Một số phương pháp nghiên cứu lịch sử chuyên ngành trong khoa học Lịch sử Đảng

Bài viết Một số phương pháp nghiên cứu lịch sử chuyên ngành trong khoa học Lịch sử Đảng giới thiệu khái quát những phương pháp nghiên cứu lịch sử chuyên ngành được sử dụng trong khoa học lịch sử Đảng.

MỘT SỐ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU LỊCH SỬ

CHUYÊN NGÀNH TRONG KHOA HỌC LỊCH SỬ ĐẢNG

Nguyễn Thị Anh

Trường Đại học Thủy lợi, email: nguyenthianh@tlu.edu.vn

1 GIỚI THIỆU CHUNG

Mỗi ngành khoa học đều có hệ thống

phương pháp nghiên cứu được xác định dựa

trên cơ sở mục tiêu, đối tượng, nhiệm vụ và

khách thể nghiên cứu của khoa học Lịch sử

Đảng Cộng sản Việt Nam là một khoa học

độc lập, có một hệ thống phương pháp nghiên

cứu phong phú, đa dạng Trong các phương

pháp đó, có phương pháp nghiên cứu chung,

liên ngành, có phương pháp nghiên cứu riêng,

mang tính đặc thù của chuyên ngành Bài báo

sau đây giới thiệu khái quát những phương

pháp nghiên cứu lịch sử chuyên ngành được

sử dụng trong khoa học lịch sử Đảng

2 PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Trong nghiên cứu, tác giả chủ yếu sử dụng

các phương pháp: phân tích, tổng hợp, thống

kê, so sánh, khái quát hóa để làm rõ các nội

dung bài báo đặt ra

3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Một số vấn đề về phương pháp và

phương pháp nghiên cứu lịch sử chuyên

ngành trong khoa học lịch sử Đảng

Theo lý luận Mác - Lênin, phương pháp có

hai cách hiểu Cách hiểu thứ nhất, với nghĩa

rộng, phương pháp được coi là “lý luận nhận

thức chung”, đồng nhất với phép biện chứng

của chủ nghĩa duy vật Cách hiểu thứ hai, với

nghĩa hẹp hơn, coi phương pháp là cách thức,

biện pháp nhận thức, nghiên cứu của nhà

chuyên môn Hiểu theo nghĩa hẹp, mỗi ngành

khoa học sẽ có những phương pháp giải quyết

vấn đề khoa học riêng gắn với đặc điểm, mục

tiêu của khoa học đó, với tính độc đáo của đối tượng và khách thể được nghiên cứu

Thông thường mỗi phương pháp cho phép nghiên cứu, đánh giá xác đáng một số mặt nào đó khoa học Do vậy, mỗi khoa học có nhiều phương pháp nghiên cứu khác nhau và được chia thành các nhóm Nhóm các phương pháp chung, phổ biến hay còn gọi là phương pháp liên ngành (nhóm này có thể sử dụng trong nhiều ngành khoa học khác nhau) điển hình như: phương pháp lịch sử, logic, phân loại, thực nghiệm Nhóm phương pháp nghiên cứu cho từng ngành khoa học riêng biệt được gọi là phương pháp chuyên ngành Tính đặc thù của các phương pháp nghiên cứu chuyên ngành do đối tượng và khách thể của từng ngành khoa học quy định

Lịch sử Việt Nam từ năm 1930 đến nay gắn liền với sự ra đời và lãnh đạo của Đảng Cộng sản Việt Nam Cũng từ đây, lịch sử lãnh đạo cách mạng của Đảng trở thành một phần của lịch sử dân tộc Nhiệm vụ của Lịch

sử Đảng là nghiên cứu hoàn cảnh ra đời và phát triển của Đảng, tái hiện quá trình Đảng lãnh đạo cách mạng Việt Nam và tổng kết những bài học kinh nghiệm, khái quát truyền thống quý báu góp phần làm nên “pho lịch sử bằng vàng” của Đảng ta

Từ đặc điểm, mục tiêu, nhiệm vụ nêu trên, khoa học lịch sử Đảng có hệ thống phương pháp nghiên cứu đa dạng Trong đó, một số phương pháp phải gắn với phương thức nhận thức quá khứ trong một thời gian lịch sử nhất định; một số phương pháp gắn với các thao tác logic thuần túy để mô hình hóa lịch sử; những phương pháp khác lại được gắn với các thao tác logic cần thiết để rút ra bài học

kinh nghiệm lãnh đạo cách mạng của Đảng

Về bản chất, đây là các phương pháp nghiên

cứu lịch sử chuyên ngành được sử dụng trong

khoa học lịch sử Đảng, bao gồm: phương

pháp đồng đại, lịch đại, phân kỳ, so sánh lịch

sử, mô hình hóa lịch sử, cấu trúc - hệ thống

và thời sự hóa Việc phân loại, xác định

chính xác các phương pháp cho phép phát

huy tối đa chức năng của từng phương pháp

để thực hiện mục tiêu nghiên cứu đề ra

3.2 Những phương pháp lịch sử chuyên

ngành trong khoa học lịch sử Đảng

Trong nghiên cứu, giảng dạy lịch sử Đảng,

bên cạnh việc sử dụng các phương pháp

chung, phổ biến như phương pháp lịch sử,

logic, các phương pháp nghiên cứu lịch sử

chuyên ngành đóng vai trò quan trọng hàng

đầu để đạt được mục tiêu đặt ra Sử dụng

những phương pháp nghiên cứu chuyên

ngành giúp cho người nghiên cứu nhận thức

quá khứ sát đúng với chân lý lịch sử hơn

Hiện nay, phương pháp nghiên cứu lịch sử

chuyên ngành cơ bản được chia thành hai

nhóm: Nhóm thứ nhất bao gồm các phương

pháp gần với phương pháp chung lịch sử như

phương pháp đồng đại, lịch đại và phân kỳ

Nhóm thứ hai bao gồm những phương pháp

gần với phương pháp chung logic, gồm

phương pháp đối chiếu lịch sử (phương pháp

so sánh), mô hình hóa lịch sử (hay còn gọi là

phương pháp hồi cố), phương pháp cấu trúc -

hệ thống và phương pháp thời sự hóa

Trong nhóm phương pháp thứ nhất:

Trước hết là phương pháp đồng đại Đây là

phương pháp nghiên cứu những sự kiện khác

nhau trong xã hội xảy ra cùng một thời điểm,

các mối liên hệ giữa chúng và từ đó người

nghiên cứu có thể rút ra kết luận cần thiết

Trong khoa học lịch sử Đảng, phương pháp

này được sử dụng rất phổ biến Ví dụ khi

nghiên cứu về hoàn cảnh lịch sử ra đời của

Đảng Cộng sản Việt Nam, người nghiên cứu

thường phân tích tất cả các sự kiện liên quan

xảy ra trên thế giới và Việt Nam cuối thế kỷ

XIX, đầu thế kỷ XX, từ đó chứng minh sự ra

đời của Đảng Cộng sản Việt Nam vừa phù hợp với xu thế phát triển của thời đại, đáp ứng yêu cầu khách quan của lịch sử dân tộc

và là vấn đề mang tính tất yếu

Phương pháp lịch đại: nghiên cứu các sự kiện, hiện tượng lịch sử Đảng trong sự vận động, biến đổi của chúng theo thời gian lịch

sử Tuy nhiên, khi trình bày các sự kiện theo trình tự thời gian không tránh khỏi việc lặp đi lặp lại các vấn đề Để hạn chế hiện tượng này, phương pháp lịch đại theo vấn đề thường được

sử dụng Ví dụ khi nghiên cứu về quá trình Đảng lãnh đạo sự nghiệp đổi mới đất nước trên các lĩnh vực: kinh tế, chính trị, văn hóa -

tư tưởng, đối ngoại, an ninh quốc phòng để tránh trùng lặp, người nghiên cứu sẽ phân tích riêng từng mặt, từ đó rút ra những kết luận cần thiết đối với từng vấn đề Việc sử dụng rộng rãi phương pháp đồng đại và lịch đại giúp chúng ta hiểu sâu sắc hơn tính chất và các quy luật của quá trình phát sinh, phát triển, hoạt động lãnh đạo của Đảng qua tiến trình lịch sử Phương pháp phân kỳ là phương pháp nghiên cứu theo giai đoạn lịch sử Trong khoa học lịch sử Đảng dù làm công tác nghiên cứu khoa học hay giảng dạy người ta đều phải tiến hành việc phân kỳ Phương pháp phân kỳ đòi hỏi phải đối chiếu trạng thái ở thời kỳ đầu và thời kỳ cuối, từ đó mở ra khả năng xác định phương hướng chính cho sự phát triển giai đoạn tiếp theo, thậm chí có thể tìm ra thời điểm xuất hiện của quá trình mới Tuy nhiên, khi sử dụng phương pháp này thường hay có

sự lẫn lộn giữa các khái niệm “thời kỳ” và

“giai đoạn” Sở dĩ có hiện tượng như vậy bởi các khái niệm này chưa được nghiên cứu một cách đầy đủ Để tránh sự hiểu lầm nảy sinh do thuật ngữ chưa thống nhất, việc phân kỳ tổng quát trong khoa học lịch sử Đảng nên sử dụng các khái niệm theo trình tự sau: thời đại - giai đoạn - thời kỳ - chặng đường Cơ sở của sự phân kỳ chủ dựa vào hai yếu tố: thứ nhất, dựa vào điều kiện khách quan, bên ngoài như quy

mô, hình thức phong trào cách mạng, sự biến đổi tình hình chính trị Thứ hai, dựa vào nội dung bên trong của hiện tượng lịch sử như sự thay đổi trong mục tiêu chiến lược, sách lược

của Đảng Việc xác định hai yếu tố này để

phân kỳ đã làm cho các sự kiện mang tính lịch

sử Đảng

Trong nhóm phương pháp thứ hai:

Phương pháp đối chiếu lịch sử (hay còn gọi

là phương pháp so sánh lịch sử) là phương

pháp được xác định dựa trên cơ sở so sánh sự

giống hay khác nhau giữa các sự kiện, hiện

tượng lịch sử Đảng đang nghiên cứu Phương

pháp này có hai dạng: Dạng đối chiếu so sánh

loại hình, hiện tượng dùng để khám phá sự

giống nhau của các sự kiện không gắn bó với

nhau về nguồn gốc, song vẫn có thể ghép

chúng lại được với nhau; Dạng thứ hai đối

chiếu so sánh chứng minh sự thống nhất

nguồn gốc giữa các sự kiện, hiện tượng lịch

sử Ví dụ, trong lịch sử Đảng, người ta thường

so sánh trận chiến đấu 12 ngày đêm của quân

dân miền Bắc (năm 1972) với trận Điện Biên

Phủ (năm 1954) và gọi đây là trận Điện Biên

Phủ trên không Thực chất đây là loại so sánh

loại hình, hiện tượng, không cùng nguồn gốc,

bản chất Còn khi so sánh nội dung Hiệp định

Giơnevơ và Hiệp định Pari, đây là sự so sánh

làm rõ tính kế thừa trong đường lối đấu tranh

ngoại giao của Đảng từ kháng chiến chống

Pháp đến kháng chiến chống Mỹ Mục đích

của việc sử dụng phương pháp này không chỉ

làm rõ sự giống và khác nhau giữa các sự kiện

lịch sử Đảng mà còn xác định giai đoạn phát

triển mới của chúng, cũng như nhiệm vụ đặt

ra cho Đảng trong tương lai

Phương pháp mô hình hóa lịch sử (hay còn

gọi là phương pháp hồi cố) là phương pháp

miêu tả lại những biến cố, sự kiện lịch sử, làm

rõ quy luật xuất hiện, phát triển và hoạt động

lãnh đạo của Đảng trong những điều kiện lịch

sử cụ thể Thực chất của phương pháp này là từ

việc nghiên cứu cái cũ được bảo tồn đến nay

mà dựng lại những sự kiện đã xảy ra trong lịch

sử Con đường chủ yếu để mô hình hóa lịch sử

bao gồm: Mô hình hóa các sự kiện, hiện tượng

lịch sử trên cơ sở sử liệu; dựng lại sự kiện của

quá khứ trên cơ sở những di sản còn để lại

trong đời sống hiện nay; kiểm tra những kết

luận nghiên cứu bằng các tư liệu thực tiễn lịch

sử, trong đó có cả thực tiễn hiện nay

Phương pháp cấu trúc - hệ thống cho phép xem xét lịch sử xã hội là một chỉnh thể, một

hệ thống phức tạp những mối liên hệ khác nhau (kinh tế, giai cấp, xã hội, tư tưởng )

Từ đó, người nghiên cứu có thể phân tích, dự đoán về sự phát triển toàn diện của xã hội trong giai đoạn tiếp theo

Phương pháp thời sự hóa là phương pháp nghiên cứu cho phép sử dụng trực tiếp kiến thức, kết quả thu được vào hoạt động thực tiễn của Đảng hiện nay Nhờ phương pháp này, việc nghiên cứu lịch sử Đảng không chỉ

là nghiên cứu về quá khứ, mà còn để phục vụ cho hiện tại và tương lai

4 KẾT LUẬN

Như vậy, phương pháp là một khái niệm thường được xem xét ở hai khía cạnh: nghĩa rộng và nghĩa hẹp Mỗi khoa học có hệ thống phương pháp nghiên cứu riêng Lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam là một bộ phận của lịch

sử dân tộc, nhưng có đối tượng, nhiệm vụ và khách thể nghiên cứu hẹp hơn Do đó, phương pháp nghiên cứu trong khoa học lịch

sử Đảng vừa có phương pháp liên ngành, vừa

có phương pháp nghiên cứu lịch sử chuyên ngành Các phương pháp nghiên cứu lịch sử chuyên ngành trong khoa học lịch sử Đảng bao gồm: đồng đại, lịch đại, phân kỳ, so sánh đối chiếu lịch sử, mô hình hóa lịch sử, cấu trúc - hệ thống và thời sự hóa Để khoa học lịch sử Đảng hoàn thành tốt nhiệm vụ giáo dục chính trị, tư tưởng, các nhà chuyên môn cần nắm vững các phương pháp này để nhận thức quá khứ sâu sắc, sát đúng với chân lý lịch sử, từ đó, giúp họ hiểu rõ hơn quá trình lịch sử xã hội, chính trị hiện nay và có thể dự báo một cách khoa học sự phát triển tương lai

xã hội dưới sự lãnh đạo của Đảng

5 TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] N.N Maxlop 1987 Phương pháp Mác xít lêninnít nghiên cứu lịch sử đảng Nxb sách

giáo khoa Mác-Lênin Hà Nội

[2] Tổng cục chính trị 2019 Phương pháp nghiên cứu, giảng dạy lịch sử Đảng Cộng sản Việt Nam Nxb Quân đội nhân dân Việt Nam