Tài liệu NHI ĐỒNG TRONG CA DAO potx

Chỉ có trẻ sơ sinh Việt Nam khi vừa mở mắt chào đời đã được chính người mẹ và những người thân trong gia đình dẫn dắt vào dòng văn học dân gian bằng những điệu ru đong đưa theo võng nôi

NHI ĐỒNG TRONG CA DAO

Cội nguồn tinh hoa văn hóa dân tộc nằm trong ca dao, kho tàng vô

giá của văn học Theo định nghĩa của Ban Văn học Hội Khai Trí Tiến Đức, qua tập Việt Nam Tự Điển do Mặc Lâm xuất bản tại Hà

Nội năm 1931, ca dao là những câu hát phổ thông trong dân gian:

ca là những bài hát thành khúc, dao là những câu hát ngắn độ một

vài dòng

Xưa Đức Khổng Tử suốt đời chu du thiên hạ mong gặp cơ hội thực hành chính giáo giúp người đời sống an bình hạnh phúc, nhưng đã gặp từ thất vọng này tiếp thất vọng khác, ngót bảy mươi lui về quê

cũ dạy học, sọan kinh sách, san định Kinh Thi, là tập sách ghi lại những bài thơ dân gian, hầu hết tác giả khuyết danh, tức là những

bài ca dao Vị thầy của hàng vạn thế hệ - Vạn Thế Sư Biểu - cuối

đời đã quyết dùng nghệ thuật thi ca hạ tầng cơ sở để giúp người đời

tu thân tạo đức, xây dựng căn bản gia đình, xã hội và nhân loại

Rằm tháng Tám âm lịch, Trung Thu, Ngày Nhi Đồng Việt Nam, nghĩ đến những thế hệ trẻ mới ra đời, vừa vào đời, vừa có gia đình

và sẽ tiếp nối dòng dõi giống nòi, lần giở kho tàng văn hóa dân tộc trong ca dao, sưu tầm đặc biệt những câu liên hệ đến trẻ thơ, tôi ước mong góp phần giúp giới trẻ có cơ hội tiếp nối truyền đạt và

gìn vàng giữ ngọc Bài này gồm hai phần: Ca dao qua những điệu

ru, và những trò chơi trẻ con qua ca dao , đồng dao

ĐIỆU RU CA DAO

Tôi yêu tiếng nước tôi

Từ khi mới ra đời

Mẹ hiền ru những câu xa vời

ạ à ơi … tiếng ru muôn đời …

(Phạm Duy, Tình Ca)

Điệu ru ca dao với âm hưởng tiếng mẹ là cánh tay yêu thương âu

yếm ôm ấp, là tấm chăn ấm áp ấp ủ, là làn gió mát dịu dàng mơn

man, mang ước vọng trang bị tâm thức trẻ thơ từ khi vừa mới chào

đời, thấm nhuần cách ăn lối ở, hiểu biết cách xử thế, trau dồi ý chí

và nghị lực, để khi trưởng thành có thể sống trong thanh thản an

bình hạnh phúc

Thế giới tràn đầy điệu ru, từ những bộ lạc bán khai khuất lấp sau những cánh rừng già hoang vu, cho đến những quốc gia xưa cổ có nền văn minh sáng chói quanh Địa Trung Hải, Đại Tây dương, Ấn

Độ Dương hay Thái Bình Dương, và ngay cả đến những quốc gia văn minh hiện đại với vũ khí hạch nhân và hỏa tiễn liên hành tinh liên lục địa

Tìm hiểu về những điệu ru, được biết mãi đến cuối năm 1930, nước Anh mới bắt đầu ghi nhận giá trị những điệu ru con và cố công thu thập, khuyến khích thực hiện Từ bấy đến nay, có rất nhiều băng cũng như đĩa nhạc ru con Bài ru gốc Đức nhạc Brahms tựa đề

Brahm’s Lullaby bắt đầu bằng Guten Abend, gute Nacht …có lời ru

ca ngợi hương sắc hoa hồng hoa huệ và nói đến những thiên thần

che chở trẻ thơ yên ngủ giấc lành Đĩa nhạc Lullaby Magic của

Joanie Bartels cũng hát những lời ca tụng thiên nhiên, ca tụng trăng sao theo nhạc cổ điển Morart, Brahms, và nhạc rock The Beatles

… Đĩa Honest Lullaby của Joan Baer có nhắc nhở xưa được mẹ ru,

hoặc nói về tình thương yêu của mẹ Nhưng phải xác nhận không

quốc gia nào có những điệu ru ca dao phong phú như tại Việt Nam

Chỉ có trẻ sơ sinh Việt Nam khi vừa mở mắt chào đời đã được chính người mẹ và những người thân trong gia đình dẫn dắt vào dòng văn học dân gian bằng những điệu ru đong đưa theo võng nôi kẽo kẹt Nghệ thuật thi ca bắt nguồn từ văn hóa mẹ được truyền đạt, dìu dắt tâm hồn trẻ thơ vào nền giáo huấn căn bản của con người, thấm đậm vào tâm thức vào tim óc vào máu thịt vào hơi thở vào giọng cười hạnh phúc và cả tiếng khóc đau thương

Qua lời mẹ ru, trẻ vỡ lòng tình yêu quê hương :

Ạ ơi ời … à ơi …

Con chim bay lưng trời còn có tông có tổ

Con cá lội giữa dòng nước vẫn có lổ có hang

Người trên đời có tổ quốc giang san

Tinh thần ý chí phải nhịp nhàng với non sông

Uống nước ta phải nhớ nguồn

Thấy non sông rộng nhớ ơn cao dày

Và tri ân những anh hùng liệt nữ có công giữ gìn đất nước :

Ạ ơi ời … à ơi …

Bà Trưng quê ở Châu Phong

Giận người tham bạo, thù chồng chẳng quên Chị em nặng một lời nguyền

Phất cờ nương tử thay quyền tướng quân Ngàn Tây nổi áng phong trần

Ầm ầm binh mã xuống gần Long Biên

Hồng quần nhẹ bước chinh yên

Đuổi ngay Tô Định dẹp yên biên thành

Đô kỳ đóng ở Mê Linh

Lĩnh Nam riêng một triều đình nước ta

Ạ ơi ời … à ơi …

Ru con, con ngủ an lành

Cho mẹ gánh nước rửa bành con voi

Ạ à ạ ơi …

Muốn coi lên núi mà coi

Noi gương bà Triệu cỡi voi đánh cồng …

Qua lời ru, mẹ dạy con tình đồng bào :

Nhiễu điều phủ lấy giá gương

Người trong một nước phải thương nhau cùng

Bầu ơi thương lấy bí cùng

Tuy rằng khác giống nhưng chung một giàn …

Và đạo nghĩa làm người con hiếu thảo :

Ru hời ru hỡi là ru… à ơi

Công cha như núi ngất trời

Nghĩa mẹ như nước ở ngoài biển Đông

Núi cao biển rộng mênh mông

Cù lao chín chữ ghi lòng con ơi !

Mẹ ngồi ru con, đong đưa võng buồn giọt lệ rưng rưng tự nhắc mình về ơn nghĩa sinh thành dưỡng dục :

Có con, mẹ nghĩ thương thay

Chín tháng mười ngày mang nặng đẻ đau …

Lên non mới biết non cao

Nuôi con mới biết công lao mẫu từ …

Mẹ than thở với con thơ :

Chiều chiều lại nhớ chiều chiều

Bâng khuâng nhớ mẹ chín chiều ruột đau

Chiều chiều xách giỏ hái rau

Ngó lên mả mẹ ruột đau chín chiều

Qua lời mẹ ru, trẻ biết cảnh gia đình có cha đi xa :

Đêm khuya trăng tà, mẹ ru con ngủ … ạ à ạ ơi …

Ngoan ngoan con nhoẻn miệng cười

Thương con, mẹ tưởng như đời nở hoa … ạ à ạ ơi …

Sương nắng miền xa, con ơi, cha con sương nắng miền xa

Mong sao con trẻ quê nhà được vui …

Mẹ thở than cùng con :

Ru con, con ngủ cho rồi

Mẹ ra chỗ vắng mẹ ngồi mẹ than

Miệng ru mắt nhỏ hai hàng

Nuôi con càng lớn mẹ càng lo thêm …

Con cò mà đi ăn đêm

Đậu phải cành mềm lộn cổ xuống ao ! Ông ơi, ông vớt tôi nao

tôi có lòng nào ông hãy xáo măng

Có xáo thì xáo nước trong

Đừng xáo nước đục đau lòng cò con …

Cái cò cái vạc cái nông

Sao mày dậm lúa nhà ông hỡi cò

Không không tôi đứng trên bờ

Mẹ con cái vạc đổ ngờ cho tôi

Chẳng tin thì ông đi dôi

Mẹ con nhà nó còn ngồi đây kia …

Bài ru con được phổ biến rộng rãi trong Nam còn kèm điệu đàn bầu thiết tha áo não :

Gió mùa Thu, mẹ ru con ngủ

Năm canh chầy, là năm canh chầy, thức đủ vừa năm

Nín, nín đi con ! Con nín, nín đi con !

Con hỡi, con là hời !

Con hỡi con hời !

Hỡi chàng là chàng à ơi !

Hỡi người là người à ơi !

Em nhớ tới chàng ! Em nhớ tới người !

Hãy nín, nín đi con ! Hãy ngủ, ngủ đi con !

Con hỡi con hời … Con hỡi con hời … hỡi con !

Ngoài mẹ hiền, trẻ thơ còn được bà nội bà ngọai truyền ru để biết

nết ăn thói ở trong gia đình :

Cái ngủ mày ngủ cho lâu

Mẹ mày đi cấy ruộng sâu chưa về

Bắt được mười tám mười chín con trê

Cắm cổ lôi về cho cái ngủ ăn

Cái ngủ mày ăn chẳng hết

Để dành đến Tết mồng ba … à ơi à … à ạ ơi …

À ơi … cái ngủ mày ngủ cho say

Mẹ mày vất vả chân tay tối ngày …

Bà nội bà ngọai cũng ru cháu bằng những lời nhắc nhở :

Ạ à ơi … ơi à ạ ơi …

Có cha có mẹ thì hơn

Không cha không mẹ như đờn đứt giây

Đờn đứt giây còn xây lại nối

Cha mẹ chết rồi con phải mồ côi

Mồ côi khổ lắm con ơi

Đói cơm không ai giúp, lỡ lời chẳng ai bênh !

Ạ ơi ời … ạ ời ơi …

Còn cha gót đỏ như son

Mất cha gót mẹ gót con lấm bùn

Ru hời ru hỡi là ru …

Mất cha con cũng u ơ

Mất mẹ con cũng bơ vơ một mình

Cũng có những trường hợp ông nội hay ông ngọại tiếp lời ru nhắc nhở :

Non kia ai đắp nên cao

Sông kia ai bới ai đào mà sâu

Ông ru cháu là dịp truyền đạt ý chí quật cường vững lòng yêu

thương quê cha đất tổ, không ai có quyền chia cắt đất nước cho

ngọai bang hoặc chia rẽ chủng tộc :

Nước non là nước non nhà

Ai chia được nước ai dời được non

Con người có tổ có tông

Như cây có cội như sông có nguồn

Ông khuyên bảo cháu trai :

Làm trai đứng ở trên đời

Sao cho xứng đáng giống nòi nhà ta Ghé vai gánh vác sơn hà

Sao cho tỏ mặt mới là trượng phu

Làm trai cố chí lập thân

Rồi ra gặp hội phong vân cũng vừa Nên ra tay kiếm tay cờ

Chẳng nên thì cũng chẳng nhờ cậy ai

Và cháu gái cháu trai đều dược dạy :

Đã sinh ra kiếp ở đời

Trai thời trung hiếu đôi vai cho tròn

Gái thời trinh tĩnh lòng son

Sớm hôm gìn giữ chẳng còn chút sai

ạ à ạ ời ơi …

Trai lành gái tốt ra người

Khuyên răn trong bấy nhiêu lời cho chuyên

Ông dạy cháu :

Ru hời ru hỡi là ru …

Thói thường gần mực thì đen

Anh em bạn hữu phải nên chọn người Những người lêu lổng chơi bời

Cùng là lười biếng ta thời tránh xa

Và tinh thần trách nhiệm :

Ai ơi đã quyết thì hành

Một cây làm chẳng nên non

Ba cây chụm lại lên hòn núi cao

Nhiều ông nội ông ngọai lại lẩy Kiều hoặc tập Kiều khi ru cháu,

vừa dạy dỗ vừa tỏ bày tâm sự :

À ơi ới … à ạ ơi …

Còn non còn nước còn dài

Nắng mưa thui thủi quê người một thân

Đoái trông muôn dặm tử phần

Hồn quê theo ngọn mây Tần xa xa …

À à ơi …ới à à ơi …

Xót thay chiếc lá bơ vơ

Kiếp trần biết rũ bao giờ cho xong !

Bốn bề bát ngát mênh mông

Triều dâng hôm sớm mây lồng trước sau

Bốn phương mây trắng một màu

Trông vời cố quốc biết đâu là nhà

À à ơi …

Từ phen chiếc lá lìa rừng

Con tằm đến thác cũng còn vương tơ

Ru hời ru hỡi là ru …

Những câu hò ru còn chịu ảnh hưởng thời cuộc Đặc biệt là những ông nội ông ngọai từng sống dưới chế độ cộng sản, từng vào tù cải tạo, từng bị đày kinh tế mới, từng bị hạn chế từng cái ăn cái mặc, từng bị cướp đọat nhà cửa, và nhất là bị tước đọat mọi tự do Vẫn những điệu Kiều lẩy :

Trăm năm trong cõi người ta

Ở đâu cũng được đi ra đi vào

Xa xôi như xứ Bồ Đào

Người ta cũng được đi vào đi ra

Đen đủi như Angola

Người ta cũng được đi ra đi vào

Chậm tiến như ở nước Lào

Người ta cũng được đi vào đi ra

Chỉ riêng có ở nước ta

Người ta chẳng được đi ra đi vào !

Bắt phanh trần, phải phanh trần

Cho may-ô, mới được phần may-ô !

Ông ru cháu mà nhắc nhở sách lược học tập cải tạo dưới chế độ cộng sản :

Nước ta chẳng có nhà tù

Chỉ tòan trường học tít mù rừng sâu

Học cho trắng xóa mái đầu

Thân làm phân bón tưới màu cỏ hoa

Học cho tan cửa nát nhà

Biến thành dã thú mới ra khỏi trường !

Tội chi chẳng biết tội gì

Sáng ra lãnh củ khoai mì ăn chơi !

Lời ru của ông không quên nhắc cháu về hòan cảnh đất nước :

Ngày đi, Đảng bảo Việt gian

Ngày về thì Đảng chuyển sang Việt Kiều Chưa đi : phản động trăm chiều

Đi rồi : thành khúc ruột yêu ngàn trùng ! Trốn đi, Đảng bắt đến cùng

Trở về, mời gọi, săn lùng đô-la

Đảng xưng ân đức bao la

Làm Bác thằng đểu, làm cha thằng lừa !

Ngày xưa chửi Mỹ hơn ai

Ngày nay nịnh Mỹ hơn mười lần xưa ! Ngày xưa đánh Mỹ không chừa

Ngày nay con cái lại lùa qua đây

Ngày xưa Mỹ xấu đảng hay

Ngày nay đảng ngửa hai tay xin tiền !

Và nhại thơ Phan Khôi :

Làm sao cũng chẳng làm sao

Dẫu có thế nào cũng chẳng làm chi ! Làm chi cũng chẳng làm chi

Dẫu có làm gì cũng chẳng làm sao !

Bác Hồ nói chuyện sửa sai

Sai thì cứ sửa, sửa rồi lại sai !

Đảng ta thì rất anh tài

Đỉnh cao trí tuệ sai hoài vẫn sai !

Sửa sai rồi lại sửa sai

Sửa thì cứ sửa sai thì cứ sai !

Phong trần đến cả sơn khê

Tang thương đến cả hoa kia cỏ này

Và lẩy cả … ca dao :

Ngang lưng thì thắt phương châm

Đầu đội chính sách, tay cầm chủ trương Chân mang đôi dép lập trường

Đi hòai chẳng biết con đường là mô !

Niềm ước ao ông gửi cháu qua lời ru :

Bao giờ Đảng mới hết hành ?

Bao giờ Đảng mới trung thành vì dân ? Bao giờ dân có cái ăn ?

Bao giờ Đảng chết … để dân ăn mừng ???

Bao giờ độc đảng thành đa

Bấy giờ nước Việt thật là tự do

Bao giờ xác Bác thành tro

Bấy giờ dân Việt thôi lo, hết buồn !

Lời lẩy Kiều ý nhị thú vị nhất tôi được nghe một ông ngọai ru cháu

là :

Trăm năm trong cõi người ta

Chữ Tâm kia mới bằng ba chữ Tài

Ơi à ơi … à là ơi …

Thường thường bà và mẹ bận công việc, con gái có nhiệm vụ giữ

em và con chị còn nhỏ cũng biết ru những lời dỗ dành năn nỉ :

Ạ ơ ời … à ơ ơi…

Nam nhi đứng ở trên đời

Thông minh tài trí là người trần gian

Ngoan ngoan, ngoan thật là ngoan

Em thơ chị ẵm, em ngoan chị bồng

Bông bỗng bống bồng bồng bông

Lớn lên em phải ra công học hành

Tinh tĩnh tính tinh là tình tinh

Chớ nên học thói vô tình hỡi ai

Làm trai cho đáng nên trai

Xuống Đông, Đông tĩnh, lên Đoài, Đoài tan Ngoan ngoan, ngoan thật là ngoan …

Em chưa ngủ vì thiếu sữa mẹ :

Ơ ầu ơ … em tôi khát sữa bú tay

Ai cho bú thép một ngày mang ơn

(ghi chú bú thép = bú nhờ)

Qua lời ru, chị mượn em để nói những ước mơ :

Em tôi buồn ngủ buồn nghê

Buồn ăn cơm nếp cháo kê thịt gà

Buồn ăn bánh đúc bánh đa

Buồn ăn khoai nướng cùng là bánh trôi

về rẫy ăn còng

về sông ăn cá

về giồng ăn dưa …

Ầu ơ … Ai ơi về miệt Tháp Mười

Cá tôm sẵn bắt, lúa trời sẵn ăn

Chị trẻ con nên còn giọng con trẻ :

Con mèo mà trèo cây cau

À ơi ới à mèo… à ơi

Hỏi thăm chú chuột đi đâu vắng nhà Chú chuột đi chợ đường xa

Mua mắm mua muối để giỗ cha chú mèo

Ơi mèo là mèo… à ơi …

Ví von tương thân tương trợ :

Con cò chết rũ trên cây

Bồ cu mở lịch xem ngày làm ma

Cà cuống uống rượu say đà

Bao nhiêu cóc nhái nhảy ra chia phần

Chào mào thì đánh trống quân

Chim chích mặc quần vác mõ đi rao …

Con quạ tha lá lợp nhà

Con cu chẻ lạt con gà dựng phên

Và thắm thiết đẫm tình :

Chị ngã thì em phải nâng

Đừng thấy chị ngã mà em bưng miệng cười

Khôn ngoan đối đáp người ngòai

Gà cùng một mẹ chớ hòai đá nhau

À ơi à ơi ời à ơi …

Em ơi, anh em nào phải người xa

Cùng chung bác mẹ một nhà cùng thân

Yêu nhau như thể tay chân

Anh em hòa thuận hai thân vui mừng

Em đau chị cũng buồn rầu

Bé mồm bé miệng kêu đâu bây giờ …

Chị mượn lời ru em để tỉ tê với mẹ :

Mẹ ơi chớ đánh con đau

Để con đi bắt ốc hái rau mẹ nhờ …

Đó là giọng Bắc Còn trong Nam, cô chị cũng cùng tâm trạng :

Ầu ơ … ơ ầu ạ ơ …

Má ơi đừng oánh con goài

Để con đi câu cá nấu canh xài má ăn

Cô chị lớn ru em:

Hai tay cầm bốn tao nôi

tao thẳng tao dùi, tao nhớ tao thương

Tao thì báo bổ hai thân

tao thì kết nghĩa Châu Trần với ai …

(Ghi chú tao = giây treo nôi)

cho chú đi bắn

bắn chim mi ăn trái đào

bắn chim tao ăn trái mận

bắn chim lấm tấm ăn ở lưng tâu

bắn chim kỳ chim cu ăn mạ

chó sủa chi nhao nhao

chó sủa con trai ngòai sông vô tìm mái

tìm mái thì tìm nơi xa

Một chum cà hai ba nụ bông kế

Bận áo lễ nhà ngài chẳng cho

Chơi trai nhởi mái thì đi cho xa

Nhởi trên nhà được ba dùi đục

Nhởi dưới cươi được chục cọc rào

Nhởi bến sào được ba cơn nứa

Nhởi dưới tỉnh được bốn cây gươm

Nhởi về đất Mường ăn thương ở lợi, út ơi !

Bọ mạ giục làm cửa làm nhà đàng phương xa có lợi …

(Ghi chú tảy = ngủ; chim mi=lọai chim két nhiều màu; chim tao = chim sẻ màu mốc xám hoặc đen; chim lấm tấm = chim cu cườm;

tâu = trâu; chim kỳ = chim cu đất; mái = gái; kế = một loại cà

dại; ngài = người; nhởi = chơi; cươi = sân; cơn = cây)

Vùng Thừa Thiên với những địa danh chợ búa trong vùng :

Ru em cho théc cho muồi

Để mạ đi chợ mua vôi ăn trầu

Mua vôi Chợ Quán Chợ Cầu

Mua cau Nam Phổ mua trầu Chợ Dinh

Chợ Dinh bán áo con trai

Triều Sơn bán nón, Mậu Tài bán kim …

Kim găm hò áo mất rồi

Tiếc công mẹ đã đứng ngồi chọn kim

(Ghi chú théc = ngủ; muồi = say)

Chị cũng bắt chước người lớn ru câu tình ca :

Ạ ơi ời à ạ ời ơi …

Chàng về thiếp một theo mây

Con thơ ở lại chốn nầy ai nuôi ?

(Ghi chú mây = với)