Phân tích chi phí - lợi ích với vai trò hỗ trợ việc ra quyết định đầu tư các dự án

Bài viết Phân tích chi phí - lợi ích với vai trò hỗ trợ việc ra quyết định đầu tư các dự án trình bày tổng quan về phương pháp phân tích chi phí – lợi ích; CBA và việc hỗ trợ các quyết định đầu tư - phương pháp CBA trong đánh giá dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông ở Việt Nam.

PHÂN TÍCH CHI PHÍ - LỢI ÍCH VỚI VAI TRÒ HỖ TRỢ VIỆC RA

QUYẾT ĐỊNH ĐẦU TƯ CÁC DỰ ÁN

Trịnh Đình Toán1, Đào Văn Đông2, Trương Thị Mỹ Thanh3

1 Khoa Công trình, Trường Đại học Thủy lợi, email: trinhdinhtoan@tlu.edu.vn

2,3 Trường Đại học Công Nghệ Giao thông Vận tải

1 TỔNG QUAN VỀ PHƯƠNG PHÁP

PHÂN TÍCH CHI PHÍ – LỢI ÍCH

Việc ra quyết định chấp thuận đầu tư các

dự án là một vấn đề tối quan trọng Do đó

việc đánh giá dự án (ĐGDA) giúp người ra

quyết định lựa chọn dự án phù hợp để đầu tư

luôn thu hút sự quan tâm của các nhà quản

lý và các nhà kinh tế học Đánh giá hiệu quả

kinh tế - xã hội theo phương pháp phân tích

chi phí - lợi ích (CBA) là một cách tiếp cận

có hệ thống nhằm đạt được mục đích này

Dưới góc độ hiệu quả kinh tế - xã hội CBA

phân tích, đánh giá chi phí và lợi ích của dự

án đối với cộng đồng nói chung trên các

khía cạnh kinh tế, xã hội, môi trường cùng

các ý nghĩa thúc đẩy sự phát triển của toàn

xã hội CBA dựa trên ý tưởng đơn giản và rõ

ràng: chỉ nên thực hiện dự án khi lợi ích của

nó vượt quá chi phí

Trong phân tích CBA, tất cả các chi phí và

lợi ích có liên quan, bao gồm các khoản mục

trực tiếp và gián tiếp, về nguyên tắc đều

được tính đến Chi phí và lợi ích trong CBA

được thể hiện dưới dạng tiền tệ và được điều

chỉnh theo giá trị thời gian của dòng tiền,

được chiết khấu về cùng một thời điểm,

thường là năm đầu tiên khi bắt đầu triển khai

dự án Các chỉ tiêu như giá trị hiện tại thuần,

tỷ số chi phí/ lợi ích hay suất hoàn vốn nội

tại thường được áp dụng để đánh giá hiệu

quả tài chính và hiệu quả kinh tế theo

phương pháp CBA

Một số đặc điểm cơ bản của CBA [1]:

 Tính toán các chỉ số hiệu quả kinh tế

bằng tiền

 Các chi phí ước tính trong CBA là chi phí cơ hội - là chi phí do đã từ bỏ lựa chọn phương án thay thế tốt nhất

 CBA xem xét sự khác biệt giữa một kịch bản “có” dự án với một kịch bản cơ sở

“không có” dự án

 CBA sử dụng cách tiếp cận kinh tế vi

mô khi nghiên cứu về hành vi kinh tế của các chủ thể liên quan đến dự án và phân tích cơ chế thị trường

 Quan điểm dài hạn: thời gian phân tích

dự án thường là dài hạn, có thể lấy theo tuổi thọ kỹ thuật hoặc kinh tế của dự án,

từ 10 đến 30 năm tùy thuộc lĩnh vực

Ưu điểm của phương pháp CBA: CBA là

một phương pháp đánh giá có cơ sở lý luận CBA rất linh hoạt và về nguyên tắc có thể xem xét tất cả các chi phí và lợi ích, bao gồm

cá nhân và xã hội, trực tiếp và gián tiếp CBA có tầm nhìn dài hạn và cung cấp một cách tiếp cận có cấu trúc và hệ thống nhằm

rà soát phạm vi hiệu quả và các tác động của một dự án

Hạn chế của phương pháp CBA: về mặt lý

luận, CBA thường dựa trên một số giả định chủ quan liên quan đến các biến phi kinh tế, nhưng tính xác thực của các giả định này thường không được chứng minh CBA là một quá trình kỹ thuật, do vậy thường tồn tại các lỗi kỹ thuật liên quan đến độ tin cậy của dự báo, độ chính xác của các phép đo, sự trùng lặp hay các lỗi thao tác Vì vậy trong mọi trường hợp cần có sự phán xét và rà soát kỹ lưỡng dựa trên nền tảng kỹ thuật

2 CBA VÀ VIỆC HỖ TRỢ CÁC QUYẾT

ĐỊNH ĐẦU TƯ

CBA được thực hiện ở giai đoạn thẩm

định, đánh giá chi tiết trước khi ra quyết định

phê duyệt dự án Mặc dù tồn tại các phương

thức đánh giá phối hợp khác như Phân tích

đa chỉ tiêu (MCA), Phân tích hiệu quả chi

phí (CEA), và Phân tích tác động kinh tế

(EIA) [1], CBA là một phương pháp đánh giá

chính thức, có tính khoa học dựa trên logic rõ

ràng và hệ thống Các cách tiếp cận còn lại

thường bổ sung cho CBA hoặc chỉ thay thế

với các lý do đặc biệt khi việc áp dụng CBA

là không khả thi hay không thực tế CBA

cung cấp những đóng góp có giá trị cho phép

đánh giá hiệu quả kinh tế, giảm thiểu rủi ro,

các cơ hội thúc đẩy đối thoại mang tính xây

dựng và chỉ ra các vấn đề quan trọng nhằm

hỗ trợ quá trình tạo lập quyết định Tuy nhiên

CBA không phải là công cụ duy nhất hỗ trợ

việc ra quyết định đầu tư, vì những lý do sau:

 Việc ra quyết định đầu tư dự án cần

nhiều hoạt động hơn ngoài việc đánh giá

đơn thuần Các quy trình ra quyết định

đầu tư thường rất phức tạp, bao gồm

nhiều hoạt động như xây dựng mục tiêu,

hoạch định chính sách, đề xuất giải

pháp, v.v, là những nội dung quan trọng,

nhưng CBA không hỗ trợ được nhiều

trong các hoạt động này CBA lượng hóa

các lợi ích bằng tiền, nhưng trên thực tế

đôi khi các vấn đề xã hội, môi trường lại

đóng vai trò quyết định

 Việc sở hữu một nền tảng lý thuyết vững

chắc như CBA là điều kiện cần nhưng

chưa đủ để xây dựng các công cụ hữu

ích hỗ trợ quyết định Quyết định đầu tư

là một quyết định được chi phối bởi tâm

lý và cơ chế tư duy của người ra quyết

định đầu tư Quyết định này phụ thuộc

vào nhiều yếu tố khác như sự sáng tạo,

linh hoạt, và quan điểm chủ quan của

chủ thể ra quyết định, bên cạnh các đánh

giá khách quan về dự án

 Một số quyết định đầu tư phản ánh ý chí

của người quyết định đầu tư trong các

cam kết chính trị Khi đó người quyết

định đầu tư cần nhiều lý do khác ngoài CBA để đưa ra một quyết định có động

cơ chính trị

Nghiên cứu trường hợp: Trong những năm

đầu thế kỷ 21, thành phố Munich của Đức [2]

đã đạt được mức tăng trưởng kinh tế cao Kế hoạch phát triển GTVT Munich (TDP) được

đề xuất với ba Kịch bản (KB) phát triển: KB 1 định hướng phát triển giao thông cá nhân; KB

2 khuyến khích cải thiện giao thông công cộng (GTCC); KB 3 khuyến khích phát triển tính cơ động tích cực của giao thông phi cơ giới Theo thông lệ kết quả phân tích CBA phải đảm bảo tỷ số lợi ích/chi phí (BCR) lớn hơn 1 mới được chấp thuận Nếu chỉ đơn thuần dựa trên kết quả BCR thì KB 1 sẽ được lựa chọn vì kịch bản này gắn liền với việc xây dựng mới nhiều cơ sở hạ tầng GTVT đường

bộ và có BCR cao hơn hẳn các KB phát triển GTVT bền vững (KB 2 và KB 3) Với KB 2:

vì thành phố đã có một mạng lưới GTCC phát triển tốt, các lợi ích bổ sung của việc nâng cấp hay mở rộng mạng lưới GTCC là không đáng

kể, do vậy không thể kỳ vọng rằng các dự án loại này đáp ứng được yêu cầu BCR > 1 của thẩm định tiêu chuẩn theo CBA Trong

“Chương trình phát triển giao thông đô thị bền vững” của thành phố, đôi khi các đánh giá dựa trên các tác động định tính lại hình thành

cơ sở chủ đạo trong việc ra các quyết định đầu

tư Cuối cùng thành phố quyết định xử lý vấn

đề về ngưỡng BCR của đề án, một hiện tượng không phải là cá biệt đối với Munich: giải pháp TDP được lựa chọn gồm KB 2 kết hợp

bổ sung các biện pháp khuyến khích sự di chuyển có ý thức (KB 3)

Phương pháp CBA trong ĐGDA đầu tư xây dựng công trình giao thông (ĐTXDCTGT):

CBA được sử dụng rộng rãi để chứng minh các quyết định liên quan đến các dự án ĐTXDCTGT quan trọng, đặc biệt tại các thành phố vì các dự án này luôn là những đối tượng được quan tâm hàng đầu trong chính sách phát triển bền vững Tuy nhiên, CBA không phải lúc nào cũng có khả năng chuyển tải thành công các lợi ích thực sự của một dự án Tuy phản ánh khá đầy đủ bức tranh tiền tệ, CBA

chưa thật hiệu quả với một số lợi ích hoặc tác

động xã hội và môi trường rộng hơn như giá trị

bất động sản, việc làm, chất lượng cuộc sống,

tiếng ồn và ô nhiễm không khí

Mặc dù về mặt phương pháp luận CBA

được chấp nhận rộng rãi, cách thức mà CBA

được sử dụng là khác nhau xa giữa các nước

Điều đó có thể do tồn tại những vấn đề liên

quan đến tính khả dụng của phương pháp:

tính tương thích về kết quả của CBA bị hạn

chế do sự khác nhau về quy trình thực hiện,

phương pháp đánh giá, phạm vi các tác động

được xem xét và dữ liệu sử dụng trong phân

tích Ngoài ra phương pháp CBA không

thích hợp với những dự án giao thông quy

mô nhỏ ngoài đô thị, các dự án tạo ra sự thay

đổi cận biên, hay khi các yếu tố ngoại tác

động chiếm đa số

Ngoài ra, tuy được sử dụng rộng rãi trong

đánh giá các dự án GTVT, trong hầu hết các

trường hợp CBA chỉ cung cấp thông tin hữu

ích nhằm trợ giúp cho quá trình ra quyết định

chứ không thay thế việc ra quyết định CBA

là điều kiện cần nhưng chưa đủ để đi đến một

quyết định có thể dung hòa những quan điểm

đa chiều

3 PHƯƠNG PHÁP CBA TRONG ĐGDA

ĐTXDCTGT Ở VIỆT NAM

Ở Việt Nam, CBA được áp dụng cho hầu hết

các dự án ĐTXDCTGT lớn như dự án đường

cao tốc (ĐCT) Hà Nội - Hải Phòng, ĐCT Nội

Bài - Lào Cai, ĐCT Hà Nội - Thái Nguyên

Phân tích CBA là phương pháp chủ đạo khi

xem xét chấp thuận đầu tư các dự án ODA về

ĐTXDCTGT được tài trợ từ các tổ chức tài

chính quốc tế như WB, ADB, và JICA

Ở những nơi mà phương pháp CBA được

áp dụng để hỗ trợ cho lựa chọn dự án hay

biện minh cho việc chấp thuận đầu tư các dự

án cũng có một số dự án làm rất tốt, nhưng

trong nhiều trường hợp còn thiếu quan tâm

đến việc phân tích các vấn đề nền tảng Một

nghiên cứu chuyên sâu của Ngân hàng Thế

giới [3] chỉ ra một số tồn tại trong đánh giá, thẩm định dự án ĐTXD ở Việt Nam, bao gồm vị thế pháp lý của quyết định đầu tư chưa phù hợp, tính độc lập trong thẩm định

dự án chưa đi vào thực chất, thiếu hướng dẫn trong đánh giá hiệu quả kinh tế, và thiếu tính sàng lọc, so sánh để lựa chọn phương án hay giải pháp đầu tư tốt nhất

Thẩm định, đánh giá các dự án ĐTXD nói chung, ĐTXDCTGT nói riêng theo phương pháp CBA đòi hỏi những hiểu biết thấu đáo

về nền tảng lý thuyết của kinh tế vi mô và sự khác biệt giữa phân tích kinh tế và phân tích tài chính Hiện nay, năng lực thực hiện công tác thẩm định, đánh giá hiệu quả kinh tế - xã hội các dự án ĐTXD ở nước ta còn rất thiếu Các cơ quan trung ương chủ trì thẩm định các chương trình, dự án như Bộ KH&ÐT, Bộ Tài chính và Bộ Xây dựng cũng chưa có hướng dẫn kỹ thuật trong thẩm định CBA cho các bộ ngành, dẫn đến một thực tế là các

dự án được làm theo kiểu tự phát, chắp vá, thiếu tính thống nhất Do vậy vấn đề cấp bách là cần sớm ban hành các hướng dẫn kỹ thuật, bên cạnh việc tăng cường năng lực chuyên môn của các cơ quan chính phủ, cùng với công tác đào tạo và hỗ trợ kỹ thuật trong thẩm định dự án theo phương pháp CBA

4 TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Đ V Đông, T Đ Toán, T T M Thanh,

2020 Đánh giá dự án đầu tư xây dựng công trình giao thông Giáo trình cao học,

trường Đại học Công nghệ GTVT Nhà Xuất bản GTVT (dự kiến phát hành tháng

10 năm 2020)

[2] Rudolph, F., et al., 2014 How urban transport projects are appraised: current practice in the EU Wuppertal Institute for

Germany

[3] The World Bank, 2018 Public Investment Management in Vietnam Assessment and Reform Priorities for Overcoming the Bottlenecks