Xung đột tâm lý trong giao tiếp với cha mẹ ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở

Bài viết Xung đột tâm lý trong giao tiếp với cha mẹ ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở nghiên cứu nhằm tìm hiểu xung đột tâm lý trong giao tiếp với cha mẹ ở lứa tuổi học sinh trung học cơ sở. Kết quả khảo sát cho thấy một tỉ lệ lớn học sinh cho biết có sự căng thẳng trong mối quan hệ giao tiếp giữa các em và cha mẹ.

Ở LỨA TUỔI HỌC SINH TRUNG HỌC CƠ SỞ

PHÍ THỊ THU HUYỀN Trường Cao đẳng Sư phạm Trung ương Nha Trang

Tóm tắt: Nghiên cứu nhằm tìm hiểu xung đột tâm lý trong giao tiếp với cha mẹ ở lứa

tuổi học sinh trung học cơ sở Kết quả khảo sát cho thấy một tỉ lệ lớn học sinh cho biết

có sự căng thẳng trong mối quan hệ giao tiếp giữa các em và cha mẹ Sự căng thẳng

đó bắt nguồn từ những xung đột tâm lý liên quan đến các vấn đề xảy ra trong cuộc

sống hàng ngày Khi đánh giá tính chất mối quan hệ giữa bản thân và cha mẹ, các em

trai có xu hướng đánh giá sự căng thẳng nhiều hơn các em gái; học sinh khối lớp 8

đánh giá sự căng thẳng nhiều hơn học sinh khối lớp 7 Vì vậy, trong cuộc sống hàng

ngày, các bậc cha mẹ cần nâng cao sự hiểu biết về đặc điểm giới tính, giai đoạn lứa

tuổi của học sinh để có cách ứng xử phù hợp nhằm thiết lập mối quan hệ tốt đẹp với

con cái giúp cho quá trình phát triển của học sinh được diễn ra thuận lợi

Từ khóa: Mối quan hệ giao tiếp giữa cha mẹ và con cái, xung đột tâm lý, học sinh

trung học cơ sở

1 ĐẶT VẤN ĐỀ

Giai đoạn lứa tuổi học sinh (HS) trung học cơ sở (THCS) được coi là giai đoạn rất đặc biệt: Lứa tuổi thiếu niên, lứa tuổi dậy thì Sự thay đổi mạnh mẽ về thể chất, vị trí quan hệ xã hội đã dẫn đến sự thay đổi mạnh mẽ về tâm lý, nhân cách, trong đó nổi bật lên là hiện tượng khủng hoảng về mặt tâm lý ở HS THCS Ở các em xuất hiện cảm giác rất độc đáo về bản thân - cảm giác mình đã lớn và có sự sẵn sàng làm người lớn Bước vào lứa tuổi này, các em có nhu cầu độc lập, không muốn phụ thuộc vào người lớn, muốn được người lớn tôn trọng, đối xử bình đẳng trong một mức độ nhất định, được gia nhập vào một vài khía cạnh của đời sống người lớn với ý thức vươn lên làm người lớn

Những biến đổi về mặt tâm lý của HS THCS đã ảnh hưởng rất lớn đến mối quan hệ của các em với mọi người xung quanh, đặc biệt là cha mẹ của các em Nếu cha mẹ của các em không hiểu được thiếu niên đang có những biến đổi mới sẽ dẫn đến sự ứng xử, giao tiếp với các em không phù hợp Giữa cha mẹ và con cái lứa tuổi HS THCS thường tồn tại những mâu thuẫn, xung đột vì thiếu đi sự hiểu biết của hai bên về nhau nhất là ở phía người lớn Trong thực tế không phải bậc cha mẹ nào cũng có sự hiểu biết đúng đắn về những biến đổi tâm - sinh lý của các em Điều đó đã ảnh hưởng rất lớn đến mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái, làm cho những mâu thuẫn, xung đột nảy sinh và gia tăng sự căng thẳng trong mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái lứa tuổi HS THCS Đó là những cơ sở lý luận và thực tiễn cho việc nghiên cứu về xung đột tâm lý (XĐTL) trong giao tiếp với cha mẹ của HS THCS Nghiên cứu này nhằm làm rõ XĐTL trong giao tiếp với cha mẹ của HS THCS, từ đó đề xuất các giải pháp giúp phụ huynh có cách ứng xử phù hợp nhằm giảm thiểu sự căng thẳng, xung đột trong mối quan hệ với con cái lứa tuổi

HS THCS

2 KHÁCH THỂ VÀ PHƯƠNG PHÁP NGHIÊN CỨU

Để tìm hiểu XĐTL trong giao tiếp với cha mẹ của HS THCS, nghiên cứu đã sử dụng phương pháp chính là điều tra bằng bảng hỏi Bảng hỏi bao gồm hệ thống các câu hỏi nhằm tìm hiểu các vấn đề: Tính chất mối quan hệ giữa HS THCS và cha mẹ, những vấn đề hay xảy ra XĐTL trong mối quan hệ giữa HS THCS với cha mẹ Phương pháp phỏng vấn, quan sát được

kết hợp sử dụng nhằm thu thập thêm các thông tin hỗ trợ cho những kết quả thu được từ phương pháp điều tra bằng bảng hỏi

Khách thể nghiên cứu của đề tài là 160 em HS THCS khối lớp 7 và khối lớp 8 (77 nam, 83

nữ đang trong độ tuổi thiếu niên) thuộc Trường THCS Mai Xuân Thưởng và Trường Phổ thông Hermann Gmeiner trên địa bàn thành phố Nha Trang, tỉnh Khánh Hòa và 160 bậc phụ huynh (60 nam và 100 nữ) là cha mẹ của các em Dữ liệu thu thập được xử lý bằng phần mềm SPSS phiên bản 22.0

3 KẾT QUẢ NGHIÊN CỨU

3.1 Đánh giá của học sinh trung học cơ sở về tính chất mối quan hệ của bản thân với cha mẹ

Để tìm hiểu XĐTL trong giao tiếp với cha mẹ của HS THCS, chúng tôi tiến hành điều tra tính chất mối quan hệ giao tiếp giữa cha mẹ và con cái lứa tuổi HS THCS Trong cuộc sống hàng ngày, tính chất mối quan hệ với cha mẹ sẽ ảnh hưởng rất lớn tới sự phát triển tâm sinh lý, sức khỏe, việc học tập của HS THCS Một mối quan hệ vui vẻ, không khí cởi mở sẽ là điều kiện thuận lợi cho sự phát triển toàn diện của các em Để tìm hiểu đánh giá của HS THCS về tính chất mối quan hệ với cha mẹ, chúng tôi đưa ra 5 mức độ thể hiện tính chất mối quan hệ của các em với cha mẹ, kết quả thu được như sau:

Bảng 1 Đánh giá của HS THCS và phụ huynh về tính chất

mối quan hệ giữa HS THCS và cha mẹ

Đánh giá của

HS THCS

Đánh giá của phụ huynh

Bảng 2 Đánh giá của HS THCS về tính chất mối quan hệ

của bản thân với cha mẹ xét theo giới tính, khối lớp

1 Rất căng

thẳng

2 Căng

thẳng

3 Hơi căng

thẳng

23,4% 10,8% 10,0% 23,8% 16,9%

4 Bình

thường

46,8% 49,4% 65,0% 31,3% 48,1%

5 Vui vẻ 11 24 17 18 35

14,3% 28,9% 21,3% 22,5% 21,9%

Kết quả điều tra cho thấy đa số HS THCS đánh giá mối quan hệ với cha mẹ là bình thường (bảng 1), chỉ có 21,9% cho rằng có mối quan hệ vui vẻ với cha mẹ Đây là một con số hơi nhỏ cho mối quan hệ thuận lợi, tốt đẹp với cha mẹ của HS Đáng lưu ý, một tỉ lệ không nhỏ HS THCS không cảm thấy thoải mái, hài lòng trong quan hệ với cha mẹ Ở các mức độ hơi căng thẳng, căng thẳng và rất căng thẳng, tỉ lệ lần lượt là 16,9%, 9,4%, 3,8% Tính chất mối quan hệ với cha mẹ, bầu không khí tâm lý trong cuộc sống hàng ngày sẽ ảnh hưởng lớn đến sự phát triển tâm lý, nhân cách của HS THCS Đây là một thực tế đáng lưu ý vì con số này chiếm gần 1/3 số

HS được hỏi Đối chiếu kết quả thu được từ phụ huynh cho thấy đa số phụ huynh đánh giá tính chất mối quan hệ với con cái ở mức bình thường, gần 17% số phụ huynh được hỏi đánh giá tính chất mối quan hệ của bản thân với con cái ở mức hơi căng thẳng và căng thẳng (bảng 1) So sánh

ba mức độ thể hiện sự căng thẳng trong mối quan hệ cha mẹ - con cái, bảng số liệu cho thấy sự đánh giá của HS THCS cao hơn sự đánh giá của các bậc phụ huynh Có thể lý giải điều này do các bậc cha mẹ có suy nghĩ họ đang là người quyết định những vấn đề cho con cái cho nên trong cuộc sống hàng ngày nhận thấy con cái có điều gì đó không vừa ý mình thì cha mẹ sẽ có những hành vi, lời nói phản ứng lại với con như la mắng, trừng phạt thậm chí đánh đập… Họ nghĩ rằng mình làm cha làm mẹ sẽ có quyền thực hiện những điều đó mà không đặt mình vào vị trí của con, không nghĩ đến tâm tư của con trẻ Những việc làm của cha mẹ như vậy đã làm cho các em thiếu niên nhận thấy sự căng thẳng, ngột ngạt trong mối quan hệ giữa bản thân với cha mẹ của chính mình

Trong quá trình điều tra, nghiên cứu đã tìm hiểu tính chất mối quan hệ của HS THCS với cha mẹ xét theo giới tính, khối lớp Kết quả điều tra cho thấy ở mức độ hơi căng thẳng, tỉ lệ HS nam cao hơn nữ, tỉ lệ nữ cao hơn nam ở mức độ vui vẻ, các mức độ khác ở cả hai giới khá tương đồng nhau (bảng 2) Có sự khác biệt ở hai mức độ này có thể do mặc dù ở cả nam và nữ HS đều đang nằm trong giai đoạn lứa tuổi dậy thì, đều có những phản ứng nhất định trong mâu thuẫn, xung đột với cha mẹ, nhưng về đặc điểm giới tính thì các em trai bao giờ cũng có những trò nghịch ngợm nhiều hơn các em gái Về một mặt nào đó, các em trai có vẻ khó bảo, ngang ngạnh hơn nên có thể trong cuộc sống hàng ngày, khi có xung đột với cha mẹ, các em dễ có những phản ứng mạnh lại với cha mẹ nhiều hơn các em nữ Trong quá trình giao tiếp trong cuộc sống hàng ngày, các bậc cha mẹ cũng có xu hướng ứng xử nhẹ nhàng với các em gái hơn các em trai Chính vì thế cảm nhận sự căng thẳng ở các em trai nhiều hơn và ít hơn ở mức độ vui vẻ so với các em gái trong mối quan hệ với cha mẹ

Giữa HS khối lớp 7 và lớp 8 cũng có sự khác biệt nhất định khi đánh giá tính chất mối quan hệ của các em với cha mẹ Ở mức độ hơi căng thẳng, căng thẳng, rất căng thẳng, tỉ lệ HS lớp 8 lựa chọn cao hơn nhiều so với các em HS khối 7 Ở mức độ bình thường thì sự lựa chọn của HS khối lớp 7 cao hơn (bảng 2) Có sự khác biệt này do: Lên lớp 8, các em sắp bước vào giai đoạn cuối của lứa tuổi dậy thì, nên đã cảm nhận khá rõ sự phát triển của cơ thể Tự ý thức của các em đã rõ ràng hơn nên cách biểu lộ quan điểm, chính kiến, các giá trị sống… cũng rõ nét hơn, thể hiện “cái tôi” nhiều hơn ở lứa tuổi trước Trong mối quan hệ với người lớn, các em khó chấp nhận các ý kiến của người lớn nếu nó trái ngược với mong muốn của các em Các em không còn dễ bảo như HS lớp 7 Điều đó sẽ làm gia tăng xung đột giữa các em với cha mẹ Chính vì vậy, trong mối quan hệ với cha mẹ các em cảm nhận sự căng thẳng cao hơn độ tuổi trước Điều đó cho thấy trong mối quan hệ với HS THCS, các bậc cha mẹ cần phải tính đến yếu

tố giới tính và giai đoạn lứa tuổi của các em để có cách ứng xử phù hợp

3.2 Các nội dung xung đột tâm lý trong giao tiếp với cha mẹ của học sinh trung học cơ sở

Số liệu ở nội dung đánh giá của HS THCS về tính chất mối quan hệ của bản thân với cha mẹ cho thấy giữa HS THCS và cha mẹ có sự nảy sinh những mâu thuẫn, xung đột Trong phần này, chúng tôi sẽ làm rõ những nội dung XĐTL trong mối quan hệ giao tiếp với cha mẹ

của HS THCS

3.2.1 Các nội dung xung đột tâm lý trong giao tiếp với cha mẹ của học sinh trung học cơ sở

XĐTL trong giao tiếp với cha mẹ của HS THCS có thể xảy ra trên mọi mặt của cuộc sống,

về các vấn đề trong cuộc sống hàng ngày: trong mối quan hệ với bạn bè, học tập, thói quen sinh hoạt, trong cách giao tiếp ứng xử… với mọi người xung quanh Để tìm hiểu nội dung XĐTL giữa cha mẹ và con cái, chúng tôi tiến hành khảo sát 6 lĩnh vực cơ bản trong cuộc sống hàng

ngày với 4 mức độ thể hiện mối quan hệ giữa HS THCS và cha mẹ:

Mức độ 1: Không bao giờ; Mức độ 2: Thỉnh thoảng; Mức độ 3: Thường xuyên; Mức độ 4:

Rất thường xuyên Kết quả điều tra thu được như sau:

Bảng 3 Nội dung XĐTL trong giao tiếp với cha mẹ của HS THCS

STT Nội dung xung đột

Ý kiến của

bậc

Ý kiến của phụ huynh Thứ

bậc

1 1 Trong quan hệ với bạn bè: 0,93 0,65

3

0,76 0,71

6

5

0,89 0,62

5

10 3 Trong thói quen sinh hoạt: 1,18 0,63

1

1,23 0,69

1

11 3.1 Đầu tóc, trang phục 1,09 1,01 1,07 0,97

12 3.2 Tác phong sinh hoạt (cách nói

14

3.4 Cách sử dụng các phương tiện

thông tin (máy tính, điện thoại,

mạng Internet…)

15 3.5 Lao động giúp đỡ cha mẹ công

16 4 Trong giao tiếp ứng xử: 0,82 0,63 4 0,96 0,74 4

17 4.1 Với Ông bà, anh, chị, em trong

21

5 Trong định hướng giá trị: Nếp

sống, sự đoàn kết, chia sẻ, trách

nhiệm, mơ ước, nguyện vọng,

dự định…

0,67 0,64 6 1,14 0,89 3

22

6 Các hoạt động khác: Hoạt động

vui chơi, các chương trình giải

trí…

0,96 0,84 2 1,18 0,94 2

Ghi chú: ĐTB: Điểm trung bình; ĐLC: Độ lệch chuẩn; 0 ≤ ĐTB ≤ 3

Kết quả ở bảng 3 cho thấy, vấn đề gây tranh luận gay gắt dẫn đến xung đột giữa HS THCS với cha mẹ nhiều nhất liên quan đến thói quen sinh hoạt của HS trong cuộc sống hàng ngày Đối chiếu với kết quả điều tra trên phụ huynh, số liệu cho thấy thói quen sinh hoạt của HS cũng là vấn đề được các bậc phụ huynh đánh giá có sự xung đột nhiều nhất với cha mẹ

* Thói quen sinh hoạt hàng ngày:

Như trên đã đề cập, thói quen sinh hoạt hàng ngày là vấn đề gây nhiều mâu thuẫn, xung đột nhất với cha mẹ của HS THCS Trong đó, tác phong sinh hoạt (cách nói năng, đi lại) là vấn

đề chiếm tỉ lệ khá cao, ở mức độ 2, 3, 4 tỉ lệ phần trăm lần lượt là 43,8% - 22,5% - 16,9% Lao động giúp đỡ việc nhà cũng được nhiều HS lựa chọn có sự xung đột với cha mẹ, trong đó 42,5%

HS cho rằng thỉnh thoảng có xung đột; 27,5% thường xuyên và 11,9% rất thường xuyên xảy ra xung đột với cha mẹ Đứng ở vị trí thứ 3, 4, 5 là cách sử dụng phương tiện thông tin liên lạc, đầu tóc trang phục, phương tiện đi lại của các em Có thể lý giải điều này do:

Bước vào lứa tuổi thiếu niên, các em khát khao vươn lên làm người lớn vì vậy thường cố

ép cách đi đứng, nói năng của mình cho giống người lớn Nhiều em trai cố tạo cho mình dáng vẻ nghênh ngang, tay chân khuỳnh khoàng; con gái thì có vẻ e ấp, yểu điệu… Do đang bắt chước nên hành vi của các em chưa có sự thuần thục, mềm mại mà thường gượng gạo, mất tự nhiên Mặt khác, trong giai đoạn lứa tuổi này phản xạ có điều kiện trước các tín hiệu từ ngữ ở các em chậm hơn, các em ngại nói những câu dài và thường nói năng theo kiểu “nhát gừng”, “cộc lốc”

Sự biến đổi về mặt ngôn ngữ như vậy sẽ ảnh hưởng đến cách diễn đạt vấn đề, cách dùng từ… của các em làm cho phụ huynh có thể nghĩ rằng các em đang có cách nói năng hỗn hào, thiếu tôn trọng mọi người xung quanh Trước cách đi lại, nói năng, dáng vẻ của HS THCS như vậy sẽ làm cho các bậc cha mẹ cảm thấy khó chịu nên trách mắng thậm chí đánh đập các em làm gia tăng mâu thuẫn, xung đột giữa thiếu niên với các bậc cha mẹ

Ngày nay, do điều kiện kinh tế, số lượng con cái, do thái độ của cha mẹ… cho nên trong nhiều gia đình, con cái chủ yếu chỉ biết học, ít phải tham gia giúp đỡ công việc gia đình Nhiều bậc phụ huynh với tâm lý thương con quá mức đã không yêu cầu hoặc hướng dẫn cho trẻ làm các công việc trong gia đình Chính vì vậy đã tạo cho các em thói quen ỉ lại, lười lao động Cho nên, khi phải làm một công việc nào đó, nhiều thiếu niên rất ngại làm hoặc muốn làm nhưng làm không khéo léo, thuần thục, hay mắc phải các sai sót…

Trong giai đoạn này, cấu tạo giải phẫu sinh lý của thiếu niên có nhiều biến đổi đã làm cho những thao tác của thiếu niên lóng ngóng, vụng về, không khéo léo khi làm việc Khi làm việc nhà có thể các em dễ làm hư hỏng, đổ vỡ đồ dùng, đồ đạc Nhiều bậc cha mẹ khi thiếu hiểu biết

về đặc điểm tâm sinh lý của con cái trong giai đoạn lứa tuổi sẽ chỉ trích các em làm không đến nơi đến chốn, trách mắng các em là người “vụng về”, “hậu đậu”, “vô tích sự”… làm gia tăng khoảng cách giữa cha mẹ và con cái và làm cho HS THCS mất niềm tin hoặc hoài nghi về khả năng của mình

Hiện nay, nhiều gia đình đã trang bị cho con trẻ những phương tiện liên lạc từ rất sớm, trẻ sớm được làm quen với những ứng dụng trên các sản phẩm đó Không ít HS THCS quá sa đà vào việc sử dụng điện thoại, máy tính để chát chít, tán gẫu với bạn bè Điều đó đã ảnh hưởng không nhỏ đến các hoạt động khác của các em như: giao tiếp với người thân, việc học hành, việc gia đình… dẫn đến XĐTL với cha mẹ

Ở tuổi mới lớn, HS THCS luôn muốn thể hiện và khẳng định “cái tôi” của mình Các em

có cách ăn mặc, để kiểu tóc khác với trước đây cho giống với người lớn hoặc giống với một thần tượng nào đó: Con trai thì tóc vuốt keo dựng đứng, nhuộm tóc, hoặc có khi lại có cái mái đầu

“lạ”, cái đuôi tóc rất “ngộ nghĩnh”, quần áo hình thù, chữ nghĩa kỳ quặc; nhiều bé gái làm điệu quá mức, dùng son phấn, váy áo lòe loẹt, diêm dúa thậm chí khá hở hang… Các em không muốn cha mẹ chở đi học như trước đây mà muốn tự đi học, tự chở nhau đi học

Trước những biểu hiện trên, khi được người lớn góp ý, khuyên bảo có thể thiếu niên im lặng, không có những phản ứng lại, nhưng không làm theo hoặc có thể các em sẽ cãi lại cha mẹ

để bảo vệ ý kiến, quan điểm của mình Không ít phụ huynh cảm thấy “sốc” với những gì đang xảy ra với con cái, nhất là khi họ có sự so sánh với những biểu hiện đó trong lứa tuổi tiểu học trước đây Họ nhận thấy khó có thể áp đặt những quyết định của mình lên con cái một cách dễ dàng trong giai đoạn này Nếu có làm được điều đó thì cũng phải trải qua một cuộc đấu tranh gay gắt giữa cha mẹ và con cái Tuy nhiên, con cái họ chấp nhận một cách miễn cưỡng với tâm trạng

ấm ức hoặc chỉ là cách để đối phó tạm thời với cha mẹ

Kết quả điều tra trên phụ huynh cho thấy, những thói quen sinh hoạt trong gia đình cũng là vấn đề được khá nhiều phụ huynh nhận thấy có sự khác biệt ở con cái 23,5% số phụ huynh được hỏi cho rằng giữa họ và con cái lứa tuổi HS THCS có sự khác biệt về những thói quen sinh hoạt trong gia đình; 15,9% có xung đột nhẹ; 5,3% có xung đột gay gắt với con cái về các vấn đề đó

* Hoạt động vui chơi, giải trí:

Hoạt động vui chơi, các chương trình giải trí cũng là vấn đề thể hiện khá rõ sự xung đột của HS THCS với cha mẹ 45% HS THCS được hỏi cho rằng thỉnh thoảng có xung đột với cha

mẹ về các hoạt động vui chơi, chương trình giải trí mà các em tham gia trong cuộc sống hàng ngày như: đi xem phim, xem ca nhạc, đi chơi với bạn bè, chơi game Đáng lưu ý số lượng HS THCS có xung đột với cha mẹ về vấn đề này ở mức thường xuyên và rất thường xuyên khá cao,

tỉ lệ này lần lượt là 18,1% và 5%

Ngày nay, do điều kiện kinh tế của các gia đình đã khá hơn rất nhiều so với trước đây nên việc HS THCS có điều kiện tham gia vào các hoạt động mang tính giải trí, các hoạt động vui chơi là điều dễ hiểu Các em có thể rủ nhau đi xem phim, ca nhạc thậm chí tự rủ nhau đến những khu vui chơi, khu du lịch nào đó mà không có người lớn đi cùng Các hoạt động giải trí của các

em cũng phong phú, đa dạng hơn: các hoạt động mang tính phong trào, các câu lạc bộ văn - thể - mỹ; các trò chơi trên các phương tiện thông tin liên lạc… Việc tham gia các hoạt động đó của các em nhiều khi mang tính tự phát, ngẫu hứng, a dua đua đòi với bạn bè, thậm chí còn mang tính mạo hiểm cao nên dễ vấp phải những phản ứng của cha mẹ các em

* Mối quan hệ với bạn bè:

Lứa tuổi HS THCS là lứa tuổi đang có nhu cầu mở rộng mối quan hệ với bạn bè nên là vấn

đề gây nhiều mâu thuẫn, xung đột giữa HS THCS với cha mẹ, trong đó nổi bật là mối quan hệ với bạn thân và bạn khác giới 28,8% số HS được hỏi đánh giá thỉnh thoảng có xung đột với cha

mẹ về bạn thân; 25,6% HS chọn mức thường xuyên và 12,5% rất thường xuyên xảy ra XĐTL với cha mẹ về lĩnh vực này Trong mối quan hệ với bạn khác giới tỉ lệ này cũng khá cao, ở mức

độ 2,3,4 tỉ lệ lần lượt là 38,1%; 13,8%; 11,3%

Lý giải cho những XĐTL xảy ra giữa HS THCS với cha mẹ liên quan đến mối quan hệ bạn

bè của các em, chúng tôi thấy rằng: Hoạt động chủ đạo của lứa tuổi HS THCS là hoạt động học tập - giao tiếp cá nhân thân tình nên các em dễ bị cuốn hút vào các mối quan hệ với bạn bè Các

em mong muốn được giao tiếp với bạn bè để chia sẻ những tâm tư, tình cảm, những biến đổi về mặt tâm sinh lý, những kinh nghiệm sống hàng ngày… Bạn bè cùng trang lứa cũng là những người đang có cùng những biến đổi như các em nên việc chia sẻ những tâm tư, tình cảm như vậy

sẽ dễ dàng Ở thiếu niên cũng bắt đầu xuất hiện những rung cảm đầu đời với bạn khác giới khiến các em quan tâm đến bạn khác giới nhiều hơn Nếu so sánh với lứa tuổi trước thì đó là sự khác biệt lớn khiến cho các bậc phụ huynh cảm thấy lo lắng cho con cái của mình Nhiều bậc phụ huynh cho rằng việc các em tham gia nhiều vào mối quan hệ bạn bè như vậy sẽ ảnh hưởng đến việc học tập của các em nên có thể có những yêu cầu hoặc cấm đoán một cách vô lý Điều đó làm cho XĐTL giữa họ với con cái xảy ra thường xuyên hơn

Đứng trước đặc điểm mối quan hệ giao tiếp của HS THCS với bạn bè như vậy thì điều cần thiết lúc này là phụ huynh cần có sự nhìn nhận đúng đắn về những biến đổi của các em để có thể khuyên bảo, định hướng cho các em có những mối quan hệ lành mạnh, trong sáng, tích cực Sự phản ứng mạnh mẽ, thô bạo của phụ huynh chỉ làm cho mối quan hệ giữa họ và con cái trở nên

xa cách hơn và khi không tìm được mối quan hệ tốt đẹp, hiểu biết của cha mẹ sẽ làm cho các em hướng đến mối quan hệ với bạn bè nhiều hơn

* Các lĩnh vực khác: Giao tiếp ứng xử với ông bà, cha mẹ, anh chị em; vấn đề học tập; định hướng giá trị:

Ở lứa tuổi HS THCS, các lĩnh vực trên cũng dễ gây XĐTL giữa HS THCS với cha mẹ, đứng ở vị trí từ 4 đến 6 Có các kết quả này do:

- Như đã phân tích ở trên, ngôn ngữ của các em thời kỳ này có sự biến đổi nhất định từ đó

đã ảnh hưởng đến quá trình giao tiếp của HS THCS với mọi người xung quanh, dẫn đến sự XĐTL trong giao tiếp giữa thiếu niên và cha mẹ

- Bước lên bậc THCS, HS được làm quen với nhiều môn học, nhiều khái niệm mang tính chất trừu tượng hơn đòi hỏi các em phải xây dựng lại một cách cơ bản hoạt động học tập của mình Mặt khác, ngày nay nhiều bậc phụ huynh đã có sự nhìn nhận đúng đắn về tầm quan trọng của việc học nên họ sẽ quan tâm đến việc học hành của con cái nhiều hơn Chính vì vậy, khi nhận thấy con cái chểnh mảng học tập, kết quả không như mong muốn hoặc do sự kỳ vọng của cha mẹ vào con cái quá cao dẫn đến sự XĐTL giữa cha mẹ và con cái dễ nảy sinh

Ở độ tuổi đang có nhu cầu, khát khao vươn lên làm người lớn đã làm cho những quyết định, sự lựa chọn của HS THCS dần thể hiện cái riêng của mình 31,8% phụ huynh cho rằng những mong muốn, nguyện vọng, dự định… của học sinh có sự khác biệt với sự lựa chọn của cha mẹ Có thể lý giải được vấn đề này vì khi cảm nhận được sự trưởng thành của bản thân, HS

sẽ không muốn phụ thuộc vào cha mẹ như trước đây mà muốn thể hiện chính kiến, nguyện vọng,

dự định riêng của bản thân theo sở thích và khả năng của các em

Đối chiếu kết quả thu được về mức độ XĐTL của từng lĩnh vực trên hai đối tượng HS THCS và phụ huynh cho thấy: Sự đánh giá của HS THCS và phụ huynh có sự tương đồng ở 4 lĩnh vực: Thói quen sinh hoạt; các hoạt động vui chơi, giải trí; giao tiếp ứng xử; vấn đề học tập;

2 lĩnh vực: mối quan hệ bạn bè và định hướng giá trị (sự đoàn kết, chia sẻ, trách nhiệm, mơ ước, nguyện vọng, dự định trong tương lai…) có sự khác biệt trong đánh giá của hai đối tượng

Có sự khác biệt này do trong độ tuổi HS THCS mối quan tâm hàng đầu của thiếu niên là bạn bè Các em khát khao có bạn, khát khao mở rộng mối quan hệ giao tiếp với bạn và luôn có

xu hướng bảo vệ mối quan hệ đó Thiếu niên coi quan hệ bạn bè là quan hệ riêng, là quyền cá nhân của các em Các em cho rằng mình có quyền độc lập trong quan hệ bạn bè và bảo vệ quyền hạn đó của mình Nhu cầu giao tiếp với bạn bè của HS THCS rất lớn nhiều khi vượt lên trên cả hoạt động học tập của các em: Các em hướng đến việc giao tiếp với bạn bè và sao nhãng chuyện học hành ở trường lớp hay quan hệ với người thân Trong mối quan hệ với bạn bè, thiếu niên không thích, không muốn người lớn can thiệp vào mối quan hệ đó của các em Các em cảm thấy

bị xúc phạm, không được tôn trọng khi người lớn quá soi xét vào các mối quan hệ bạn bè, vào những người bạn của các em Tuy nhiên, nhiều bậc cha mẹ lại có quan điểm khác với thiếu niên,

họ cho rằng lứa tuổi của các em thì nhiệm vụ học tập là chính, là quan trọng bậc nhất nên khi nhận thấy các em sa đà vào các mối quan hệ với bạn bè họ sẽ cấm đoán, đôi khi còn có sự can thiệp khá thô bạo Điều đó đã dẫn tới mối quan hệ giữa thiếu niên và người lớn bị ảnh hưởng Trong suy nghĩ của phụ huynh còn tồn tại những mâu thuẫn khi nhìn nhận về lứa tuổi thiếu niên Một mặt phụ huynh vẫn nhìn nhận các em là trẻ con, vẫn đối xử với các em như đối xử với trẻ con Nhưng mặt khác phụ huynh đã nhìn thấy sự lớn lên của các em nên cũng đã đặt ra cho

các em những yêu cầu nhất định Chính vì lẽ đó, khi nhận thấy những thói quen trong nếp sống,

sự đoàn kết, trách nhiệm của các em trong cuộc sống hàng ngày không được như mong muốn, các bậc cha mẹ sẽ có những trách mắng nhất định với các em từ đó làm gia tăng xung đột với các

em Hơn nữa, ngày nay, nhiều phụ huynh đã có những kỳ vọng rất lớn về con cái của mình Họ đặt ra dự định, kế hoạch về nghề nghiệp, tương lai của con cái từ rất sớm và luôn giám sát con thực hiện những yêu cầu nào đó theo cách của họ để đạt mục đích đặt ra Nhưng, đôi khi nguyện vọng của con cái lại mâu thuẫn với những dự định của cha mẹ từ đó làm nảy sinh xung đột trong giao tiếp giữa HS THCS và cha mẹ

Tóm lại: Bước vào lứa tuổi HS THCS, ở các em có sự chuyển biến lớn về đặc điểm tâm

sinh lý Các em bắt đầu thể hiện cái tôi của mình nhiều hơn Nhu cầu vươn lên làm người lớn đã làm cho hành vi của các em có sự khác biệt so với lứa tuổi học sinh tiểu học Điều đó đã làm cho các bậc cha mẹ cảm thấy có sự khác biệt hoặc xung đột với con cái về các vấn đề mà trước đây

họ có quyền quyết định hoặc áp đặt con nghe theo Như vậy, có thể nói rằng XĐTL của thiếu niên trong quan hệ với cha mẹ xảy ra trên các lĩnh vực hoạt động của cuộc sống hàng ngày Tùy thuộc vào mức độ quan tâm của các em và cha mẹ vào lĩnh vực nào cũng như sự khác biệt về nhận thức, quan điểm, thái độ, hành vi giữa các em với cha mẹ trong lĩnh vực mà các em quan tâm sẽ dẫn đến tỉ lệ xung đột ở lĩnh vực đó diễn ra cao hay thấp

3.2.2 Các nội dung xung đột tâm lý trong giao tiếp với cha mẹ của học sinh trung học cơ sở xét theo giới tính

Trong quá trình phát triển của con người, các bé gái sẽ bước vào giai đoạn dậy thì sớm hơn các bé trai Ở độ tuổi từ 10 - 11, một số em gái đã bước vào giai đoạn đầu của sự trưởng thành về mặt giới tính, còn các em trai thì vào lúc 12 - 13 tuổi Thời kỳ mạnh mẽ nhất trong những quá trình này diễn ra vào khoảng từ 11 - 13 tuổi đối với em gái và 13 - 15 tuổi đối với các em trai (A.V Petrovski, 1982) Tuy nhiên, ngày nay, do chế độ dinh dưỡng, do sự phát triển của cơ thể nên các em có thể bước vào giai đoạn lứa tuổi dậy thì sớm hơn Lứa tuổi HS THCS - các em trai

và em gái đều nằm trọn vẹn trong giai đoạn tuổi dậy thì Cùng trong giai đoạn độ tuổi như nhau nhưng giữa thiếu niên có sự khác biệt về mặt giới tính trong XĐTL với cha mẹ? Để tìm hiểu vấn

đề này, chúng tôi đã tiến hành điều tra và kết quả thu được như sau:

Bảng 4 Nội dung XĐTL trong giao tiếp với cha mẹ của HS THCS xét theo giới tính

TT Lĩnh vực xung đột

t (158) ĐTB ĐLC ĐTB ĐLC

1 Trong quan hệ với bạn bè 0,68 0,70 0,66 0,63 0,161

3 Trong thói quen sinh hoạt 1,15 0,61 1,20 0,64 - 445

4 Trong giao tiếp ứng xử 0,77 0,61 0,80 0,66 - 0,312

5 Trong định hướng giá trị 0,91 0,81 0,80 0,85 0,863

6 Các hoạt động vui chơi, giải trí 1,27 1,00 1,14 0,96 0,827

Ghi chú: ĐTB: Điểm trung bình; ĐLC: Độ lệch chuẩn; 0 ≤ ĐTB ≤ 3

*: Khác biệt có ý nghĩa về mặt thống kê với p < 0,05

Kết quả ở bảng số liệu cho thấy, giữa nam và nữ lứa tuổi HS THCS không có sự khác biệt trong XĐTL với cha mẹ về các lĩnh vực hay xảy ra trong cuộc sống hàng ngày Có sự giống nhau này vì đây là lứa tuổi mà trong các em đều đang diễn ra những biến đổi về mặt tâm sinh lý Những biến đổi đó đã ảnh hưởng đến hành vi, cách ứng xử của các em trong cuộc sống hàng ngày từ đó đã dẫn đến những mâu thuẫn, XĐTL trong mối quan hệ với cha mẹ Kết quả này

thống nhất với những nghiên cứu của A.V Petrovski (1982)

3.2.3 Các nội dung xung đột tâm lý trong quan hệ giữa học sinh trung học cơ sở và cha mẹ

xét theo khối lớp

Kết quả điều tra cho thấy ở độ tuổi khối lớp 7, khối lớp 8, giữa HS THCS không có sự khác biệt trong XĐTL với cha mẹ về các vấn đề hay xảy ra trong cuộc sống hàng ngày Kết quả này thống nhất với những nghiên cứu của A.V Petrovski (1982)

Bảng 5 Nội dung XĐTL trong giao tiếp với cha mẹ của HS THCS xét theo khối lớp

STT Nội dung xung đột

Khối lớp 7 Khối lớp 8

t (158) ĐTB ĐLC ĐTB ĐLC

1 Trong quan hệ với bạn bè 0,64 0,65 0,70 0,68 -0,554

3 Trong thói quen sinh hoạt 1,12 0,63 1,23 0,63 -1,084

4 Trong giao tiếp ứng xử 0,71 0,64 0,87 0,63 -1,531

5 Trong định hướng giá trị 0,81 0,80 0,89 0,87 -0,568

6 Hoạt động vui chơi, các chương

Ghi chú: ĐTB: Điểm trung bình; ĐLC: Độ lệch chuẩn; 0 ≤ ĐTB ≤ 3

*: Khác biệt có ý nghĩa về mặt thống kê với p < 0,05

Có kết quả như trên vì: Lên khối lớp 7, khối lớp 8, các em HS THCS đang bước vào giai đoạn giữa của lứa tuổi dậy thì - giai đoạn có sự biến đổi mạnh mẽ nhất Trong giai đoạn này các

em cảm nhận rất rõ sự lớn lên của cơ thể Chính vì vậy, trong cuộc sống hàng ngày, khi giao tiếp, ứng xử với cha mẹ, các em thể hiện chính kiến của mình rõ ràng hơn, đặt ra những yêu cầu mong muốn mang “cái tôi” của các em nhiều hơn Các em không còn muốn bị phụ thuộc vào cha mẹ như lứa tuổi tiểu học trước đây mà hoạt động của các em dần mang tính độc lập hơn Đứng trước

sự biểu hiện đó của HS THCS, các bậc phụ huynh nếu không hiểu hoặc thiếu kiến thức về sự phát triển lứa tuổi sẽ có những ứng xử không hợp lý từ đó dễ nảy sinh XĐTL với con cái lứa tuổi

HS THCS

4 KẾT LUẬN

XĐTL trong giao tiếp với cha mẹ của HS THCS xảy ra trên nhiều lĩnh vực của cuộc sống Có sự XĐTL đó vì ở lứa tuổi thiếu niên, các em có những biến đổi rất mạnh mẽ về mặt tâm - sinh lý đã làm cho những hành vi, cách biểu hiện của các em khác với lứa tuổi HS tiểu học trước đây Nếu phụ huynh thiếu hiểu biết về sự biến đổi tâm lý của con cái lứa tuổi HS THCS sẽ dẫn đến những hành vi ứng xử chưa phù hợp Cách ứng xử đó đã làm cho tính chất mối quan hệ giữa cha mẹ và con cái lứa tuổi HS THCS trở nên ngột ngạt, khó chịu Một tỉ lệ khá lớn HS THCS đánh giá có sự căng thẳng trong mối quan hệ giữa các em và cha mẹ Điều

đó ảnh hưởng đến sự phát triển thể chất, tâm lý, nhân cách của HS THCS cũng như gia tăng những XĐTL trong mối quan hệ giữa các em và cha mẹ Vì vậy, mỗi bậc cha mẹ cần có sự hiểu biết đúng đắn về đặc điểm phát triển tâm lý trong giai đoạn lứa tuổi HS THCS để có cách ứng xử phù hợp nhằm tạo mối quan hệ tốt đẹp với con cái giúp cho sự phát triển toàn diện của các em được diễn ra thuận lợi

TÀI LIỆU THAM KHẢO

[1] Lê Văn Hồng (chủ biên – 2001), Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm, Nxb ĐHQG Hà

Nội

[2] Lê Văn Hồng, Lê Ngọc Lan (1998), Tâm lý học lứa tuổi và tâm lý học sư phạm, Nxb Giáo dục

[3] A.V Petrovxki (1982), Tâm lý học lứa tuổi và sư phạm (Đặng Xuân Hoài dịch), Nxb Giáo dục

[4] Nguyễn Ánh Tuyết (1997), Khi con đến tuổi dậy thì, Nxb Phụ nữ

Title: PSYCHOLOGICAL CONFLICT OF CHILDREN OF SECONDARY SCHOOL AGE WITH

THEIR PARENTS IN COMMUNICATION

Abstract: The study aimed to find out the psychological conflict of children of secondary school age with

their parents in communication In the survey’s results, a large number of secondary school students said there is tension between them and their parents The stress comes from psychological conflict occurring

in everyday life When assessing the nature of the relationship between themselves and their parents, there are more boys who have conflicts with parents than girls; grade 8 students have conflicts more than grade 7 students Therefore, in everyday life, the parents need to enhance the understanding of sexual characteristics, stages of children’s ages to have appropriate behaviors in order to establish good relationships with their children This will help the development of secondary school students go smoothly

Keywords: Actual relationships between parents and children; psychological conflict; secondary school

students