SỰ TIẾP NHẬN CÁC NGUYÊN TẮC QUẢN TRỊ CÔNG TY CỦA OECD TRONG PHÁP LUẬT VỀ TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC VIỆT NAM HIỆN NAY. LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

1 Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TIẾP NHẬN PHÁP LUẬT VÀ CÁC NGUYÊN TẮC QUẢN TRỊ CÔNG TY CỦA OECD ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC .... Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ QUẢN TRỊ TẬP ĐOÀ

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT -

LÊ THỊ LÂM

Sù TIÕP NHËN C¸C NGUY£N T¾C QU¶N TRÞ C¤NG TY CñA OECD TRONG PH¸P LUËT

VÒ TËP §OµN KINH TÕ NHµ N¦íC VIÖT NAM HIÖN NAY

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

HÀ NỘI - 2015

ĐẠI HỌC QUỐC GIA HÀ NỘI

KHOA LUẬT -

LÊ THỊ LÂM

Sù TIÕP NHËN C¸C NGUY£N T¾C QU¶N TRÞ C¤NG TY CñA OECD TRONG PH¸P LUËT

VÒ TËP §OµN KINH TÕ NHµ N¦íC VIÖT NAM HIÖN NAY

Chuyên ngành: Luật Kinh tế

Mã số: 60 38 01 07

LUẬN VĂN THẠC SĨ LUẬT HỌC

Cán bộ hướng dẫn khoa học: PGS.TS NGUYỄN ĐỨC MINH

HÀ NỘI - 2015

LỜI CAM ĐOAN

Tôi xin cam đoan Luận văn là công trình nghiên cứu của riêng tôi Các kết quả nêu trong Luận văn chưa được công bố trong bất kỳ công trình nào khác Các số liệu, ví dụ và trích dẫn trong Luận văn đảm bảo tính chính xác, tin cậy và trung thực Tôi đã hoàn thành tất cả các môn học và đã thanh toán tất cả các nghĩa vụ tài chính theo quy định của Khoa Luật Đại học Quốc gia

Hà Nội

Vậy tôi viết Lời cam đoan này đề nghị Khoa Luật xem xét để tôi có thể bảo vệ Luận văn

Tôi xin chân thành cảm ơn!

NGƯỜI CAM ĐOAN

Lê Thị Lâm

MỤC LỤC

Trang LỜI CAM ĐOAN

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

MỞ ĐẦU 1

Chương 1: MỘT SỐ VẤN ĐỀ LÝ LUẬN VỀ TIẾP NHẬN PHÁP LUẬT VÀ CÁC NGUYÊN TẮC QUẢN TRỊ CÔNG TY CỦA OECD ĐỐI VỚI DOANH NGHIỆP NHÀ NƯỚC 8

1.1 Quan điểm về tiếp nhận pháp luật 8

1.2 Nội dung các nguyên tắc quản trị công ty của OECD 10

1.2.1 Quan niệm về quản trị công ty của OECD 10

1.2.2 Nội dung các nguyên tắc quản trị công ty của OECD áp dụng đối với doanh nghiệp nhà nước 15

1.3 Một số đặc trưng của tập đoàn kinh tế nhà nước Việt Nam 21

1.4 Kinh nghiệm áp dụng Bộ nguyên tắc quản trị công ty trong các tập đoàn kinh tế nhà nước ở các nước thuộc OECD và một số nước không thuộc OECD 23

1.4.1 Tổng quan kinh nghiệm áp dụng các nguyên tắc quản trị công ty của các nước thành viên OECD 24

1.4.2 Kinh nghiệm Trung Quốc về quản trị tập đoàn kinh tế nhà nước 27

1.5 Lợi ích của việc áp dụng các nguyên tắc quản trị doanh nghiệp của OECD đối với các tập đoàn kinh tế Nhà nước Việt Nam 29

1.6 Tiểu kết Chương 1 31

Chương 2: THỰC TRẠNG PHÁP LUẬT VỀ QUẢN TRỊ TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC VIỆT NAM TRONG MỐI LIÊN HỆ VỚI CÁC

NGUYÊN TẮC QUẢN TRỊ CÔNG TY CỦA OECD 33

2.1 Cơ sở pháp lý của quản trị tập đoàn kinh tế nhà nước 33

2.2 Thực trạng pháp luật về quản trị tập đoàn kinh tế nhà nước Việt Nam 37

2.2.1 Các quy định liên quan đến đảm bảo hoạt động của Nhà nước với tư cách một chủ sở hữu 38

2.2.2 Các quy định liên quan đến đối xử công bằng giữa các chủ sở hữu của tập đoàn kinh tế nhà nước 44

2.2.3 Các quy định về công khai, minh bạch của tập đoàn kinh tế nhà nước 47

2.2.4 Trách nhiệm của tập đoàn kinh tế nhà nước trong các giao dịch với các bên có liên quan 57

2.2.5 Các quy định về trách nhiệm của Hội đồng thành viên 59

2.2.6 Vai trò giám sát của công ty mẹ đối với các công ty con và giám sát thực hiện mục tiêu chung của cả tập đoàn 62

2.3 Thực tiễn quản trị tập đoàn kinh tế nhà nước ở Việt Nam 63

2.3.1 Những ưu điểm 63

2.3.2 Những hạn chế 68

2.3.3 Nguyên nhân của những hạn chế 72

2.4 Tiểu kết chương 2 74

Chương 3: KIẾN NGHỊ HOÀN THIỆN PHÁP LUẬT QUẢN TRỊ TẬP ĐOÀN KINH TẾ NHÀ NƯỚC Ở VIỆT NAM VỚI SỰ CHÚ Ý, THAM KHẢO CÁC NGUYÊN TẮC QUẢN TRỊ CÔNG TY CỦA OECD 76

3.1 Yêu cầu hoàn thiện pháp luật về quản trị tập đoàn kinh tế nhà nước 76

3.2 Quan điểm tiếp nhận pháp luật bên ngoài trong quản trị tập đoàn kinh tế nhà nước 78

3.3 Cơ chế tiếp nhận các nguyên tắc quản trị công ty vào hệ thống

pháp luật Việt Nam 80

3.4 Kiến nghị hoàn thiện pháp luật quản trị tập đoàn kinh tế nhà nước trên cơ sở tham khảo các nguyên tắc quản trị công ty của OECD 82

3.4.1 Vấn đề hoàn thiện khung pháp luật về quản trị tập đoàn kinh tế nhà nước 83

3.4.2 Hoàn thiện các quy định pháp luật về vai trò của chủ sở hữu nhà nước 83

3.4.3 Bổ sung các quy định về thực thi quyền giám sát của chủ sở hữu đối với tập đoàn kinh tế nhà nước 86

3.4.4 Bổ sung những hướng dẫn để thực hiện quy định về quản trị nội bộ mang tính đặc thù của tập đoàn kinh tế nhà nước đạt hiệu quả cao 88

3.4.5 Hoàn thiện các quy định về minh bạch thông tin và chế độ kiểm toán đối với tập đoàn kinh tế nhà nước 89

3.5 Giải pháp nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về quản trị tập đoàn kinh tế nhà nước Việt Nam hiện nay 90

3.6 Tiểu kết chương 3 92

KẾT LUẬN 94

TÀI LIỆU THAM KHẢO 96

DANH MỤC CÁC KÝ HIỆU VÀ CHỮ VIẾT TẮT

Ký hiệu và chữ viết tắt Nội dung

CIEM Viện nghiên cứu và quản lý kinh tế Trung ương ĐHĐCĐ Đại hội đồng cổ đông

DNNN Doanh nghiệp nhà nước

HĐQT Hội đồng quản trị

HĐTV Hội đồng thành viên

KTNN Kiểm toán nhà nước

OECD Tổ chức phát triển và hợp tác kinh tế

TĐKT Tập đoàn kinh tế

TNHH Trách nhiệm hữu hạn

DANH MỤC BIỂU ĐỒ, SƠ ĐỒ

Số hiệu Biểu đồ, Sơ đồ Tên Biểu đồ, Sơ đồ Trang

Biểu đồ 2.1: Một số chỉ tiêu tài chính của Tập đoàn dầu khí Việt Nam 65 Biểu đồ 2.2: Đóng góp của tập đoàn viễn thông quân đội vào hoạt động an

sinh xã hội, từ thiện 66

Sơ đồ 2.1: Sơ đồ tổ chức bộ máy quản lý và điều hành EVN 67

1

MỞ ĐẦU

1 Tính cấp thiết, thời sự, ý nghĩa lý luận và thực tiễn của đề tài

Mô hình Tập đoàn kinh tế (TĐKT) ở Việt Nam đã được manh nha hình thành từ đầu những năm 1990 Đó là những thí điểm đầu tiên về việc thành lập TĐKT nhà nước được ghi nhận trong Quyết định số 90/TTg và Quyết định số 91/TTg của Thủ tướng Chính phủ ban hành ngày 7/3/1994 về việc tiếp tục sắp xếp doanh nghiệp nhà nước và thí điểm thành lập TĐKT nhà nước, sau đó được quy định trong Luật Doanh nghiệp Nhà nước 2003 và hiện nay khi Luật Doanh nghiệp Nhà nước 2003 hết hiệu lực, các TĐKT nhà nước cũng sẽ chịu sự điều chỉnh của Luật Doanh nghiệp Cụ thể hơn, đó chính là quy chế pháp lý về nhóm doanh nghiệp quy định tại Chương VII – Luật Doanh nghiệp 2005 về nhóm công ty

Tính đến tháng 31 tháng 03 năm 2014, cả nước có 12 Tập đoàn kinh tế nhà nước Tuy nhiên, hiệu quả hoạt động của các TĐKT nhà nước lại không đạt được những mục tiêu được chủ sở hữu nhà nước giao cho thực hiện Sự thất bại trong thí điểm thành lập và hoạt động của một số TĐKT nhà nước cho thấy còn nhiều vướng mắc về cơ chế pháp lý mô hình TĐKT và các vấn

đề quản trị TĐKT nhà nước

Quy chế pháp lý về quản trị TĐKT còn nhiều bất cập khi chưa xây dựng cơ cấu tổ chức quản lý hợp lý, chưa thể hiện được vai trò của đại diện chủ sở hữu nhà nước, hoạt động của các công ty trong các tập đoàn còn mang nặng tính hành chính, mệnh lệnh, không tạo ra được sự độc lập trong quản lý

và điều hành doanh nghiệp, tính trách nhiệm của các bộ phận như Hội đồng quản trị, hội đồng thành viên, vai trò của các cơ quan này không được đề cao

và có sự phụ thuộc lẫn nhau dễ dẫn đến tư lợi cá nhân, cơ chế kiểm soát nội

bộ và chế độ minh bạch thông tin của doanh nghiệp còn thiếu và yếu, chức năng giám sát của chủ sở hữu công ty còn chưa rõ ràng, tình trạng đầu tư

2

ngoài ngành ở một số chưa được kiểm soát dẫn đến tình trạng tập đoàn phát triển lệch định hướng, không hoàn thành mục tiêu được giao

Quản trị công ty là một vấn đề cơ bản trong lĩnh vực Luật công ty và Luật chứng khoán ở nhiều nước trên thế giới Bộ nguyên tắc quản trị công ty của Tổ chức hợp tác và Phát triển kinh tế (Tên tiếng anh: Organization for Economic Cooperation and Development- tên viết tắt OECD) và hướng dẫn của OECD về quản trị công ty trong Doanh nghiệp nhà nước cung cấp một khuôn khổ cho việc xác định những vấn đề quản trị công ty gồm có: quyền và việc được đối xử bình đẳng của các cổ đông và các bên có lợi ích tài chính liên quan, vai trò của các bên có lợi ích phi tài chính liên quan; vấn đề công

bố thông tin và tính minh bạch; trách nhiệm của Hội đồng quản trị

Mặc dù, Việt Nam đã ghi nhận sự khuyến nghị của Tổ chức hợp tác và phát triển Kinh tế (OECD), nhưng nguyên tắc quản trị công ty còn là một vấn

đề mới đối với hệ thống pháp luật về TĐKT nhà nước Việt Nam Năm 2012,

Bộ Tài chính Việt Nam ban hành “Bộ quy chế quản trị công ty và Điều lệ mẫu tại Thông tư 121/2012/TT-BTC” áp dụng cho các công ty đại chúng trong đó đề cập đến các nguyên tắc cơ bản được chấp nhận rộng rãi trong quản trị công ty, bao gồm các nguyên tắc Quản trị công ty của OECD Pháp luật về TĐKT nhà nước hiện hành mới dừng lại ở việc xây dựng mô hình quản lý mà chưa quan tâm thỏa đáng đến vấn đề quản trị tập đoàn

Với nhận thức đây là một vấn đề mang tính lý luận và thực tiễn cao, tôi

lựa chọn vấn đề “Sự tiếp nhận các nguyên tắc quản trị công ty của OECD

trong pháp luật về tập đoàn kinh tế nhà nước Việt Nam hiện nay” là đề tài

luận văn thạc sĩ của mình

2 Tình hình nghiên cứu liên quan đến đề tài

Lý luận về TĐKT là một vấn đề lớn, nhận được sự quan tâm của nhiều nhà nghiên cứu khoa học Cho đến nay, nhiều cơ quan, tổ chức, giáo sư, tiến sĩ

3

và nhiều Luật gia quan tâm đến nội dung pháp lý về TĐKT nhà nước Tuy nhiên, nghiên cứu về khía cạnh quản TĐKT nhà nước trong pháp luật quản trị công ty Việt Nam còn hạn chế Hiện nay, có một số nghiên cứu liên quan như:

"Dự án đổi mới quản trị Doanh nghiệp Nhà nước và giám sát TĐKT nhà nước

theo cam kết gia nhập tổ chức thương mại thế giới và thông lệ kinh tế thị trường." của Viện nghiên cứu quản lý kinh tế Trung ương (CIEM) năm 2010;

"Khung pháp luật về quản trị doanh nghiệp - Thực trạng và nhu cầu hoàn

thiện." của TS Lê Minh Toàn "Thực trạng quản trị doanh nghiệp nhà nước sau

cổ phần hóa tại Việt Nam" của ThS Hoàng Anh Duy và ThS Lê Việt Anh

Dự án nghiên cứu của CIEM đã tiếp cận vấn đề quản trị doanh nghiệp nhà nước theo cam kết gia nhập Tổ chức thương mại thế giới (WTO) Nghiên

cứu này đã đạt được những kết quả sau: Một là, hệ thống hóa các văn bản

pháp luật có đối tượng điều chỉnh là Doanh nghiệp nhà nước đến năm 2010 Trên cơ sở nhìn nhận tổng quan về hệ thống pháp luật, nghiên cứu chỉ ra những bất cập, yếu kém của cả hệ thống pháp luật về doanh nghiệp nhà nước,

đánh giá dựa trên tiến trình cam kết gia nhập WTO của Việt Nam; Hai là,

nghiên cứu kinh nghiệm của một số nước về quản trị doanh nghiệp nhà nước,

ví dụ: Trung Quốc, Đức, Pháp, Slovenia Từ đó đưa ra khuyến nghị cải cách

quản trị khối doanh nghiệp nhà nước nói chung; Ba là, đề xuất những kiến

nghị cải cách quản trị Doanh nghiệp nhà nước theo cam kết gia nhập WTO

Nghiên cứu của TS Lê Minh Toàn xác định nội hàm của khái niệm quản trị công ty, nêu lên vai trò của quản trị công ty đối với nền kinh tế thị trường Căn cứ vào "Báo cáo đánh giá tình hình quản trị công ty của Việt Nam" của Ngân hàng thế giới tại Việt Nam thực hiện vào tháng 06/2006 để xác định thực trạng của tình hình quản trị doanh nghiệp thông qua việc phân tích thực trạng quản trị tại một số công ty là Công ty niêm yết Các nội dung

về quản trị được xem xét bao gồm: Đảm bảo quyền lợi của cổ đông nói chung

4

và cổ thông thiểu số nói riêng; tính công khai hóa; Kiểm soát các giao dịch của công ty đối với các bên có liên quan; kiểm soát nội bộ doanh nghiệp; vai trò và vị thế của Hội đồng quản trị; Minh bạch hóa các báo cáo doanh nghiệp

Nghiên cứu của ThS Hoàng Anh Duy và ThS Lê Việt Anh phân tích quản trị doanh nghiệp nhà nước dưới góc nhìn kinh tế Theo đó, quản tri doanh nghiệp nhà nước được xem xét dưới ba góc độ là: Quản trị chiến lược, quản trị tài chính và quản trị nhân sự Đánh giá quy luật tích tụ và tập trung vốn của trường, các tác giả đã chỉ rõ được ưu và nhược điểm trong từng loại hình quản trị của Doanh nghiệp nhà nước; phân tích những hạn chế và nguyên nhân như: Phương thức và biện pháp quản trị lỗi thời, đổi mới quản trị còn mang nặng tính hình thức, không chú trọng tới hiệu quả, chưa thể hiện tính mới, tính sáng tạo trong quản trị doanh nghiệp, tư tưởng quản trị vẫn mang nặng cơ chế "xin - cho", vấn đề sử dụng lao động chất xám chưa coi trọng

Bản thân tác giả trong khóa luận tốt nghiệp năm 2011 đã nghiên cứu đề

tài “Một số vấn đề pháp lý về tập đoàn kinh tế theo Luật Doanh nghiệp 2005”

Đề tài đã nghiên cứu những cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc hình thành và phát triển TĐKT ở Việt Nam;Thực trạng pháp luật về TĐKT và đưa ra những kiến nghị hoàn hiện pháp luật về cơ chế đầu tư vốn, kiện toàn mối quan hệ giữa công ty mẹ- công ty con và các đơn vị phụ thuộc của công ty mẹ

Trên cơ sở tổng quan các nghiên cứu nêu trên, trong luận văn này, tác giả sẽ tiếp tục kế thừa có chọn lọc những kết quả nghiên cứu và tiếp tục nghiên cứu những vấn đề sau:

- Thứ nhất, làm rõ lý luận về tiếp nhận pháp luật và các nội dung của

quản trị công ty, quản trị TĐKT nhà nước

- Thứ hai, nghiên cứu khuyến nghị của OECD về quản trị Doanh

nghiệp nhà nước, phân tích những đặc thù của quản trị DNNN, dựa trên những đặc điểm riêng của TĐKT nhà nước Việt Nam để xem xét sự phù hợp

5

trong các khuyến nghị của OECD về quản trị công ty

- Thứ ba, phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về quản trị TĐKT

nhà nước theo từng nguyên tắc quản trị DNNN của OECD; phân tích những mặt đạt được, những hạn chế, yếu kém, chỉ ra các nguyên nhân và đề xuất các giải pháp trong thời gian tới

3 Mục tiêu, nhiệm vụ nghiên cứu

3.1 Mục tiêu nghiên cứu

Làm rõ cơ sở lý luận và thực tiễn, kinh nghiệm một số nước về sự tiếp nhận các nguyên tắc quản trị công ty của OECD áp dụng với TĐKT nhà nước; đánh giá sự phù hợp của Các nguyên tắc quản trị công ty của OECD và Hướng dẫn của OECD về quản trị công ty trong DNNN; đánh giá hiệu quả quản trị TĐKT nhà nước từ các quy định pháp luật Việt Nam hiện hành đến thực tiễn quản trị công ty tại TĐKT nhà nước theo từng nguyên tắc của OECD, nghiên cứu thực tiễn áp dụng pháp luật về quản trị công ty đối với TĐKT nhà nước; trên cơ sở đó đề xuất các giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về quản trị TĐKT nhà nước ở Việt Nam với sự tham khảo các nguyên tắc quản trị công ty của OECD

3.2 Nhiệm vụ nghiên cứu

Để đạt được những mục tiêu trên, Luận văn thực hiện các nhiệm vụ cụ

thể sau: Một là, hệ thống hóa cơ sở lý luận và thực tiễn về tiếp nhận pháp luật,

các nội dung chính của quản trị doanh nghiệp và quản trị TĐKT nhà nước dựa

trên các nguyên tắc quản trị doanh nghiệp nhà nước của OECD Hai là, hệ

thống, phân tích, đánh giá thực trạng pháp luật về quản trị TĐKT nhà nước Việt Nam, trong đó chỉ rõ những khía cạnh pháp lý về quản trị, những kết quả

đạt được, những hạn chế và chỉ ra các nguyên nhân của những bất cập đó Ba

là, kiến nghị một số giải pháp nhằm hoàn thiện pháp luật về quản trị TĐKT

nhà nước và giải pháp để nâng cao hiệu quả thực hiện pháp luật về quản trị