đại cấp tiến, nhân tố đẩy, nhân tốc
hút, cân bằng động, tầm nhìn chuẩn mực
Nhập đề
Bài viết này nhằm đánh giá có phê phán mức độ mà Đông Á có thể áp dụng có hiệu quả khái niệm thời hiện đại thứ hai và sự hiện đại hóa mang tinh thần suy ngẵm của Beck cùng cộng sự của ông Nói Đông Á chúng tôi muốn chỉ Trung Quốc, Hàn Quốc và Nhật Bản, nơi thực hiện sự hiện đại hóa một cách thành công chưa từng thấy Bằng cách mời
* Han (Đại học Quốc gia Seoul và Đại học Bắc Kinh) và Shim (Đại học Hanyang) (Liên hệ với tác giaqr
Trang 2gọi các nhà bình luận từ khu vực trên đóng góp vào vấn đề đặc biệt này, lần đầu tiên Ulrich Beck và Edga Grande đã tạo cơ hội cho cuộc tranh luận Đông và Tây về bất kỳ tác động và ảnh hưởng nào (nếu có) của thời hiện đại thứ hai và sự hiện đại hóa mang tinh thần suy ngẵm Từ giữa thế kỷ mười chín, bị sốc vì hành động quân sự của phương Tây, các nước Đông Á trở nên hết sức bận tâm với vấn đề là làm thế nào để thúc đẩy tăng trưởng kinh tế càng nhanh mạnh càng tốt trong khi vẫn duy trì được trật tự chính trị
và xã hội làm một điều kiện cho sự hiện đại hóa kinh tế nhanh chóng như mẫu mực tốt nhất là Nhật Bản Vì lý do này, không giống như các nước phương Tây, họ không thể theo đuổi một mô hình phát triển nội sinh với một nhãn quan mang tính chuẩn mực từ truyền thống của riêng họ Tuy nhiên ngày nay người Đông Á đang đặt ra những câu hỏi mang tinh thần suy ngẫm là vì sao và làm thế nào mà họ có thể thành công trong hiện đại hóa và họ muốn vận động tiếp nữa tới đâu Do truyền thống văn hóa sâu sắc của họ, có
vẻ như xu hướng này ở Đông Á rõ rệt và hiển hiện nhiều hơn bất kỳ nơi nào khác Đây chính là lý do vì sao thời hiện đại thứ hai thu hút rất nhiều sự chú ý ở Đông Á
Trong bài viết này luận đề trung tâm mà chúng tôi muốn nêu lên là như sau: 1) Thời hiện đại thứ hai và sự hiện đại hóa theo tinh thần suy ngẫm là một bộ phận của quá trình toàn cầu vốn tác động trực tiếp đến Đông Á giống như phương Tây, đặc biệt khi chúng ta thấy những điều này chịu sự quy định của những chuyển biến lịch sử về cấu trúc; 2) Với tư cách là một động lực của thời hiện đại thứ hai, những rủi to mang tính toàn cầu dễ xảy ra
ở Đông Á hơn bởi vì do kết quả tác dụng phụ của sự phát triển gấp gáp, các nước Đông
Á đối mặt với những rủi ro phức tạp có cường độ mạnh hơn nhiều so với phương Tây; 3)
Vì nét riêng ở Đông Á là sự chuyển biến hiện đại thứ hai phải thông qua sự trung gian của hành động nên chúng ta cần xem xét kỹ lưỡng cách thức diễn ra sự cá thể hóa và toàn cầu hóa trong hiện thực cụ thể ở Đông Á; 4) Đông Á khác biệt vì nhãn quan mang tính chuẩn mực vốn ăn sâu trong thời hiện đại thứ hai đã đòi hỏi phải tự phê phán tính hiện đại dồn ép và phải tái phát minh truyền thống cân bằng động cho tương lai của Đông Á; 5) Tuy nhiên, con đường cụ thể để đi đến thời hiện đại thứ hai có khác nhau từ nước này sang nước khác ở Đông Á
Trang 3Vì sao lại là Đông Á?
Hiện đại hóa mang tinh thần suy ngẫm là những quá trình chuyển biến lịch sử vĩ mô nhất định từ thể chế hiện đại thứ nhất sang hiện đại thứ hai Bất kể chúng ta mong muốn nó hay không, xem ra thế giới vẫn đang trải qua những chuyển biến sâu sắc theo một logic chuyển biến khách quan nhất định Quan niệm về thời hiện đại thứ hai có những hàm ý khác với quan niệm về nhiều thời hiện đại Thời hiện đại thứ hai mang nét riêng rất khác biệt vì nó chú ý tới phương hướng chung của sự biến đổi Ở đây thời hiện đại thứ hai hơn hẳn về chất và có khả năng đối phó với rủi ro và nguy cơ mà các công dân đối mặt tốt hơn là thời quá khứ Do sự nảy nở nhanh chóng của những rủi ro và nguy cơ đe đọa cuộc sống với tư cách là hậu quả không trù định trước của sự phát triển gấp gáp, nên ở Đông
Á cảm giác chung về thất vọng và vỡ mộng là rất rõ rệt Do đó, thời hiện đại thứ hai mang sức mạnh chuẩn mực rất sâu sắc
Đặt trong bối cảnh như vậy, sự tự phê phán của thời hiện đại thứ hai đòi hỏi phải biết đặt câu hỏi ngay với chính bản thân cái tiên đề mà cho đến nay người ta vẫn theo đuổi rằng cần hiện đại hóa để đuổi kịp các nước tiên tiến Trái ngược với thời hiện đại thứ nhất, khi
mà truyền thống bị coi là trở ngại cho sự phát triển, xem ra sự hiện đại hóa mang tinh thần suy ngẫm đã mở ra không gian mới trong đó một quan điểm hậu truyền thống đã dẫn tới chỗ người ta coi truyền thống là một điều kiện để làm giàu bản sắc của người ta Những cách tiếp cận văn hóa như vậy vốn mang tính chất tự phê phán sự hiện đại hóa thứ nhất và có thể củng cố kiểu suy luận dựa trên chuẩn mực Do thế thời hiện đại thứ hai nói lên không chỉ sự biến chuyển lịch sử sâu sắc mà còn là một dự án về xây dựng chuẩn mực mà người ta sẽ phải biện luận cho nó về mặt bản sắc và văn hóa
Dựa trên cơ sở những khảo sát này chúng ta có thể phân biệt ba khía cạnh của thời hiện đại thứ hai Khía cạnh thứ nhất chúng tôi gọi là “cấu trúc” theo nghĩa rằng sự chuyển biến diễn ra theo logic hình thành khách quan của riêng nó Khía cạnh thứ hai là “hướng
về hành động” bởi vì sự chuyển biến xảy ra thông qua hành động can thiệp của con người Chúng tôi cho rằng không thể thiếu một cách tiếp cận lý thuyết hành động vì những biến đổi của thời hiện đại thứ hai, dù chúng có thể mang tính khách quan như thế nào đi nữa thì thật ra vẫn thông qua sự tương tác của hành động con người như chính sách công, sáng kiến công dân và khát vọng tập thể Khía cạnh cuối cùng mang tính chất chuẩn mực, trong đó người ta chủ tâm tìm một mô hình phát triển thay thế mô hình đang
có Với những khía cạnh khái niệm như trên chúng ta có thể khảo sát xem Đông Á giống
Trang 4và khác với mô hình chuẩn của phương Tây về thời hiện đại thứ hai và hiện đại hóa theo tinh thần suy ngẫm tới mức nào
Làm thế nào để nghiên cứu sự biến chuyển trong thời hiện đại thứ hai?
Beck và Grande đã lưu ý tới vấn đề tính đa nghĩa trong sự chuyển biến lịch sử tiến tới thời hiện đại thứ hai “Có thể kiến tạo nhiều biến thể khác nhau của thời hiện đại thứ hai
… xét dưới góc độ trật tự trước sau, sự kết hợp và pha trộn giữa thời tiền hiện đại, hiện đại thứ nhất, thứ hai và sau thời hiện đại” Họ đề xuất hai kiểu kết hợp chòm cụ thể như vậy Thứ nhất, kiểu phương Tây có đặc điểm là “những hậu quả nội tại, tự gây ra của sự hiện đại hóa mang tinh thần suy ngẵm”, trong khi kiểu thứ hai của Đông Á thì có đặc điểm là “hiện đại hóa dồn nén, nghĩa là thời hiện đại thứ nhất và sự chuyển tiếp sang thời hiện đại thứ hai xảy ra gần như cùng một lúc, trong khoảng thời gian rất ngắn chừng hai hay ba thập kỷ như trong trường hợp Hàn Quốc” Họ nêu rõ: hậu quả là “sự suy ngẫm có
ý nghĩa rất khác nhau trong cả hai bối cảnh” Bắt đầu từ cách hiểu như vậy, bài viết này
sẽ tìm hiểu và tô đậm khía cạnh khác biệt giữa Đông Á với phương Tây về con đường riêng của họ để đến với sự chuyển biến của thời hiện đại thứ hai
Beck xác định động lực chính cho thời hiện đại thứ hai là những rủi ro toàn cầu, sự cá thể hóa và toàn cầu hóa Trong số đó, mang ý nghĩa quyết định là những rủi ro toàn cầu,
và chúng vận hành như là một chiếc động cơ cực kỳ mạnh mẽ thúc đẩy các quốc gia tiến tới thời hiện đại thứ hai và sự hiện đại hóa mang tinh thần suy ngẫm Rủi to toàn cầu tự
nó có xu hướng tạo ra sức ép về cấu trúc để hỗ trợ cá thể hóa và toàn cầu hóa Rủi to toàn cầu khiến cho có thể cá thể hóa bằng cách tách cá nhân ra khỏi khuôn khổ phúc lợi tập thể trước đây Đồng thời rủi ro toàn cầu kêu gọi phải có một khuôn khổ ngăn ngừa rủi ro toàn cầu vì nếu chỉ riêng mình thì các chính phủ quốc gia không thể giải quyết những rủi
ro đó có hiệu quả Khỏi cần phải nói, quan hệ nội tại giữa các động lực này phức tạp hơn thế, vì mỗi động lực là một mẫu hình biến chuyển sâu sắc về cấu trúc Song điều quan trọng là nắm vững phương thức lệ thuộc và thâm nhập lẫn nhau của các biến số này trong quá trình chuyển biến sang thời hiện đại thứ hai
Beck luôn luôn nhấn mạnh rằng mỗi động lực chủ yếu liên quan tới một mẫu hình biến đổi cấu trúc lịch sử và biến đổi này mang tính độc lập so với những nhân tố chủ quan như ý chí, động cơ và chủ định Đây là cách tiếp cận cấu trúc khách quan Tuy nhiên cũng có thể nhìn nhận các động lực này là một quá trình kiến tạo xã hội qua đó định hình
Trang 5được hệ thống hóa rõ ràng như cách tiếp cận cấu trúc khách quan, song cách tiếp cận kiến tạo cũng hiện diện trong khái niệm “nền văn hóa rủi ro” của Beck Trong bài viết này chúng tôi muốn làm nổi rõ cách tiếp cận này bằng việc tập trung vào khía cạnh văn hóa và ngôn từ của của sự chuyển biến sang thời hiện đại thứ hai
Các thể chế luôn luôn đòi hỏi phải có những mối liên hệ qua lại chặt chẽ giữa các thành
tố pháp lý, chính trị, kinh tế và văn hóa Sự chuyển biến sang thời hiện đại thứ hai kéo theo nhiều điều không rõ ràng với hai lý do Thứ nhất, dù ngày nay đã rõ ràng vì sao và bằng cách nào mà những sắp đặt của thời hiện đại thứ nhất đang đổ vỡ, nhưng không rõ lắm vì sao và bằng cách nào những sắp đặt cuả thời hiện đại thứ hai sẽ nảy sinh Một vài khía cạnh của thời hiện đại thứ hai có lẽ vừa xuất hiện và có vẻ còn chưa rõ ràng ở các khu vực khác nhiều hơn là phương Tây Thứ hai, thường có xu thế là người ta tranh cãi rất nhiều về việc hiểu vai trò của văn hóa trong sự chuyển biến lịch sử Dù có thể dễ dàng cho rằng các nhân tố cấu trúc khách quan nhất định có ảnh hưởng đến toàn thế giới, song vẫn cần thận trọng khi chúng ta đề cập đến văn hóa Nảy sinh nhiều điều mơ hồ vì
có vẻ như sự hình thành bản sắc về mặt văn hóa ngôn từ, mong muốn và khát vọng ở Đông Á rất xa với quỹ đạo phương Tây
Luận đề cá thể hoá là một trường hợp điển hình về mặt này Trên hết, cá thể hóa nói đến
quá trình chuyển biến về cấu trúc của quan hệ xã hội và do vậy không nên lẫn với chủ
nghĩa cá nhân Chính vì thế Chang và Song đã đi cùng hướng với Beck và nói về sự cá thể hóa mà không có chủ nghĩa cá nhân Cá thể hóa diễn ra hầu khắp mọi nơi, với tư cách
là phản ứng đáp lại hoặc thích nghi với toàn cầu hóa kinh tế và sự phân cực do kết quả của nó Như Yan và Suzuki cùng đồng nghiệp đã nhận thấy, chúng ta có thể thấy một xu hướng tách rời cá nhân khỏi các thể chế của thời hiện đại thứ nhất và trút gánh nặng sinh tồn lên vai cá nhân Có thể nói rằng trong bối cảnh tự do mới này, người ta bảo cá nhân rằng họ phải tự lập và độc lập Tuy nhiên cá thể hóa không chỉ là cắt bỏ sự gắn bó mà cà
sự tái gắn bó Khi ấy vấn đề then chốt là liệu cá nhân có chấp nhận thể chế vừa nảy sinh (thời hiện đại thứ hai) vốn quy trách nhiệm nhiều cho cống hiến cá nhân hơn là an sinh
xã hội hay không, và nếu chấp nhận, thì ở mức nào Ở đây chúng ta xem xét vai trò của chủ nghĩa cá nhân, thứ chủ nghĩa có thể biện minh cho lời tuyên bố rằng các cá nhân nên
tự lo cho mình với tư cách là những chủ thể độc lập đủ tư cách pháp nhân Với tư cách một quá trình chuyển biến lịch sử, sự cá thể hóa có thể vận hành tốt hơn nếu như khía cạnh văn hóa ngôn từ, hướng về hành động của chủ nghĩa cá nhân thật sự mạnh mẽ và có hiệu quả Nếu nhân tố này vắng mặt hoặc yếu ớt, thì sự cá thể hóa có thể đi theo một nẻo đường khác hẳn Chúng tôi chấp thuận luận đề về cá thể hóa, song chúng tôi cho rằng
Trang 6nẻo đường tiến tới cá thể hóa của Đông Á khác với đường đi của phương Tây do khác biệt đáng kể này
Toàn cầu hóa cũng nói tới quá trình biến chuyển lịch sử sâu sắc về cấu trúc vốn thay thế đường biên giới quốc gia bằng những mối liên hệ qua lại xuyên quốc gia thuộc đủ mọi loại khác nhau Theo nghĩa này, toàn cầu hóa là một chuyển biến có thật về cấu trúc Đời sống hàng ngày ở Đông Á đã bị thâm nhập và nhào nặn rất sâu bởi những tác động của những mối liên hệ xuyên quốc gia, bất kể dù chúng ta có ý thức về nó hay không Nhưng khi chúng ta xét đến khía cạnh văn hóa ngôn từ, hướng về hành động của sự phát triển toàn cầu, thì có vẻ như nẻo đường của Đông Á khác với của phương Tây chủ yếu vì sự kiến tạo xã hội của các rủi ro mang tính chất riêng biệt Nói cách khác, nhìn từ Đông Á,
sự quản trị phòng ngừa rủi ro dứt khoát đòi hỏi phải chú ý đến các kiểu rủi ro trong khu vực hơn là rủi ro xuyên quốc gia Chúng tôi sẽ sớm trở lại điểm này
Hình I sẽ cho thấy một phác thảo sơ bộ về hình thái thể chế trong quá trình chuyển biến sang thời hiện đại thứ hai Khi ấy đặc điểm của sự hiện đại hóa mang tinh thần suy ngẫm
là chuyển từ mô hình chuẩn chủ đạo là nhà nước dân tộc sang một cách quản trị toàn cầu (khu vực), từ một nền kinh tế thị trường quản lý trong nước sang một nền kinh tế cạnh tranh toàn cầu phá bỏ mọi biên giới quốc gia, từ một nền dân chủ đại diện sang một nền dân chủ tham gia của công dân v.v Mối quan tâm mới đối với nền chính trị cuộc sống có
xu hướng vượt trội hơn mô hình chuẩn về nền chính trị quyền lực
Hình 1: Các thành tố khái niệm
Các nguyên lý của thời hiện đại
Sự hình thành Sự quá mức & Mở rộng & Gây mất ổn định
Sự hình thành - Nhà nước - Quản trị toàn cầu
- Kinh tế thị trường Sự chuyển biến -
Kinh tế toàn cầu
Hiện đại hóa
- Nhiều con đường
- Ngưỡng
- Tình thái
Công nghiệp hóa
Quốc gia hóa các đường biên giới
Bản sắc hiện đại
Biến thể của thời hiện đại thứ nhất
Hiện đại hóa mang tinh thần suy ngẫm
- Nhiều con đường
- Ngưỡng -Tình thái
Rủi ro toàn cầu Đường biên giới xuyên quốc gia
Cá thể hóa
Biến thể của thời hiện đại thứ hai
Trang 7- Chính trị quyền lực - Chính trị cuộc sống
- Quyền công dân - Quyền con người
- Truyền thông đại chúng - Truyền thông mới
- Dân chủ đại diện - Dân chủ tham gia
- Gia đình hạt nhân - Gia đình đa dạng
Các thể chế của thời hiện đại
theo cùng một cách như quyền con người được ưu tiên coi là chế độ toàn cầu hơn là tư cách công dân quốc gia Cơ cấu gia đình cũng thay đổi, chuyển từ mô hình gia đình hạt nhân sang sự đa dạng hóa các loại hình gia đình
Trang 8Xem xét hai luận đề: sự quá mức và sự thiếu hụt
Theo Beck, thời hiện đại thứ hai là một hậu quả không trù định trước của việc các nguyên lý của thời hiện đại ngày càng trở nên quá mức và phá vỡ các thể chế hiện đại
Chủ đề sự quá mức dẫn đến tự phá hủy gợi cho ta rằng có một sự tiếp nối mang tính đổi mới của lý thuyết phê phán từ Marx đến trường phái Frankfurt Nó cũng nhắc ta nhớ tới
Schumpeter Vậy thì thật đúng nếu nói rằng thời hiện đại thứ hai chẳng phải một sự tiếp nối giản đơn cũng không phải một sự phủ định hoàn toàn thời hiện đại thứ nhất, mà là một sự đứt gẫy Ví dụ các đường biên giới quốc gia trong thị trường lao động đã biến mất không phải do thất bại của thời hiện đại, mà do các nguyên lý của thời hiện đại như
tự do, cạnh tranh, và lựa chọn cá nhân đã phát huy triệt để và trở nên quá mức, dẫn đến toàn cầu hóa kinh tế Động lực của thời hiện đại thứ hai vốn đã được tạo dựng trong logic của thời hiện đại thứ nhất, một logic thường xuyên đổi mới mình bằng cách phá
hủy các thể chế cũ Hình ảnh tiên phong này của sự chuyển biến sang thời hiện đại thứ
hai hàm ý rất nhiều điều
Về mặt này, chúng tôi đề xuất nên phân biệt hai kiểu tạo ra rủi ro Một mặt, tính hiện đại quá mức tạo ra những loại rủi ro mà Grande gọi là “những rủi ro của nền văn minh mới”
Ví dụ như sự biến đổi khí hậu, sự hủy hoại về sinh thái, bất bình đẳng về kinh tế, thất nghiệp, bệnh dịch toàn cầu và một xã hội già hóa Với tư cách là số phận của nền văn minh hiện đại, việc thời hiện đại trở nên quá mức là không thể tránh khỏi Do đó những rủi ro của nền văn minh mới cũng không thể tránh khỏi Mặt khác, một số kiểu rủi ro nhất định thì không phải là không tránh khỏi, vì chúng được tạo ra do hậu quả của sự phát triển gấp gáp Vì thế những thiếu hụt không nói lên rằng tự bản thân sự hiện đại hóa
là thất bại Trái lại, rủi ro là hậu quả không trù định trước của sự hiện đại hóa quá nhanh
và thành công một chiều Ví dụ như tai nạn trên quy mô lớn, bạo lực, thực phẩm và nước uống nhiễm bẩn, xây dựng trái phép, khủng hoảng đạo đức như tham nhũng, tan rã gia đình v.v
Trang 9Theo một cách tương tự, chúng ta cũng có thể phân biệt hai kiểu truyền dẫn rủi ro: quốc gia và xuyên quốc gia Nếu về nguyên tắc rủi ro có thể xảy ra bất cứ đâu trên thế giới thì chúng có thể được gọi là rủi ro “xuyên quốc gia” Trái lại, rủi ro có thể mang tính chất
“quốc gia” nếu nó có xu hướng tích tụ không phải ở bất cứ đâu, mà ở những nước những khu vực thực thi chiến lược phát triển gấp gáp
Khỏi cần phải nói, các khía cạnh toàn cầu và địa phương có liên quan lẫn nhau rất sâu sắc Những rủi ro nhất định mà người ta coi là mang tính chất địa phương té ra lại gắn bó qua lại rất sâu sắc với sự phát triển xuyên quốc gia Toàn cầu hóa tác động đến đời sống hàng ngày của người dân thường sâu sắc đến mức ít ai thoát khỏi những hậu quả đầy đe dọa của nó Do đó khoảng cách giữa kẻ giàu với người nghèo trở nên rộng lớn hơn với một số lượng ngày càng tăng người thất nghiệp hoặc người lao động có việc làm thất thường, và điều đó tác động tiêu cực đến sự ổn định chính trị, và gia tăng mối quan hệ con người thù địch mang tính chất một trò chơi mà tổng số bằng không và hủy hoại lòng tin vốn là nền tảng xã hội
Tuy nhiên, chúng ta cũng cần tập trung vào hiện thực cụ thể của Đông Á Điều tranh cãi
ở đây không phải tính đúng đắn của việc phương Tây tập trung vào rủi ro toàn cầu, mà hàm ý rằng có thể phân tích rủi ro một cách thành công mà chỉ sử dụng riêng luận đề về
sự quá mức Trái lại, có thể cho rằng cần sử dụng đầy đủ luận đề về sự thiếu hụt để nắm vững tính phức hợp của rủi ro ở Đông Á Sở dĩ như vậy là vì đặc điểm của Đông Á là không chỉ cùng tồn tại các kiểu loại rủi ro khác nhau, mà còn có nhiều phương thức tạo
ra rủi ro khác nhau, như trên đã nói
Kết hợp hai trục này sẽ tạo ra bảng sau mà từ đó có thể rút ra bốn lĩnh vực nghiên cứu Loại A nói đến những hậu quả không trù tính trước của tính hiện đại quá mức Khi trở nên quá mức, sự cạnh tranh tự do mang lại sự toàn cầu hóa nền kinh tế, gây mất ổn định các thể chế quốc gia về thị trường lao động và hệ thống phúc lợi Những rủi ro này là không thể tránh khỏi và mang tính chất “hệ thống” theo nghĩa chúng vốn có ở phương thức tự đổi mới của một hệ thống thông qua sự tự phá hủy
Loại C nói đến kiểu rủi ro vốn gắn chặt với thời hiện đại dồn nén ở Đông Á Vì các thể chế chính trị và kinh tế thích có kết quả hiện đại hóa nhanh chóng, nên khả năng kiểm soát và quản lý rủi ro tiếp tục chậm lại ở đằng sau Ví dụ tiêu biểu là thực phẩm nhiễm bẩn, tai nạn trên quy mô lớn, bạo lực và xây dựng trái phép Ví dụ khác là tình trạng xấu
đi nhanh chóng của quan hệ con người như tham nhũng và mất lòng tin nhau
Bảng I: Bốn kiểu loại rủi ro
Trang 10Phương thức tạo rủi ro Sự lan truyền rủi ro
Xuyên quốc gia Quốc gia
Sự quá mức của tính hiện đại
Sự thiếu hụt tính hiện đại
A
B
-
C
Điều phân biệt loại C với loại A là ở chỗ có thể ngăn chặn C nếu người ta đưa ra được những quyết định về chính sách tốt hơn, trong khi đó chỉ có thể quản lý tốt hơn A chứ không thể xóa bỏ nó vì nó gần như ăn sâu không tránh khỏi trong việc đẩy tính hiện đại lên mức quá khích Do loại C phản ánh những thiếu hụt nhất định và có thể nhận diện được nên mức độ mông lung là tương đối thấp Do đó có thể cải thiện đáng kể năng lực thể chế ngăn ngừa rủi ro nếu chúng ta phát triển một hệ thống quản trị hợp lý hơn, linh hoạt hơn và đáp ứng nhanh nhạy hơn
Chúng tôi đưa ra loại B để lưu ý mọi người đến nguyên mẫu của rủi ro gốc rễ trong tính hiện đại Chúng ta có thể coi loại B là cơ sở nền tảng của cả loại A lẫn C hơn là một loại riêng rẽ Đặt trong khuôn khổ mô hình chuẩn về tính hợp lý kỹ thuật, mang tính chất công cụ và có thể tính toán được, ở đây tính hiện đại được coi là một dự án mang tính kỹ trị nhằm làm chủ thế giới, và tác động đến mọi thứ từ luồng tình cảm nội tâm thông qua quan hệ con người tới môi trường sinh thái Lý do chúng tôi đưa điều này vào phần trình bày của mình là bởi chúng tôi tin rằng với tư cách một dự án mang chất chuẩn mực, thời hiện đại thứ hai chỉ có thể mang ý nghĩa đầy đủ khi nó cho thấy những nỗ lực nghiêm túc nhằm thừa nhận và vượt qua sự rủi ro nguyên thuỷ này, một rủi ro vốn ăn sâu thâm căn
cố đế trong gốc rễ của thời hiện đại thứ nhất
Đi một bước xa hơn, chúng tôi cho rằng việc tạo ra rủi ro mới chỉ là một nửa câu chuyện,
vì nó chưa hề đụng đến vấn đề ngăn ngừa rủi ro Thời hiện đại thứ hai có thể mang ý
nghĩa gì đối với sự quản lý và ngăn ngừa rủi ro? Về mặt này bảng I có thể giúp chúng ta thấy vì sao ở Đông Á loại C lại không kém phần nghiêm trọng hơn loại A Nó cũng giúp chúng ta khảo sát những cách tiếp cận mềm dẻo đối với việc quản lý rủi ro vì có thể có chiến lược khác nhau tuỳ theo kiểu loại rủi ro mà ta đang xét Có những lý do vững chắc
vì sao phải lưu ý đến truyền thống triết lý coi trọng cuộc sống hiện hành ở Đông Á để hợp pháp hóa những nỗ lực mang tính đồng thuận của chính phủ, các chuyên gia, truyền thông đại chúng và các nhà hoạt động dân sự để giải quyết những “xung đột về rủi ro” Khó mà có thể nói quá lời về sự cần thiết phải tăng cường năng lực quản trị ngăn ngừa
Trang 11rủi ro như thế nếu tính đến tính phức tạp và cường độ của những rủi ro vốn đang đe dọa cuộc sống của công dân ở Đông Á
Những khía cạnh kép của thời hiện đại dồn nén ở Đông Á
Bây giờ chúng ta sẽ chuyển sang điểm qua sự phát triển lịch sử ở Đông Á, tập trung vào vai trò trung tâm của nhà nước quan liêu chuyên chế (từ đây trở đi gọi tắt theo tiếng Anh
là BA) Có thể vạch ra nguồn gốc cuả nhà nước BA từ cuối thế kỷ XIX khi tiếp theo
cuộc Minh Trị duy tân (1862), Nhật Bản đã phát triển một bộ máy quan liêu nhà nước
mạnh để khởi xướng một cuộc hiện đại hóa nhanh chóng nhằm đuổi kịp phương Tây Mô hình nhà nước BA được mở rộng và cũng cố rất nhiều trong nửa đầu thế kỷ XX khi Nhật Bản trở thành một chế độ quân phiệt đế chế và một cường quốc thực dân ở châu Á Tương tự như vậy, nhà nước BA xuất hiện ở Hàn Quốc trong cuộc đảo chính quân sự
năm 1961 và được củng cố nhờ cuộc cải cách Yushin (1972) Sự giống nhau giữa hai
nước này đã thu hút rất nhiều sự chú ý Hệ thống một đảng cầm quyền ở Trung Quốc, đặc biệt sau khi nước này mở cửa và cải cách (1979) cũng có thể coi là một trường hợp điển hình về chế độ BA với cam kết mạnh mẽ nhằm tăng trưởng kinh tế Hệ thống này có khả năng giữ trật tự chính trị - xã hội bằng cách dựa vào mạng lưới dày đặc của bộ máy quan liêu và các tổ chức tư vấn
Nhà nước BA ở Đông Á đặc biệt thành công trong việc thúc đẩy tăng trưởng kinh tế liên tục Những kỷ lục của Trung Quốc suốt ba thập kỷ vừa qua và của Hàn Quốc trong những năm 1960 đến 1980 là chưa từng có trong lịch sử Nhà nước đã gia tốc sự tăng trưởng kinh tế càng nhanh càng tốt bằng cách huy động tất cả mọi nguồn lực sẵn có để đạt những mục tiêu như tăng GDP theo đầu người và xuất khẩu Do đó, tiếp theo sau sự phát triển này, người ta quan tâm quá mức đến việc đảm bảo thu về nhanh chóng lợi ích kinh tế và bộ máy lãnh đạo mạnh và độc đoán, cũng như hòa tan trộn lẫn bộ máy hành chính nhà nước với kinh doanh, ngân hàng và truyền thông đại chúng Do vậy, tính hiện đại “dồn nén” đã xuất hiện ở Đông Á khi theo đuổi chiến lược “phát triển nhanh vội” Một trường hợp tiêu biểu là chế độ BA ở Hàn Quốc do Tổng thống Park Chung-Hee, người lãnh đạo cuộc đảo chính quân sự ngày 16/5/1961 và thực hiện cuộc cải cách
Yushin khoảng mười năm sau đó, thiết lập nên Mô phỏng cuộc Minh Trị duy tân của Nhật Bản, cuộc cải cách Yushin nhằm mục đích thực hiện việc kiểm soát hoàn toàn và
tuyệt đối đối với các quá trình kinh tế và xã hội Mặc dù chế độ độc tài quân sự của ông
đã gây nên nỗi sợ hãi sâu sắc cho cả quốc gia với vô số vụ vi phạm nhân quyền, nhưng
Trang 12niềm tin và mong muốn hiện đại hóa mãnh liệt của ông thì không lãnh tụ nào bì kịp Là người hào hứng với một Hàn Quốc hiện đại hóa giàu mạnh, và với sự hậu thuẫn của giới quân sự, ông đã phát triển các doanh nghiệp tư nhân quy mô lớn và các ngành công nghiệp hóa chất, công nghiệp nặng, và đặt nền móng cho lực lượng vũ trang quốc gia tự lực cánh sinh Ông đã huy động tất cả mọi nguồn lực sẵn có để thực hiện một nhiệm vụ duy nhất là tăng trưởng kinh tế nhanh hơn dự định Tuy nhiên, việc ông mải mê với sự nâng cao vượt bậc năng suất của quốc gia bằng cách khép quần chúng vào kỷ luật thông qua các chiến thuật quân sự không chỉ gây ra một tình trạng căng thẳng ngột ngạt cho tiến tình dân chủ mà còn phá hủy nền tảng xã hội cho xã hội dân sự
Sự phát triển nhanh chóng như vậy đã tạo ra những rủi ro cao ở các nước Đông Á, nơi tính phức hợp, nhiều hình nhiều vẻ và cường độ tỏ ra đã vượt xa những thứ đó ở các nước phương Tây Một số lượng lớn những rủi ro ở các cấp độ khác nhau của xã hội đã đan xen vào nhau sâu sắc đến mức có thể nói khái niệm xã hội rủi ro thích hợp với Đông
Á hơn là với phương Tây Đây chính là lý do vì sao chúng tôi rất nhạy cảm với nẻo đường riêng và hậu quả của mô hình hiện đại hóa ở Đông Á
Những khía cạnh kép của sự hiện đại dồn nén đáng lưu ý đặc biệt của chúng ta Một mặt,
mô hình BA đã tạo ra kết quả tích cực như sự tăng trưởng kinh tế, các hệ thống công nghiệp, sự phát triển công nghệ, đô thị hóa, và lực lượng lao động có học Do đó, gọi nhà nước này là “nhà nước phát triển” cũng đúng Tuy nhiên, mặt khác, phương thức phát triển nhanh vội của giới lãnh đạo của nhà nước BA cũng tạo ra nhiều nguy cơ và rủi ro vốn đe dọa an ninh con người Sự mải mê hiện đại hóa nhanh chóng đã phá hủy sự cân bằng khôn ngoan Người ta nhấn mạnh tốc độ nhiều hơn là thể thức, kích cỡ hơn là thực chất, lượng hơn là chất v.v Vậy là ai ai cũng bị thúc đẩy để kiếm nhiều hơn, đầu tư nhiều hơn, làm mọi việc nhanh hơn dự định mà không giải quyết thích đáng vấn đề rủi ro
và quản lý nó
Vì những lý do này, thời hiện đại thứ hai và hiện đại hóa mang tinh thần suy ngẵm ở Đông Á sẽ có ý nghĩa nhiều hơn nếu nó khởi đầu như là sự tự phê phán những thiếu hụt sẵn có ở ở sự hiện đại dồn nén và phương thức phát triển “nhanh vội” Dĩ nhiên luận đề
về sự quá khích có tác động đến Đông Á Tuy nhiên, sự chú tâm của công chúng và mối quan tâm xã hội vẫn tập trung nhiều hơn vào những sự thiếu hụt của thời hiện đại và vào
sự nảy nở nhanh chóng những rủi ro đủ loại khác nhau phát sinh từ đó
Khi Nhật Bản đi con đường hiện đại hóa của mình, các trí thức chủ đạo khẳng định đi khẳng định lại rằng Nhật Bản sẽ bảo vệ các quốc gia châu Á trước mối đe dọa ngày càng
